To Top
Επόμενο
Προηγούμενο
Μιχάλης Χριστοδουλίδης: Το καινούριο έχει πεθάνει
ΑΡΧΙΚΗGOING OUTΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ • Μιχάλης Χριστοδουλίδης: Το καινούριο έχει πεθάνει
  27 Ιανουαρίου 2020, 10:30 πμ  
Ο διακεκριμένος συνθέτης «επιστρέφει» στην αγαπημένη του Αμμόχωστο μ’ ένα ορατόριο κι ανακαλεί στη μνήμη όσα τον διαμόρφωσαν.
 
Παρότι φύσει δημιουργικός και ανήσυχος, ο Μιχάλης Χριστοδουλίδης δεν αισθάνεται πως όταν γράφει μουσική κάνει κάτι σπουδαιότερο από οποιονδήποτε τεχνίτη. Μπορεί στην Κύπρο να λογιέται στους κορυφαίους συνθέτες και να έχει να παρουσιάσει μια διαδρομή γεμάτη συγκινήσεις και διακρίσεις, όμως ο ίδιος αισθάνεται ότι κάνει απλώς τη δουλειά του. Μπορεί όμως να ισχύει το ίδιο όταν πρόκειται για ένα έργο με θέμα την ιστορία της χαμένης γενέτειράς του, της Αμμοχώστου;
 
- Σ’ αυτό το στάδιο προτιμάς την ένταση ή την ησυχία; Εγώ δεν μπορώ να γαληνέψω, είμαι συνεχώς στην τσίτα. Αν σταματήσω και πω ότι ηρέμησα, αυτό θα σημαίνει ότι φτάσαμε στο τέλος. Είναι μια συνεχής αναζήτηση η δημιουργία. Δεν έχω σταματήσει ποτέ κι ευτυχώς έχω συνεχώς κάτι να ασχοληθώ. Και η πλάκα είναι ότι δουλεύω πάντα κατά παραγγελία.
 
- Αν τύχει να μην έχεις παραγγελίες δεν θα ψάξεις να κάνεις κάτι για σένα; Αν δεν έχεις κάτι ν’ ασχοληθείς, παθαίνεις κατάθλιψη. Δεν εννοώ ότι κάθομαι σπίτι και περιμένω το τηλέφωνο να χτυπήσει. Προσπαθώ να τις προκαλέσω τις παραγγελίες. Πάντως, δεν μπορώ να κάνω πράγματα και να τα βάζω στο συρτάρι με την προοπτική κάποτε να δουν το φως. Αυτό για μένα είναι θάνατος. Πάντοτε έφτιαχνα πράγματα γνωρίζοντας ότι θα βγουν στην επιφάνεια.
 
- Δεν σ’ ευχαριστεί η δημιουργία καθαυτή, από τη στιγμή που σ’ εκφράζει; Απλούστατα, κάνω τη δουλειά μου. Δεν νιώθω ότι κάνω κάτι σπουδαιότερο από έναν ξυλουργό που πρέπει να φτιάξει ένα τραπέζι και να το φτιάξει σωστά ώστε να είναι ωραίο και λειτουργικό.
 
- Δεν είναι η τέχνη μια ανάγκη, μια παρόρμηση; Η ανάγκη είναι να ζήσεις. Αν θέλεις απλώς να εκφραστείς, γιατί να εκφραστείς μπροστά σε κόσμο; Πήγαινε μόνος σου στο μπάνιο και τραγούδα.
 
- Το ορατόριο «Πόλις εν Καμίνω» αφορά τη γενέτειρά σου την Αμμόχωστο. Δυσκολεύομαι να διανοηθώ ότι πρόκειται για παραγγελία, ότι είναι για σένα «άλλη μια δουλειά». Σαφώς. Έχει μεγάλη σημασία για μένα. Η αλήθεια είναι ότι εν προκειμένω έψαχνα μια αφορμή να κάνω κάτι για την Αμμόχωστο. Θα μπορούσε να είναι μια συναυλία με επιπλέον τραγούδια, πέρα από εκείνα που ήδη γράψαμε με τη Νίκη Κατσαούνη και τον Νταλάρα. Μετά από σκέψη κατέληξα στην πολιορκία της πόλης από τον Λαλά Μουσταφά το 1570, δεδομένου ότι συμπληρώνονται και 450 χρόνια. Βρήκα πολύ ενδιαφέρουσα την ποίηση της Ανδρούλας Τουμάζου, που είναι από την Αμμόχωστο κι επίσης ζει στην Αθήνα. Συναντηθήκαμε και συμφωνήσαμε να ετοιμάσει κείμενα για να προχωρήσουμε με κάτι που θα επικεντρώνεται στην πολιορκία. Το δουλεύουμε εδώ και αρκετούς μήνες.
 
