To Top
04:47 Κυριακή
15 Δεκεμβρίου 2019
Επόμενο
Προηγούμενο
Η γνώση της άγνοιας
ΑΡΧΙΚΗΑΠΟΨΕΙΣΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ "Φ" • Η γνώση της άγνοιας
  18 Νοεμβρίου 2019, 10:18 πμ  
Ποιος είναι σοφός άνθρωπος; Αυτός που γνωρίζει πολλά ή όποιος έχει συνείδηση των όσων δεν γνωρίζει; Το περίφημο ρητό «έν οίδα, ότι ουδέν οίδα» (ένα πράγμα γνωρίζω, ότι δεν γνωρίζω τίποτε), που αποδίδεται στον Σωκράτη, δεν φαίνεται να έχει ειπωθεί αυτολεξεί από τον ίδιο, δίχως αυτό να σημαίνει ότι η δημοφιλής φράση δεν αντανακλά τη σκέψη του. 

Η θεωρία της γνώσης επανέρχεται σε πολλά έργα του Πλάτωνα. Στην Απολογία, ο Σωκράτης αναφέρεται στη γνώση, σε όσα γνωρίζουμε και, πολύ σπουδαιότερο, σε όσα δεν γνωρίζουμε. Εκεί, απευθυνόμενος στους Αθηναίους επιχειρεί να αντικρούσει τις κατηγορίες εναντίον του:

«Είναι ένοχος ο Σωκράτης και το παρακάνει, γιατί γυρεύει όσα κρύβει η γη και τα ουράνια και τον άδικο λόγο τον κάνει δίκαιο και τα διδάσκει αυτά τα ίδια και στους άλλους». (19b-c)

Όλοι γνωρίζουν πως ο Σωκράτης ουδέποτε ασχολήθηκε με τα ουράνια φαινόμενα. Οι ενασχολήσεις του ανέκαθεν ήταν ηθικής και όχι επιστημονικής φύσεως. Όπως ο ίδιος παραδέχεται, δεν γνωρίζει τέτοια πράγματα. (19c)

Αφετηρία για την εξερεύνηση της γνώσης είναι ο χρησμός του μαντείου των Δελφών ότι ο Σωκράτης είναι ο σοφότερος όλων των ανθρώπων (21a). Μην μπορώντας ο ίδιος να πιστέψει ότι θεωρείται ο πιο σοφός ξεκινά την αναζήτηση ανθρώπων σοφότερων του ιδίου. Πρώτος στον κατάλογο είναι ένας πολιτικός, που «περνάει για σοφός στους άλλους και μάλιστα στον εαυτό του, μα στ’ αλήθεια δεν είναι» (21c). Όταν ο Σωκράτης προσπάθησε να του το αποδείξει, ο πολιτικός τον μίσησε. 

«Εγώ λοιπόν, καθώς έφευγα, έλεγα με τον εαυτό μου πως απ’ αυτόν τον άνθρωπο είμαι σοφότερος· γιατί κανένας από τους δυο μας σχεδόν δεν ξέρει τίποτε ωραίο ή καλό· αυτός όμως νόμιζε πως κάτι ξέρει χωρίς να ξέρει, ενώ εγώ, καθώς δεν ξέρω, έτσι ούτε νομίζω πως ξέρω. Μου φαίνεται λοιπόν πως απ’ αυτόν είμαι λιγάκι σοφότερος δηλαδή τούτο μόνο, πως τουλάχιστο δεν νομίζω πως ξέρω εκείνα που δεν ξέρω.» (21d)

Στη συνέχεια, αναζήτησε τον σοφότερο άνθρωπο ανάμεσα στους ποιητές. Και αυτοί, θεωρούσαν τους εαυτούς τους σοφότατους, αν και αδυνατούσαν να προσφέρουν εξηγήσεις (22b-c). Τέλος, πήγε στους τεχνίτες με την ελπίδα να μάθει κάτι, καθώς γνώριζαν πράγματα που δεν γνώριζε ο ίδιος. Όμως, όλοι τους είχαν το ίδιο ελάττωμα. Νόμιζαν ότι ήξεραν πολλά. Αποτέλεσμα είναι ο Σωκράτης να παραμείνει ως είναι, δείχνοντας στους άλλους την άγνοιά τους (22d). Τώρα ο χρησμός εξηγείται: «Εκείνος, ω άνθρωποι, είναι ο σοφότερος από όλους σας, όποιος, σαν τον Σωκράτη, έχει καταλάβει πως αληθινά η σοφία του δεν αξίζει τίποτε». (23b)
Αυτό που παρατήρησε ο Σωκράτης στην ανθρώπινη συμπεριφορά των συγχρόνων του έγινε πρόσφατα γνωστό ως φαινόμενο Dunning-Kruger. Οι Justin Kruger και David Dunning, έπειτα από έρευνες που διενήργησαν σε διάφορα πεδία (Αγγλική Γλώσσα, Λογική, χιούμορ) κατέδειξαν ότι οι άνθρωποι που γνώριζαν λιγότερα θεωρούσαν τους εαυτούς τους αυθεντίες. Σύμφωνα με τους ερευνητές, η υπερεκτίμηση αυτή έχει διττή αιτία: «Οι άνθρωποι αυτοί δεν προβαίνουν απλώς σε λανθασμένα συμπεράσματα και ατυχείς επιλογές, αλλά η ανικανότητά τους τους κλέβει τη μεταγνωστική ικανότητα να το συνειδητοποιήσουν» (Journal of Personality and Social Psychology 77(6):1121-34, January 2000). Ως εκ τούτου, δεν είναι ικανοί να κατανοήσουν τα λάθη τους. Αντιθέτως, οι άνθρωποι που έχουν συνείδηση της άγνοιάς τους υποτιμούν τις γνώσεις τους, καθώς αφήνουν πάντα ένα περιθώριο λάθους.

Μόνο όποιος γνωρίζει ότι δεν κατέχει όλη τη γνώση είναι σε θέση να μάθει και να γίνει σοφότερος. Η βεβαιότητα μας αφήνει στάσιμους, οδηγεί σε λάθη, θέτει όρια στις δυνατότητές μας.  Η συνειδητοποίηση της άγνοιάς μας είναι σημαντικότερη από τη γνώση. 
Υπό αυτή την έννοια, γνωρίζω σημαίνει πρώτιστα γνωρίζω την άγνοιά μου. Αυτό είναι και το μόνο που ξέρουμε. Ότι δεν ξέρουμε τίποτε. 

*Η δρ Έλσα Νικολαΐδου διδάσκει Φιλοσοφία στο σχολείο Med High.
  Έλσα Νικολαΐδου   
Σχολιάστε ή διαβάστε πατώντας εδώ...