Εξαιρετικά σοβαρή η πίεση στο υδατικό ισοζύγιο – Στο κόκκινο τα 16 από τα 21 υπόγεια συστήματα

Η έντονη πίεση στο υδατικό ισοζύγιο της χώρας κρίνεται εξαιρετικά σοβαρή, με την κυβέρνηση να εφαρμόζει μια ολοκληρωμένη πολιτική που συνδυάζει την ενίσχυση της παραγωγής, τη μείωση των απωλειών στα δίκτυα, την αξιοποίηση του ανακτημένου νερού, την αναβάθμιση των υποδομών, την εξοικονόμηση και την αναθεώρηση της μακροπρόθεσμης υδατικής πολιτικής.

Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται το ανακτημένο νερό που παράγεται από την τριτοβάθμια επεξεργασία των αστικών λυμάτων, το οποίο προσφέρει μια σταθερή, αδιάλειπτη και ανεξάρτητη από τις βροχοπτώσεις πηγή νερού.

Παρά τα σημαντικά βήματα προόδου και τις διεθνείς διακρίσεις, συχνά εγείρονται ερωτήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητα της κρατικής πολιτικής, τα εμπόδια στην πλήρη αξιοποίηση του πόρου, αλλά και το πλάνο για την ενίσχυση της υδατικής ανθεκτικότητας της Κύπρου.

Στο ερώτημα εάν η κρατική πολιτική έχει αποτύχει απέναντι στις πιέσεις που δέχεται το υδατικό ισοζύγιο, η επίσημη θέση της Πολιτείας είναι ξεκάθαρη: Δεν τίθεται θέμα αποτυχίας, αλλά ανάγκης καθαρής αναγνώρισης των αδυναμιών και συνεχούς αναπροσαρμογής της στρατηγικής, χωρίς να μηδενίζεται η προσπάθεια που βρίσκεται σε εξέλιξη.

Κανένα επιμέρους έργο (π.χ. μόνο φράγματα ή μόνο αφαλατώσεις) δεν μπορεί να επιλύσει από μόνο του το πρόβλημα. Οι τεχνικές προβλέψεις επικαιροποιούνται διαρκώς ανάλογα με τη μεταβολή των εισροών, της κατανάλωσης και των έργων που τίθενται σε λειτουργία.

Η σοβαρότητα της κατάστασης αντικατοπτρίζεται στα στοιχεία παρακολούθησης των Συστημάτων Υπόγειων Υδάτων (ΣΥΥ), όπου από τα 21 ΣΥΥ της χώρας, μόλις 5 βρίσκονται σε καλή κατάσταση (ποσοτικά και ποιοτικά), ενώ 16 βρίσκονται σε κακή κατάσταση, γεγονός που οφείλεται πρωτίστως στο αρνητικό ποσοτικό ισοζύγιο. Σε καλή κατάσταση και, επομένως, δεν είναι ευάλωτες σε έλευση φαινομένων λειψυδρίας είναι τα Συστήματα Μαρώνι, Κοίτη Τρεμίνθου, Γερμασόγεια, Πάφος, Μαρί – Καλό Χωριό.

Σημειώνεται, πάντως, ότι 14 από τα 21 ΣΥΥ διατηρούν καλή ποιοτική κατάσταση. Τα 21 Συστήματα είναι: Κοκκινοχώρια, Κοίτη Τρέμινθου, Κίτι – Περβόλια, Σοφτάδες – Βασιλικός, Μαρώνι, Μαρί – Καλό Χωριό, Γερμασόγεια, Λεμεσός, Ακρωτήρι – Κολόσσι, Ακρωτήρι, Παραμάλι – Αυδήμου, Πάφος, Κοίτη Έζουσα, Λετύμβου – Γιόλου, Πέγεια, Ανδρολίκου, Χρυσοχού – Γιαλιά, Κοίτη Χρυσοχού, Πύργος, Κεντρική και Δυτική Μεσαορία, Λεύκαρα – Πάχνα, Τροόδος.

