Ρέα Γαλανάκη: Η λογοτεχνία έχει τρόπους να εγείρει όσο και να θεραπεύει την ψυχή

Η πολυβραβευμένη και φετινή τιμώμενη συγγραφέας της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Λεμεσού μιλά στα «Ελεύθερα» για όσα παραμένουν ρευστά, όσα μεταμορφώνονται, αλλά και όσα ξαναπαίρνουν ζωή – που είναι και το ζητούμενο της ύπαρξής μας.

-Η φετινή Διεθνής Έκθεση Βιβλίου έχει ως κεντρική θεματική «Η ρευστότητα των καιρών», ενώ η συζήτησή σας τιτλοφορείται «Οι μεταμορφώσεις του άλλου». Τι σημαίνει για εσάς αυτή η «μεταμόρφωση»; Και οι δυο αυτές λέξεις, «ρευστότητα» και «μεταμόρφωση», σημαίνουν τη μετάβαση σε κάτι διαφορετικό. Θα έλεγα πως αυτή είναι μια φυσιολογική πορεία κάθε ζωντανού οργανισμού, από την ατομική περίπτωση του καθενός μας μέχρι τις αλλαγές που συμβαίνουν σε μια κοινωνία, ή ακόμη περισσότερο τις ιστορικές αλλαγές – για παράδειγμα, στην Κύπρο, υπάρχει η πικρότατη εμπειρία της τουρκικής εισβολής του 1974 που, δυστυχώς, άλλαξε τα πάντα, και τα μικρά και τα μεγάλα, και τα προσωπικά και τα εθνικά. Σίγουρα αυτό ήταν μια κάκιστη και δραματική εξέλιξη, υπάρχουν όμως και οι καλές, οι χρήσιμες. Με λίγα λόγια, απαντώ πως ναι, αλλάζει -πλουτίζεται, έστω- η αντίληψη που έχουμε για κάποιον όταν μαθαίνουμε την ιστορία του. Αλλά και τα πάντα αλλάζουν όταν μαθαίνουμε περισσότερα γι’ αυτά· να, για παράδειγμα, ένας λόγος για να διαβάζουμε Ιστορία.

-Μπορεί π.χ. ένας άνθρωπος να αλλάξει μέσα μας όταν μάθουμε την ιστορία του; Εστιάζοντας στο θέμα της συζήτησης που θα έχω με τον Γιάννη Μπασκόζο και την Κωνσταντία Σωτηρίου, απαντώ στην ερώτησή σας πως όχι μόνο η εικόνα του άλλου αλλάζει μέσα μας όταν εμβαθύνουμε στην άγνωστη ιστορία του, αλλάζει κι ο ίδιος ο εαυτός μας. Ο ίδιος ο συγγραφέας όταν τελειώσει το γράψιμο ενός βιβλίου του έχει αλλάξει κάπως. Προσοχή, ωστόσο, εδώ μιλάμε για το «θαύμα» που επιτελεί η ανάγνωση -και το γράψιμο- της λογοτεχνίας, η σοβαρή Τέχνη ευρύτερα. Διότι δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση αυτό το «δικαστήριο του άλλου» μέσω της λογοτεχνίας, μάς ταράζει ώσπου να ολοκληρώσουμε την κρίση μας· μια δίκαιη, ανθρωποκεντρική ει δυνατόν κρίση. Η λογοτεχνία, όμως, έχει τρόπους να εγείρει όσο και να θεραπεύει την ψυχή.

–Παλαιότερα ερχόσασταν συχνά στην Κύπρο. Τι κρατάτε σήμερα από εκείνες τις επισκέψεις; Ποιοι άνθρωποι της καρδιάς σας συνδέονται με τον τόπο μας; Στη Φιλοσοφική Σχολή, στην Αθήνα, είχα Κύπριους συμφοιτητές, έχασα όμως την επαφή. Μετά συνδέθηκα με κάποιους από τους ανθρώπους που εξέδιδαν το εξαιρετικό κυπριακό περιοδικό «Σημείο». Συμμετείχα πριν από δεκαετίες σε ένα μεγάλο συνέδριο με Κύπριους κι Έλληνες λογοτέχνες,  φιλολόγους, ιστορικούς, που έγινε στη Λευκωσία – δυστυχώς, δεν έχω κρατήσει χρονολογία, σώζονται μόνο μερικές φωτογραφίες. Κι όταν ιδρύθηκε η έδρα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, ο καθηγητής Μιχάλης Πιερής με κάλεσε σε σεμιναριακά μαθήματα βασισμένα στα βιβλία μου. Είχα καλούς φίλους, είχα συνομιλητές. Τους θυμάμαι όλους πάντα, σα να μη χάθηκαν στο μεταξύ.

