Προέδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου, Κατερίνα Σταματίου: Το κράτος δικαίου δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο

«Πρέπει να αντιμετωπίσουμε την αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης με ειλικρίνεια και αυτοκριτική»

Συνέντευξη στην Πέτρα Αργυρού

Υπάρχουν αξιώματα που προσδίδουν κύρος στο πρόσωπο και άλλα στα οποία το πρόσωπο καλείται να προστατεύσει το κύρος του θεσμού. Η Κατερίνα Σταματίου βρίσκεται σήμερα στην κορυφή της δικαστικής ιεραρχίας, σε μια περίοδο όπου η κυπριακή Δικαιοσύνη καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να εκσυγχρονιστεί χωρίς να χάσει τις αρχές που τη θεμελιώνουν.

Με περισσότερα από 30 χρόνια στα δικαστικά έδρανα, προσεγγίζει την αλλαγή όχι ως ρήξη με το παρελθόν, αλλά ως αναγκαία προσαρμογή στις ανάγκες της κοινωνίας. Αναγνωρίζει χωρίς υπεκφυγές τις καθυστερήσεις και αντιμετωπίζει την αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης προς τη Δικαιοσύνη με ειλικρίνεια και αυτοκριτική.

Τονίζει ότι η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης στην Κύπρο στηρίζεται σε ισχυρές θεσμικές εγγυήσεις, υποδεικνύει ωστόσο ότι το κράτος δικαίου και η δικαστική ανεξαρτησία δεν μπορούν να εκλαμβάνονται ως δεδομένα.

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, η δική της αντίληψη για το λειτούργημα διατηρεί και μια βαθιά ανθρώπινη διάσταση. Πίσω από τους φακέλους και τους κανόνες βρίσκονται ανθρώπινες ζωές. Και ίσως γι’ αυτό, το αποτύπωμα που θέλει να αφήσει συνδυάζει τα στοιχεία που διατρέχουν ολόκληρη τη διαδρομή της. Τόλμη και όραμα για μια Δικαιοσύνη ταχύτερη, διαφανή, ανθρώπινη, αξιόπιστη και αμερόληπτη.

ΘΕΣΜΙΚΗ ΑΥΤΟΣΥΓΚΡΑΤΗΣΗ

Η Δικαιοσύνη απαιτεί απόσταση, αυτοσυγκράτηση και συχνά σιωπή. Βρίσκεστε στην κορυφή της δικαστικής ιεραρχίας και θα έχετε ήδη διαπιστώσει ότι η ηγεσία απαιτεί και αλλαγές. Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στα δύο;

Η άσκηση των δικαστικών καθηκόντων όντως απαιτεί θεσμική αυτοσυγκράτηση, εσωτερική πειθαρχία και μια μορφή σιωπής που προστατεύει το κύρος και την αμεροληψία της δικαστικής εξουσίας. Ωστόσο, στη σύγχρονη εποχή αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη απομόνωση, αλλά διαχείριση της αλλαγής με διορατικότητα και τόλμη.

Η ισορροπία αυτή επιτυγχάνεται όταν αντιληφθούμε ότι η απονομή της δικαιοσύνης δεν απαιτεί ακινησία και αυστηρή προσήλωση σε πρακτικές του παρελθόντος, αλλά συνεχή ετοιμότητα προσαρμογής στις απαιτήσεις του σήμερα, χωρίς ποτέ να αλλοιώνεται η ουσία των αρχών της απονομής της δικαιοσύνης.

Έχετε περισσότερα από τριάντα χρόνια στα δικαστικά έδρανα. Κοιτάζοντας πίσω, ποια εμπειρία θεωρείτε ότι διαμόρφωσε περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο κρίνετε, αποφασίζετε και ασκείτε σήμερα το λειτούργημά σας;

Κοιτάζοντας πίσω, στα περισσότερα από τριάντα χρόνια στα δικαστικά έδρανα, εκείνο που με καθόρισε δεν είναι κάποιες μεμονωμένες υποθέσεις, αλλά η διαρκής επαφή με την πραγματικότητα, η οποία μου δίδαξε ότι πίσω από τους φακέλους και τους κανόνες βρίσκονται ανθρώπινες ζωές. Με αυτό τον τρόπο θεωρώ ότι έχω δουλέψει πιο πολύ την ενσυναίσθηση και την προσήλωση στην ουσιαστική δικαιοσύνη.