Ως κακής ποιοτικής κατάστασης χαρακτηρίζονται τα Συστήματα Ανδρολίκου και Λεύκαρα – Πάχνα. Αρνητικές τιμές στη στάθμη παρουσιάζει το Σύστημα Ανδρολίκου, ενώ το Σύστημα Λεύκαρα – Πάχνα εμφανίζει καθοδική τάση στη στάθμη. Επιπλέον, το ΣΥΥ Λεύκαρα – Πάχνα κρίνεται και ως κακής ποιοτικής κατάστασης και δεν προτείνεται για υδρευτική χρήση.

Στη ζώνη της Δυτικής Μεσαορίας οι μετρήσεις δείχνουν ότι το νερό δεν είναι κατάλληλο για ανθρώπινη κατανάλωση.

Τα Συστήματα υψηλής τρωτότητας σε ξηρασία είναι Κοκκινοχώρια, Κοίτης Τρεμίνθου, Κίτι – Περβόλια, Σοφτάδες – Βασιλικός, Μαρώνι, Μαρί – Καλό Χωριό, Λεμεσός, Ακρωτήρι, Παραμάλι – Αυδήμου, Λετύμβου – Γιόλου, Πέγεια, Χρυσοχού – Γυαλιά, Κοίτη Χρυσοχού, Κεντρική και Δυτική Μεσαορία, Λεύκαρα – Πάχνα.

Η Κύπρος συγκαταλέγεται ήδη μεταξύ των πρωτοπόρων χωρών στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσον αφορά την αξιοποίηση του ανακτημένου νερού, καταγράφοντας από τα υψηλότερα ποσοστά επανάκτησης.

Αξιοποιούνται 30 εκατ. κυβικά μέτρα νερού ετησίως

Η επαναχρησιμοποίηση του τριτοβάθμια επεξεργασμένου νερού που παράγεται στους σταθμούς επεξεργασίας λυμάτων των πόλεων για άρδευση χώρων πρασίνου και καλλιεργειών, παρέχει πρόσθετη προστασία κατά της ξηρασίας, αντικαθιστά ισάριθμες ποσότητες γλυκού νερού για ενίσχυση της ύδρευσης, συμβάλλει στην αύξηση της γεωργικής παραγωγής λόγω των θρεπτικών που περιέχονται στο ανακυκλωμένο νερό, καθώς και στη διατήρηση της παραδοσιακής γεωργίας σε συνθήκες ξηρασίας, εμπλουτίζει όπου εφαρμόζεται (Έζουσα και Ακρωτήρι) τα υπόγεια νερά συμβάλλοντας στην ανάσχεση της θαλάσσιας διείσδυσης και μακροπρόθεσμα στη βελτίωση της ποιότητας των παράκτιων υδροφορέων.

Έχουν υλοποιηθεί σημαντικές υποδομές μέχρι σήμερα και ήδη αξιοποιούνται περί τα 30 εκατ. κυβικά μέτρα (ΕΚΜ) νερού ετησίως αλλά απαιτείται η υλοποίηση σημαντικών άλλων έργων υποδομής για την πλήρη αξιοποίηση των ολοένα αυξανόμενων ποσοτήτων ανακυκλωμένου νερού που παράγεται από τους σταθμούς επεξεργασίας λυμάτων.

Το 2025, η συνολική παραγωγή ανακτημένου νερού έφτασε τα 32,6 εκατ. κυβικά μέτρα, από τα οποία αξιοποιήθηκαν άμεσα ή έμμεσα τα 30,1 ΕΚΜ. Η συνολική αξιοποίηση σημείωσε σταθερή ανοδική πορεία, ανερχόμενη από 89% το 2023 σε 90% το 2024 και αγγίζοντας το 93% το 2025.

Περίπου το 90% του παραγόμενου ανακτημένου νερού διοχετεύεται στον αγροτικό τομέα, καλύπτοντας σχεδόν το 37% των συνολικών αρδευτικών αναγκών της χώρας. Ενδεικτικά, το 2024 διατέθηκαν 20 ΕΚΜ ανακτημένου νερού για άρδευση, έναντι 33 ΕΚΜ από τα φράγματα.