- Άρα τη φορά αυτή εσύ έκανες την παραγγελία... Μπορείς να το πεις.
 
- Εκείνο το συγκεκριμένο ορόσημο, η πολιορκία της Αμμοχώστου, τι σημαίνει σήμερα για σας τους Αμμοχωστιανούς; Μας θυμίζει ότι είναι μια πόλη που ουσιαστικά ποτέ δεν ήταν ελεύθερη. Πάντα είχε κατακτητές.
 
- Η παλιά πόλη της Αμμοχώστου συμπυκνώνει μέσα σε λίγα τετραγωνικά τη μεσαιωνική ιστορία της Ευρώπης και του κόσμου. Εσένα τι σου φέρνει στη μνήμη αυτή η περιοχή; Πέρασα τα παιδικά μου χρόνια στην παλιά πόλη. Το σπίτι μας ήταν ακριβώς δίπλα στα τείχη. Οικογενειακός μας γιατρός ήταν ο Νιαζί Μανιέρα, που έγινε ο πρώτος Υπουργός Υγείας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ερχόταν σπίτι και καθόταν ώρες με τη γιαγιά μου, που ήταν από το Αϊβαλί, και μιλούσαν στα τούρκικα διηγούμενοι ιστορίες. Πηγαίναμε να φάμε λουκουμάδες στην παλιά πόλη, την Κυριακή πηγαίναμε στον Άγιο Γεώργιο Εξορινό. Αυτό το κομμάτι της πόλης είναι πολύ ζωντανό στη μνήμη μου.
 
- Ποιες σκέψεις σου προκαλεί η σημερινή κατάσταση και οι εκπεφρασμένες προθέσεις της Τουρκίας για το Βαρώσι; Αισθάνομαι, αναλογιζόμενος και την πολιορκία, ότι όλα είναι ένας κύκλος. Είναι λες και δεν αλλάζει αυτή η ιμπεριαλιστική νοοτροπία της οθωμανικής αυτοκρατορίας τόσους αιώνες μετά. Βλέπουμε έναν τύπο να μιλά και να φέρεται σαν υπερσουλτάνος και να αναβιώνει μνήμες από σκοτεινές εποχές.
 
- Πού προσβλέπεις με την παρουσίαση αυτού του έργου; Στόχος είναι να μιλήσει για την ιστορία της πόλης που χάσαμε και να προτρέψει τους κατοίκους να μην τη ξεχνούν. Να τους πείσει ότι κουβαλάν την ιστορία μέσα τους. Συμβάλλουμε στη συνδιαλλαγή με την ιστορία της πόλης. Δεν έχω πολιτικό στόχο με τη «σκληρή» έννοια του όρου. Δεν αυταπατώμαι ότι θα κάνω κάτι για ν’ ανατρέψω την πραγματικότητα. Το καταρχήν ζήτημα είναι οι άνθρωποι να εμπλουτίσουν τις γνώσεις τους. Μια συναυλία μπορεί να δώσει το κέντρισμα για να μελετηθούν κι άλλα γεγονότα. Δίνουμε τροφή για συζήτηση. Μια συμβολή στην εδραίωση της ταυτότητας, για την οποία μετά το 1974 αισθάνθηκα ότι προέκυψε ο κίνδυνος να χαθεί. Η διατήρηση της ταυτότητας είναι ζωτικής σημασίας. Κι αυτό δεν το πετυχαίνεις φορτώνοντας ενοχές, αλλά τονίζοντας τις σημαντικές στιγμές που μπορούν να λειτουργήσουν ως παράδειγμα και πρότυπο.
 