Η μητρότητα επηρέασε τον τρόπο που βλέπετε την ευθύνη, τις προτεραιότητες, ίσως ακόμα και την κρίση σας;

Η εμπειρία της μητρότητας λειτούργησε καταλυτικά στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι την ευθύνη και τις προτεραιότητες, δίδοντάς μου τη δυνατότητα να προσθέσω βιώματα και μία ευρύτερη διάσταση στην κρίση μου.

Η ανατροφή των παιδιών διευρύνει την ικανότητα κατανόησης της ανθρώπινης φύσης, των αδυναμιών και των προοπτικών, χωρίς βεβαίως αυτό να αλλοιώνει την αντικειμενικότητα και την αμεροληψία που επιβάλλει το λειτούργημά μας. Παράλληλα, η ισορροπία ανάμεσα στους απαιτητικούς ρόλους της μητέρας και της δικαστού διδάσκει την αξία της αποτελεσματικής διαχείρισης του χρόνου και της ψυχικής ανθεκτικότητας.

Η μεταρρύθμιση της Δικαιοσύνης έχει ήδη περάσει από τη θεωρία στην εφαρμογή. Ποια είναι σήμερα η μεγαλύτερη εκκρεμότητα και τι θα θεωρούσατε πραγματική επιτυχία της μεταρρύθμισης;

Η μεταρρύθμιση της Δικαιοσύνης βρίσκεται πλέον στο πιο κρίσιμο στάδιο της εφαρμογής της, όπου η θεωρία μετατρέπεται σε καθημερινή πραγματικότητα. Η μεγαλύτερη εκκρεμότητα σήμερα είναι η εκδίκαση των καθυστερημένων υποθέσεων. Για την πλήρη και μόνιμη λύση του προβλήματος αυτού, θα πρέπει να υπάρξει αλλαγή κουλτούρας όλων των εμπλεκομένων φορέων, όπως επίσης, να προωθηθούν η ψηφιακή αναβάθμιση, η παροχή κατάλληλων υποδομών, η αναδιάρθρωση της Δικαστικής Υπηρεσίας και άλλα έργα τα οποία θα οδηγήσουν σε μία ταχύτερη και πιο αποτελεσματική απονομή της δικαιοσύνης.

Στην Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Κράτος Δικαίου του 2026, μόλις το 39% των πολιτών στην Κύπρο και το 34% των επιχειρήσεων αξιολογούν ως «αρκετά ή πολύ καλή» την ανεξαρτησία των δικαστηρίων και των δικαστών. Το 2025 τα ποσοστά ήταν 42% και 44%. Πώς αποτιμάτε αυτά τα ευρήματα και τι σας λένε για τη σχέση της Δικαιοσύνης με την κοινωνία;

Τα ευρήματα της Έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Κράτος Δικαίου του 2026 αντιμετωπίζονται με ειλικρίνεια και αυτοκριτική. Η κάμψη αυτή αποτυπώνει την εικόνα που φτάνει στην κοινωνία, η οποία συχνά επηρεάζεται από χρόνιες παθογένειες και καθυστερήσεις του παρελθόντος, όπως και άλλες περιστάσεις που αφορούν γενικότερα όλους τους θεσμούς και συμβάλλουν στο ευρύτερο πλαίσιο απαξίωσης τους.

Η αποκατάσταση αυτής της σχέσης απαιτεί, εκτός από την επίλυση των προβλημάτων που ανέφερα προηγουμένως και μια συνεχή προσπάθεια να γίνει πιο κατανοητή προς τα έξω η λειτουργία της δικαιοσύνης σε όλη της την εμβέλεια. Έργο που δεν είναι εύκολο, γιατί οι δικαστές δεν είναι δυνατό να διαλέγονται όπως ίσως άλλοι φορείς, αφού ομιλούν με τις αποφάσεις τους. Παρά ταύτα, γίνεται προσπάθεια άμεσης πρόσβασης του κοινού προς τις δικαστικές αποφάσεις και οργάνωση επισκέψεων φοιτητών και μαθητών, όπου τους εξηγείται ο τρόπος λειτουργίας των Δικαστηρίων, έτσι ώστε από νωρίς να έχουν άμεση αντίληψη του δικαστικού έργου.

