Κάθε κοινωνία έχει τη μνήμη της. Όχι μόνο εκείνη που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά μέσα από αφηγήσεις και προσωπικές μαρτυρίες, αλλά και εκείνην που καταγράφεται, τεκμηριώνεται και διαφυλάσσεται στον χρόνο. Είναι η μνήμη που βρίσκεται στα αρχεία.
Ένα διοικητικό έγγραφο για τις αρχαιότητες κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας, μια επιστολή ενός μελλοθάνατου αγωνιστή προς τη μητέρα του κατά τη διάρκεια του Αγώνα της ΕΟΚΑ, ένα διάταγμα Άγγλου Κυβερνήτη για την επιβολή απαγόρευσης κυκλοφορίας (curfew), ένας χάρτης της Κύπρου χαραγμένος με πράσινο μολύβι, μια φωτογραφία από το πολύβουο λιμάνι της Αμμοχώστου πριν από το 1974 ή ένας φάκελος δημόσιας υπηρεσίας που αφορά δαπάνες το 1980 μπορεί να μοιάζουν με απλά τεκμήρια του παρελθόντος.
Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελούν τις ψηφίδες, από τις οποίες συντίθεται η ιστορία ενός τόπου, της κοινωνίας και των ανθρώπων του. Χωρίς αυτά, η γνώση του παρελθόντος θα στηριζόταν σε αποσπασματικές αναμνήσεις και ερμηνείες. Με αυτά, η ιστορία αποκτά υπόσταση, τεκμηρίωση, συνέχεια και αξιοπιστία.
Η Παγκόσμια Εβδομάδα Αρχείων, που τιμάται κατά την τρέχουσα εβδομάδα (8-12 Ιουνίου) με πρωτοβουλία του Διεθνούς Συμβουλίου Αρχείων, αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία να αναλογιστούμε τον ρόλο που διαδραματίζουν τα αρχεία στη σύγχρονη κοινωνία. Η φετινή θεματική, «Αρχεία για τη Δικαιοσύνη: Δικαιώματα, Μνήμη και Μέλλον», αναδεικνύει μια ιδιαίτερα επίκαιρη διάσταση: τα αρχεία δεν διαφυλάσσουν μόνο το παρελθόν, αλλά προστατεύουν το παρόν και ταυτόχρονα θεμελιώνουν το μέλλον.
Συχνά αντιμετωπίζουμε τα αρχεία απλά ως παλιά έγγραφα. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ διαφορετική. Τα αρχεία αποτελούν βασικό πυλώνα της δημοκρατίας, καθώς διασφαλίζουν τη λογοδοσία, τη διαφάνεια και τη συνέχεια της δημόσιας διοίκησης. Μέσα από αυτά τεκμηριώνονται οι αποφάσεις των θεσμικών οργάνων, προστατεύονται τα δικαιώματα των πολιτών και διασώζονται τα τεκμήρια της συλλογικής μας διαδρομής.
Σε μια εποχή, κατά την οποία η πληροφορία παράγεται και διακινείται, με πρωτοφανή ταχύτητα, η ανάγκη για αξιόπιστες και αυθεντικές πηγές καθίσταται ακόμη πιο επιτακτική. Η παραπληροφόρηση, η διαστρέβλωση των γεγονότων και η ευκολία με την οποία διαδίδονται ανακριβείς πληροφορίες καθιστούν τα αρχεία πολύτιμα σημεία αναφοράς και αλήθειας. Τα τεκμήρια που διαφυλάσσονται σε αυτά αποτελούν τη βάση πάνω στην οποία οικοδομούνται η ιστορική γνώση και η τεκμηριωμένη δημόσια συζήτηση.
Στην Κύπρο, το Κρατικό Αρχείο υπηρετεί ακριβώς αυτή την αποστολή. Από την ίδρυσή του, το 1978, έχει αναλάβει τη διάσωση, τη διατήρηση και την ανάδειξη της αρχειακής κληρονομιάς του τόπου, διαφυλάσσοντας πολύτιμα τεκμήρια που φωτίζουν διαφορετικές περιόδους της ιστορίας μας και αποτελούν αναντικατάστατες πηγές γνώσης για τις σημερινές και τις μελλοντικές γενιές.
Η πρόσφατη υπαγωγή του Κρατικού Αρχείου στο Υφυπουργείο Πολιτισμού και η προώθηση των διαδικασιών για την ανέγερση ενός σύγχρονου αρχειακού κτηρίου σηματοδοτούν μια νέα και ιδιαίτερα σημαντική περίοδο για τον θεσμό. Πρόκειται για εξελίξεις που ενισχύουν τις δυνατότητες προστασίας και ανάδειξης της αρχειακής κληρονομιάς της Κύπρου και αντανακλούν τη διαρκώς αυξανόμενη αναγνώριση της σημασίας των αρχείων στη σύγχρονη κοινωνία.
Η Παγκόσμια Εβδομάδα Αρχείων μάς υπενθυμίζει ότι η προστασία της μνήμης δεν αφορά μόνο τους ιστορικούς ή τους αρχειονόμους. Αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Γιατί χωρίς τεκμήρια δεν υπάρχει γνώση, χωρίς γνώση δεν υπάρχει ιστορική συνείδηση και χωρίς ιστορική συνείδηση δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική κατανόηση του ποιοι είμαστε και προς τα πού θέλουμε να πορευτούμε.
Η διεθνής διάσταση του έργου των αρχείων αναδεικνύεται ιδιαίτερα κατά την Παγκόσμια Εβδομάδα Αρχείων, μέσα από κοινές δράσεις και πρωτοβουλίες που φέρνουν σε επαφή αρχειακούς οργανισμούς από διαφορετικές χώρες. Στο πλαίσιο αυτό, το Κρατικό Αρχείο Κύπρου συμμετείχε και φέτος στο International Archives Week Challenge, μια ευρωπαϊκή πρωτοβουλία που προβάλλει αρχειακά τεκμήρια μέσα από ένα κοινό θεματικό πλαίσιο. Η φετινή διοργάνωση ήταν αφιερωμένη στον αριθμό «7» και συγκέντρωσε συμμετοχές από 26 χώρες. Το Κρατικό Αρχείο Κύπρου συνέβαλε με τεκμήριο από τις συλλογές του, αναδεικνύοντας μια πτυχή της εκπαιδευτικής ιστορίας της Κύπρου κατά τη βρετανική αποικιακή περίοδο.
Η ψηφιακή έκδοση της φετινής διοργάνωσης είναι διαθέσιμη στον σχετικό σύνδεσμο.
* Ο Δρ Χρίστος Κυριακίδης είναι Έφορος Κρατικού Αρχείου