- Δεν είναι λάθος να αφήνουμε κενά στη μελέτη της ιστορίας; Δεν συνιστά διαστρέβλωση η επιλεκτική εστίαση σε ηρωικές, μεγαλοπρεπείς ή μαρτυρικές στιγμές; Ένας λαός έχει την πολυτέλεια να κοσκινίζει την αλήθεια για την ιστορία του όταν βρίσκεται σε ειρήνη και ηρεμία και μπορεί να τη μελετήσει με ψυχραιμία. Όταν, όμως, βρίσκεται σε κίνδυνο, αυτό που τον ενδιαφέρει είναι η επιβίωση και η ενίσχυση του φρονήματος που θα τον κάνει να νιώσει πιο δυνατός.
 
- Η αλήθεια δεν είναι δύναμη; Δεν βοηθά πάντα η αλήθεια. Δύναμη δεν είναι η αλήθεια. Δύναμη είναι η δύναμη. Η ισχύς καθορίζει τα πάντα. Αυτό είναι ξεκαθαρισμένο από την εποχή του Θουκυδίδη.
 
- Πέρασαν 2500 χρόνια από τότε. Στον ίδιο παρανομαστή είμαστε; Στον ίδιο ακριβώς. Δεν κινηθήκαμε καθόλου. Η έννοια της ισχύος προϋποθέτει τη θωράκιση της άμυνας. Ο κόσμος διαμορφώνεται πάνω σε σχέσεις δύναμης κι όχι δικαίου ή ηθικής. Μάλιστα, το 2020 τα πράγματα είναι χειρότερα. Μπορούμε να καταστραφούμε ολοσχερώς μέσα σε λίγες στιγμές.
 
- Αισθάνεσαι το ίδιο δημιουργικός; Οι ιδέες έρχονται το ίδιο αβίαστα; Ναι. Όσο μεγαλώνεις τα πράγματα κατασταλάζουν και  βρίσκεις την αλήθεια που λέγαμε. Δεν χρειάζεται να κάνεις κάτι παραπάνω. Έρχεται μια φάση που ο καταιγισμός των ιδεών είναι τόσο μεγάλος που πια η δυσκολία είναι να διαλέξεις. Οι ιδέες σε κατακλύζουν. Ξέρεις, εν τέλει η τέχνη είναι μια απόφαση, τίποτε άλλο. Αυτό που λέμε «στιλ» είναι η ικανότητα να αποκόπτεις και ν’ απορρίπτεις πράγματα, να αποφασίζεις τι θα κρατήσεις.
 
- Δεν χρειάζεται όμως και το ταλέντο; Ένα χάρισμα, μια κλίση τελοσπάντων; Όλα αυτά μαθαίνονται. Κατά τη διαδικασία της δημιουργίας υπάρχουν μηχανισμοί ώστε ν αρχίσει το μυαλό να γεννά. Όπως σε όλα τα πράγματα. Πρέπει δηλαδή να το εξασκήσεις, να το βάλεις σε κανάλι. Η ιδιότητα να γεννάς είναι κάτι που το γυμνάζεις, όπως ο αθλητής.
 
- Τι είναι πιο αποδοτικό: το ταλέντο χωρίς εξάσκηση ή η εξάσκηση χωρίς το ταλέντο; Πώς προσδιορίζουμε το ταλέντο; Υπάρχουν σπάνιες περιπτώσεις ανθρώπων που είναι χαρισματικοί. Θυμάμαι στο Κονσερβατουάρ στο Παρίσι που ήταν ο πιανίστας Συπριέν Κατσαρής, μερικά χρόνια μικρότερός μου. Ρε παιδί μου, είχε μια ευκολία αυτό το πλάσμα πάνω στο πιάνο. Ό,τι του έβαζες μπροστά του το έπαιζε. Ήταν 15 ετών κι έπαιζε ολοκληρωμένα. Είχαμε θυμάμαι κι έναν πιτσιρίκο 12 ετών που ήθελες να του σφίξεις το χέρι για να πονέσει, βλέποντας όλο αυτό το ταλέντο να ξεχειλίζει. Οι περισσότεροι όμως έχουν απλώς μια έφεση ή ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον και μετά από πολύ δουλειά κι επιμονή μαθαίνουν να το οργανώνουν όλο αυτό.
 