Έχετε μιλήσει επανειλημμένα (και μέσω δικαστικών αποφάσεων και μέσω αρθρογραφίας) για κράτος δικαίου και δικαστική ανεξαρτησία. Πέρα από τις αρχές, πώς αξιολογείτε σήμερα την κατάσταση στην Κύπρο και πού θεωρείτε ότι χρειάζεται ακόμη δουλειά;

Θεωρώ ότι στην Κύπρο υπάρχουν ισχυρές θεσμικές εγγυήσεις για την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικά βήματα προς την κατεύθυνση του εκσυγχρονισμού και της ενίσχυσης του δικαστικού συστήματος.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι μπορούμε να θεωρούμε το κράτος δικαίου και τη δικαστική ανεξαρτησία ως δεδομένα, οπότε, απαιτείται συνεχής επαγρύπνηση. Εκεί όπου θεωρώ ότι χρειάζεται να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε είναι κυρίως στην ταχύτερη απονομή της δικαιοσύνης, στην περαιτέρω βελτίωση των διαδικασιών μας και στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τη Δικαιοσύνη. Αυτό, διότι η ποιότητα του κράτους δικαίου δεν κρίνεται μόνο από τις θεσμικές του εγγυήσεις, αλλά από το κατά πόσο ο πολίτης αισθάνεται ότι μπορεί να προσφύγει σε ένα δικαστήριο ανεξάρτητο και αμερόληπτο και να λάβει αποτελεσματική δικαστική προστασία μέσα σε εύλογο χρόνο.

ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Η ποιότητα και η ταχύτητα απονομής της Δικαιοσύνης επηρεάζουν άμεσα και την οικονομική δραστηριότητα. Πιστεύετε ότι σήμερα το δικαστικό σύστημα προσφέρει την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα που χρειάζεται μια οικονομία που θέλει να προσελκύει επενδύσεις;

Η ποιότητα και η ταχύτητα απονομής της Δικαιοσύνης επηρεάζουν άμεσα την οικονομική ανάπτυξη και την προσέλκυση επενδύσεων. Παρά το γεγονός ότι έχουν γίνει σημαντικά βήματα προς τη σωστή κατεύθυνση, το σύστημα εξακολουθεί να βρίσκεται σε μια μεταβατική φάση και απαιτείται προσήλωση ώστε να προσφέρεται η ταχύτητα που απαιτεί μια σύγχρονη οικονομία.

Προωθήθηκαν, όμως, αρκετά μεταρρυθμιστικά έργα, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας και της ταχύτητας της απονομής της Δικαιοσύνης. Η αναδιοργάνωση των δικαστηρίων και του δικαιοδοτικού τους έργου, η θέσπιση νέων Κανονισμών Πολιτικής Δικονομίας και η σύσταση και λειτουργία του Ναυτοδικείου είναι κάποια εξ αυτών. Η προσπάθειά μας, φυσικά, συνεχίζεται με τη σύσταση Εμπορικού Δικαστηρίου καθώς και άλλων μεταρρυθμιστικών τομών, που έχουν ως απώτερο στόχο και αναμένεται να συμβάλλουν στην επιτάχυνση της απονομής της Δικαιοσύνης.

Προς επίτευξη των στόχων αυτών απαιτείται και η συμβολή της Πολιτείας με την παροχή των κατάλληλων υποδομών και εφοδίων.

Όταν κάποιος φτάνει στην κορυφή ενός θεσμού, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι διαχειρίστηκε αλλά και τι αφήνει πίσω του. Ποιο θα θέλατε να είναι το δικό σας αποτύπωμα στη Δικαιοσύνη;

Το αποτύπωμα που θα ήθελα να αφήσω πίσω μου στη Δικαιοσύνη είναι εκείνο ενός θεσμού που λειτούργησε ως θεματοφύλακας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου, αλλά ταυτόχρονα τόλμησε να εκσυγχρονιστεί και να παραδώσει στις επόμενες γενιές μια δικαιοσύνη ταχύτερη, διαφανή, ανθρώπινη, αξιόπιστη και αμερόληπτη.

Από την Κυπριακή έκδοση του περιοδικού Forbes