Η εφηβεία είναι μια δύσκολη μεταβατική περίοδος, κατά την οποία γίνεται η μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση. Συνεπώς, είναι μια ιδιαίτερη περίοδος που χαρακτηρίζεται από συγκρούσεις και αλλαγές. Η εφηβεία αποτελεί την ηλικία από τα 10 μέχρι και τα 19 χρόνια σύμφωνα με την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας.
Οι έφηβοι δείχνουν συχνά απόμακροι, απότομοι ή σκληροί, ενώ κάποιες φορές οι πράξεις τους ξεπερνούν τα όρια, άλλοτε όμως γίνονται ευάλωτοι και ιδιαίτερα ευαίσθητοι. Η εφηβεία θεωρείται η εποχή της αμφισβήτησης, της σιωπής ή και των συγκρούσεων, των εκρήξεων, των παράδοξων επιθυμιών, των επιβεβαιώσεων και τελικά της ανεξαρτησίας.
Η αυτογνωσία, η αυτοεκτίμηση και η αυτοπεποίθηση κατά την εφηβική ηλικία συμβάλλουν καθοριστικά στη διαμόρφωση της καλής ψυχικής υγείας.
Η αυτοεκτίμηση ορίζεται ως η εικόνα που έχει ο καθένας για τον εαυτό του και η αίσθηση της αξίας του. Η εικόνα του εαυτού πλάθεται από το τι αντιλαμβανόμαστε οι ίδιοι ότι είμαστε, αλλά και από τα στοιχεία τα οποία λαμβάνουμε από τους άλλους, δηλαδή τι εικόνα έχουν οι άλλοι για εμάς. Σημαντική επίδραση στην αυτοεκτίμηση του εφήβου έχει πρωτίστως το οικογενειακό περιβάλλον, η σχέση με τους γονείς, ο τρόπος διαπαιδαγώγησής τους κι έπειτα το σχολικό περιβάλλον.
· Χαρακτηριστικά εφήβων με υψηλή αυτοεκτίμηση:
– Χαρούμενοι με τον εαυτό τους.
– Κοινωνικοί.
– Ενεργοί με πολλά ενδιαφέροντα.
– Έχουν ξεκάθαρους στόχους.
– Γνωρίζουν ποιοι είναι και τι θέλουν.
· Χαρακτηριστικά εφήβων με χαμηλή αυτοεκτίμηση:
– Έχουν ευμετάβλητα συναισθήματα.
– Κοινωνικά αφανείς ή προσκολλώνται σε φιλίες.
– Δεν νιώθουν ικανοποιημένοι με τον εαυτό τους.
– Ανασφαλείς και δεν παίρνουν μόνοι τους αποφάσεις.
– Επηρεάζονται εύκολα από τους άλλους.
– Νιώθουν αδικημένοι.
Η χαμηλή αυτοεκτίμηση στην εφηβεία οφείλεται κυρίως σε οικογενειακά προβλήματα (π.χ. οι ανασφάλειες και το άγχος των γονέων, όταν οι ίδιοι οι γονείς έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, όταν οι γονείς είναι επικριτικοί ή ακόμα και υπερπροστατευτικοί, όταν οι γονείς έχουν υπερβολικές απαιτήσεις από τα παιδιά τους). Τέτοια προβλήματα προκαλούν άγχος, φοβίες και ανασφάλειες στα παιδιά, τα οποία σε αυτή την περίοδο της ζωής τους αναζητούν ταυτότητα.
· Πώς βοηθούμε τα παιδιά μας να ξεπεράσουν τη χαμηλή αυτοεκτίμηση;
Αν έχουμε κάνει άθελά μας ή και αναπόφευκτα λόγω συνθηκών ζωής κάποια από τα λάθη που αναφέρθηκαν παραπάνω, η εφηβεία είναι η καλύτερη ευκαιρία για επανόρθωση. Ο έφηβος έχει ανάγκη να ακουστεί, να μοιραστεί σκέψεις, προβληματισμούς, ανησυχίες, συναισθήματα με ανθρώπους που τον εμπιστεύονται. Το ζήτημα της αυτοεκτίμησης βρίσκεται στην προτεραιότητα του έφηβου. Γι’ αυτό αποδεχόμαστε, κατανοούμε, ακούμε, ενθαρρύνουμε και στηρίζουμε τα παιδιά μας. Επικοινωνούμε με τα παιδιά μας, ανταποκρινόμαστε όσο το δυνατόν καλύτερα στις ανάγκες και στα συναισθήματά τους. Ενθαρρύνουμε την ανάληψη πρωτοβουλιών. Όταν διστάζει, το υποστηρίζουμε ήρεμα και δείχνουμε ότι το εμπιστευόμαστε. Δίνουμε στο παιδί σταδιακά υπευθυνότητες σε καθημερινές απλές οικογενειακές αποφάσεις που θα δείξουν πόσο σημαντικός και πολύτιμος είναι για την οικογένεια.
· Ο ρόλος του εκπαιδευτικού;
Ο εκπαιδευτικός ως κινούσα δύναμη της μαθητικής δράσης και φορέας αξιών οφείλει να ανακαλύπτει τις δεξιότητες του κάθε μαθητή και να τον ενθαρρύνει να τις αξιοποιήσει. Μέσα από τη διαδικασία της ενσυναίσθησης ο εκπαιδευτικός οφείλει να δείξει στους μαθητές ότι νοιάζεται γι’ αυτούς, δίνοντας προσοχή στα ενδιαφέροντα, στην προσπάθεια, αλλά και στα προβλήματά του μέσα και έξω από την τάξη. Ακόμα, ο εκπαιδευτικός μπορεί να φροντίσει ώστε κανένα παιδί να μην αισθάνεται απομονωμένο ή κοινωνικά απορριπτέο. Σε μερικές περιπτώσεις ίσως να είναι απαραίτητο να διδαχθούν βασικές κοινωνικές δεξιότητες τα παιδιά, τις οποίες δεν έχουν ποτέ διδαχτεί, όπως το πώς να συναναστρέφονται τους άλλους, ώστε να κερδίσουν την κοινωνική αποδοχή, την αίσθηση του Ανήκειν.
Ο εαυτός συνεχώς μεταβάλλεται και τα περιθώρια βελτίωσης είναι σχεδόν απεριόριστα. Στόχος μας είναι και πρέπει να είναι η στήριξη των νέων ανθρώπων που είναι το μέλλον της κοινωνίας.
*Καθ. Φιλολογίας, ερευνήτρια σε θέματα Νεολαίας και Πολιτισμού