- Στην περίπτωσή σου αυτό έγινε; Είχα μια έφεση, αλλά ξεκίνησα και πολύ αργά. Η Αμμόχωστος τη δεκαετία του ’50 ήταν ένα μεγάλο χωριό. Υπήρχε ένα δισκάδικο και γύρω στα 14 αγόρασα έναν δίσκο με συμφωνίες του Μπετόβεν. Τα έβαζα και τ’ άκουγα και οι γείτονες έλεγαν στον πατέρα μου να προσέχει γιατί όλα αυτά μοιάζουν «πολύ κομμουνιστικά». Την ίδια στιγμή, στην Ευρώπη τα παιδιά από 3-4 ετών έπαιρναν τις απαραίτητες βάσεις.
 
- Μετάνιωσες για την απόφαση να ακολουθήσεις αυτόν τον δρόμο; Ήταν μια απόφαση εξωπραγματική για τότε. Ενείχε ρίσκο. Ίσως δεν έπρεπε να το κάνω, όταν αναλογίζομαι ότι ήταν ήδη πολύ αργά για μένα κι είχα ήδη χάσει πολύτιμο έδαφος. Κατόπιν παρότρυνσης του Γιάγκου Μιχαηλίδη προς τον πατέρα μου και διαβεβαίωσης ότι αξίζει τον κόπο, μπήκα σ’ αυτόν τον δρόμο. Και βρέθηκα σ’ ένα ρομαντικό ακόμη Παρίσι στο Κονσερβατουάρ που είχε βγάλει τον Μπερλιόζ, τον Ραβέλ, τον Ντεμπισί. Η δασκάλα μου του πιάνου ήταν μαθήτρια του Ραβέλ. Απίστευτο ταλέντο. Μιλάμε για τέρατα.
 
- Γιατί λες ότι ίσως δεν έπρεπε να το κάνεις; Η μουσική είναι δύσκολο πράγμα. Με φόρτωσε κόμπλεξ και βάρη. Ξεκίνησα αργά. Υπάρχει από πίσω ένα κομμάτι της τεχνικής που πρέπει να το ξέρεις. Είναι σαν γλώσσα, πραγματικά. Κάποιες βάσεις έπρεπε να μπουν και δεν μπήκαν. Έφτασα στη Γαλλία και τ’ άρχισα όλα από την αρχή με πολύ κόπο και αφόρητη πίεση. Τελικά πήγαν όλα καλά. Είχα πολλές ευκαιρίες.
- Το ενδιαφέρον για το θέατρο πώς προέκυψε; Τυχαία. Το θέατρο δεν είναι εύκολο πράγμα. Έχει τους δικούς του κώδικες. Όμως είναι αλήθεια ότι είχα μεγάλη ευκολία για το θέατρο. Στην πρώτη δουλειά που έκανα, μόλις είδα τη σκηνή και τους ηθοποιούς να παίζουν ένιωσα αμέσως σαν ψάρι στο νερό. Η ιδέα του θεάτρου μου φάνηκε εξαιρετικά οικεία. Καθόμουν δίπλα στον σκηνοθέτη και του έλεγα μην κάνεις έτσι, κάνε αλλιώς.
 
-Ε, άρα να το ταλέντο που λέγαμε. Ίσως είναι αυτό. Ίσως. Θα μπορούσα να γίνω σκηνοθέτης.
 
- Έχει αλλάξει ο τρόπος που βλέπεις σήμερα το θέατρο; Έχω χάσει πια τη χαρά του θεάτρου. Είναι σπάνιες οι στιγμές που πραγματικά το απολαμβάνω. Δυστυχώς, επειδή έχω δουλέψει πολύ στο θέατρο, το μυαλό μου δουλεύει αναλυτικά. Από τη στιγμή που θα εμφανιστεί ο ηθοποιός και θ’ ανοίξει το στόμα του εγώ εστιάζω στους τονισμούς, τους χρωματισμούς, τα λάθη. Νιώθω λίγο σαν τον ανατόμο. Έτσι, σιγά- σιγά αραίωσα να πηγαίνω ως θεατής αφού άρχισα να το βαριέμαι. Έχει χαθεί η μαγεία.
 