Το 55% χρησιμοποιείται απευθείας για την άρδευση καλλιεργειών, ενώ το 30% αξιοποιείται έμμεσα μέσω του εμπλουτισμού των υπόγειων υδροφορέων και της μεταγενέστερης επανάκτησής του.

Στη θάλασσα μέρος του ανακυκλωμένου νερού

Παρά τα υψηλά ποσοστά, ένα μέρος του ανακτημένου νερού εξακολουθεί να μην αξιοποιείται πλήρως ή να διατίθεται προσωρινά στη θάλασσα. Η πλήρης αξιοποίηση δεν εξαρτάται μόνο από την παραγόμενη ποσότητα, αλλά προσκρούει σε αντικειμενικές τεχνικές και γεωγραφικές προκλήσεις.

Συγκεκριμένα, απαιτούνται εκτεταμένα δίκτυα μεταφοράς και κατάλληλες υποδομές αποθήκευσης. Συχνά υφίσταται απόσταση μεταξύ των Σταθμών Επεξεργασίας Λυμάτων (ΣΕΛ) και των γεωργικών περιοχών που έχουν ανάγκη από άρδευση. Η παραγωγή λυμάτων είναι συνεχής καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, ενώ η ζήτηση για άρδευση κορυφώνεται τους καλοκαιρινούς μήνες. Απαιτείται η διασφάλιση της κατάλληλης ποιότητας ανάλογα με το είδος της χρήσης.

Όπου πραγματοποιείται απόρριψη επεξεργασμένων εκροών στη θάλασσα, αυτή γίνεται στη βάση αυστηρών περιβαλλοντικών όρων και αδειών. Στόχος παραμένει η αντικατάστασή της με υποδομές αποθήκευσης και μεταφοράς, όπως το παράδειγμα της Λεμεσού, όπου 13 ΕΚΜ διατίθενται ετησίως για άρδευση.

Το επόμενο βήμα του εθνικού σχεδιασμού εστιάζει στην αύξηση των ίδιων των διαθέσιμων ποσοτήτων νερού. Η πλήρης σύνδεση των νοικοκυριών και επιχειρήσεων με τα αποχετευτικά συστήματα εκτιμάται ότι θα προσθέσει περίπου 22 εκατ. κυβικά μέτρα ανακτημένου νερού ετησίως. Με την ολοκλήρωση νέων Σταθμών Επεξεργασίας Λυμάτων (ΣΕΛ) έως το 2030, οι παραγόμενες ποσότητες θα αυξηθούν περαιτέρω.

Στο Εθνικό Επενδυτικό Πλάνο Υδατικών Έργων περιλαμβάνονται σημαντικές επενδύσεις, όπως το έργο ανακτημένου νερού Λάρνακας ύψους €25,7 εκατ., καθώς και έργα στη Λευκωσία, τη Λεμεσό και την Ελεύθερη Επαρχία Αμμοχώστου.

Στο πλαίσιο της εφαρμογής του Ευρωπαϊκού Κανονισμού (ΕΕ) 2020/741, το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων (ΤΑΥ) έχει καταρτίσει Σχέδιο Διαχείρισης Κινδύνου για τη διασφάλιση της δημόσιας υγείας, της προστασίας του περιβάλλοντος και της ποιότητας του νερού.

Το ανακτημένο νερό αποδεικνύεται ένας από τους πιο αξιόπιστους συμμάχους απέναντι στη λειψυδρία. Ελαφρύνει την πίεση στα φράγματα και τους επιβαρυμένους υπόγειους υδροφορείς και προσφέρει στους αγρότες μια σταθερή πηγή άρδευσης. Αν και οι προκλήσεις παραμένουν μεγάλες, η κρατική πολιτική επιδιώκει μέσα από ένα πλέγμα έργων υποδομής, αφαλατώσεων και δράσεων εξοικονόμησης έως το 2030 να θωρακίσει πλήρως την υδατική ανθεκτικότητα της Κύπρου.