- Αν έρθει ένας σκηνοθέτης και σου προτείνει κάτι πιο πειραματικό κι εναλλακτικό, υπό ποιες προϋποθέσεις θα το συζητούσες; Στη Γαλλία γνώρισα πολύ πειραματικά πράγματα. Δούλεψα με τον Ιονέσκο. Όταν είσαι νέος, είσαι πιο ανεκτικός και ανοιχτός. Ομολογώ ότι αν μου προτείνουν τώρα κάτι τέτοιο θα αρνηθώ. Δεν έχω διάθεση να ταλαιπωρηθώ και να ταλαιπωρήσω και τους θεατές. Τελευταία, όλο και πιο πολλοί σκηνοθέτες το έχουν ρίξει στο εννοιολογικό. Παραμυθιάζουν τον θεατή και τον βάζουν να κάνει τη δουλειά που δεν μπορούν να κάνουν αυτοί. Και στη μουσική συμβαίνουν αυτά. Δεν είναι καινούριο φρούτο αυτοί οι πειραματισμοί. Υπήρχαν συνθέτες στην εποχή της Αναγέννησης που έκαναν μια αναπαράσταση από τους ήχους της λαϊκής αγοράς. Όλα αυτά είναι κύκλοι που επανέρχονται. Ακόμη και τον σουρεαλισμό, δεν τον ανακάλυψε η ομάδα του Μπρετόν. Αρκετούς αιώνες πριν, ο Αριστοφάνης έβαλε τον τυροτρίφτη και το γουδοχέρι να πηγαίνουν μάρτυρες σε δίκη.
 
- Δεν έχουν κι αυτά τη χρησιμότητά τους; Τροφοδοτούν μια συζήτηση και μια δημιουργική αμφισβήτηση για την καθεστηκυία τέχνη. Κάτι χρειάζεται και η αποδόμηση. Ιστορικά υπάρχουν οι έννοιες του κορεσμού και της απλότητας. Σήμερα οι κύκλοι αυτοί συγκλίνουν.
 
- Ποιος ρόλο καλείται να αρθρώσει η τέχνη μέσα στον σύγχρονο κυκεώνα της τεχνολογίας και της πληροφορίας; Πλέον ζούμε κυριολεκτικά στο Παγκόσμιο Χωριό. Κουβαλάμε μια γνώση αιώνων όμως η πληροφόρηση είναι πλέον φτηνή και προσιτή. Είναι βλακεία να σου το δίνουν αυτό και να μην το παίρνεις. Κουβαλάμε μαζί μας ένα παγκόσμιο μουσείο. Όλη η τέχνη είναι στα χέρια μας, ειδικά η μουσική. Υπάρχει προσβασιμότητα, αλλά η αντίληψη του ανθρώπου δεν έχει αλλάξει. Αυτός είναι ο τρόπος σκέψης του ανθρώπου. Από την εποχή του Αισχύλου δεν έχει αλλάξει. Άνοιξε τον Αισχύλο και θα σου τα πει όλα. Ακόμη και στη μουσική, τα έργα του περιέχουν όλες τις φόρμες. Ροντό, συμφωνίες, σονάτες.
 
- Ωστόσο, μέσα σ’ αυτή την πληθώρα ενασχόλησης με την τέχνη, υπάρχει μια αίσθηση ότι δεν προκύπτουν αρκετές εμβληματικές σταθερές. Πού το αποδίδεις; Η πληροφόρηση τελικά από δώρο μετατρέπεται σε κατάρα. Υπάρχει μια ροπή των ανθρώπων να ξεχωρίζουν από τον σωρό μέσω της διαφοροποίησης. Αλλά δεν χρειάζεται να διαφοροποιηθείς. Χρειάζεται να κάνεις σωστά και καλά αυτό που κάνεις. Αν έχεις κάτι να πεις, πες το καθαρά. Έτσι κι αλλιώς δεν υπάρχει καινούριο. Το καινούριο έχει πεθάνει. Το «μπαμ» εναπόκειται δυστυχώς στο μάρκετινγκ και τη συγκυρία κι όχι στη γνήσια ποιότητα. Γι’ αυτό γεμίσαμε διάττοντες αστέρες και μεταπράτες. Προσπαθούν να πρωτοπορήσουν σκαρφιζόμενοι νέες κατευθύνσεις σε γνωστά πράγματα. Ο ίδιος ο άξονας της τέχνης έχει μετακινηθεί σε παγκόσμιο επίπεδο.
 
* Ορατόριο «Πόλις εν καμίνω», 28/1 Λεμεσός, Παττίχειο, 30/1 Λευκωσία, Δημοτικό Θέατρο, 8μ.μ. 77777040
 
  Γιώργος Σαββινίδης      Παναγιώτης Μηνά   
Σχολιάστε ή διαβάστε πατώντας εδώ...