-Μια και μιλάμε για τόπους, στον «Βίο του Ισμαήλ Φερίκ Πασά», θυμάμαι πως ο ήρωάς σας μοιάζει να ζει ανάμεσα σε δύο πατρίδες και δύο εκδοχές του εαυτού του. Μπορεί, τελικά, ένας άνθρωπος να ανήκει ολοκληρωτικά σε περισσότερους από έναν τόπους; Με παράδειγμα τον «Βίο του Ισμαήλ Φερίκ πασά», επιτρέψτε μου να πω ότι η πατρίδα φυσικά είναι ο τόπος που συνδέεται με τη γέννηση, το μεγάλωμα, τη ζωή, τη γλώσσα και την κουλτούρα μας. Αλλά πάντοτε οι άνθρωποι που ζούσαν για πολλά χρόνια και σε άλλες χώρες, τις έκαναν κι αυτές μια δεύτερη πατρίδα, κάτι το αναμενόμενο και θεμιτό παρά τις διαφορές ανάμεσα στις δυο πατρίδες. Να προσθέσω και μια σκέψη μου: η «πατρίδα» μπορεί να έχει και μια πλευρά φαντασιωτική-καταγωγική – λόγου χάριν τα παιδόγγονα των προσφύγων στην Ελλάδα από τη Μικρά Ασία θεωρούσαν ως πατρίδα τους και τόπους της Μικράς Ασίας, αν και ποτέ δεν πάτησαν το πόδι τους εκεί. Κάτι αντίστοιχο ίσως συμβαίνει και στην Κύπρο.

-Γιατί επιστρέφουμε, τελικά, στο παρελθόν, κυρία Γαλανάκη; Είναι ένας τρόπος να δώσουμε φωνή σε ανθρώπους που χάθηκαν ή για να δούμε το δικό μας παρόν από μια απόσταση, χωρίς τις βεβαιότητές του; Μα, το παρόν -και το ατομικό και το συλλογικό παρόν μας-, δεν κρέμεται στον αέρα· είναι ριζωμένο βαθιά μέσα στο παρελθόν μας. Πολλοί σπουδαίοι λογοτέχνες το έχουν διατυπώσει αυτό με τον καλύτερο τρόπο, π.χ. ο Τ. Σ. Έλιοτ. Αυτό γίνεται ολοφάνερο στη λογοτεχνία, επειδή ακριβώς η λογοτεχνία έχει την ελευθερία να εμπνέεται από οποιοδήποτε σημείο του παρελθόντος χρόνου, δηλαδή να «καθρεφτιστεί» μέσα σε αυτή.  Εννοώ ότι η λογοτεχνία, και κάθε Τέχνη, ενώ ξεκινά και στηρίζεται στη εποχή της, μπορεί να εστιάσει σε μια στιγμή του παρελθόντος χρόνου, εντοπίζοντας τις αναλογίες της με την εποχή που ζει ο συγγραφέας. Κι έτσι να «ξαναδιαβάσει», όπως λέμε, ζωές και γεγονότα. Ο συγγραφέας εστιάζει σε ένα πρόσωπο του παρελθόντος μόνο εάν αυτό το πρόσωπο ταυτίζεται σε ορισμένα θέματα μαζί του και τον συγκλονίζει τόσο βαθιά αυτή η ταύτιση ώστε να αποτολμήσει μια νέα προσέγγιση, μια νέα ερμηνεία.   

-Ζούμε σε μια εποχή γρήγορης πληροφορίας και γρήγορων «βεβαιοτήτων». Μπορεί η λογοτεχνία να μάς μάθει να μένουμε λίγο περισσότερο μέσα στην αμφιβολία; Είναι αυτή η υπομονή με την πολυπλοκότητα σήμερα μια μορφή αντίστασης; Έχετε μεγάλο δίκιο, η -καλή πάντα- λογοτεχνία με τις αμφιβολίες και με την πολυπλοκότητά της αλλά και με την αισθητική της δύναμη, ίσως είναι ένα κάποιο αντίδοτο στο φαρμάκι της εντελώς ανεξέλεγκτης τεχνολογίας, που ποτίζει τον κόσμο σήμερα νομίζοντας ότι μπορεί να αντικαταστήσει τον ανθρώπινο νου σε όλα. Ακούγεται ότι κι αυτό φιλοδοξεί να το επιτύχει, δηλαδή την πλήρη αντικατάσταση του ανθρώπινου νου από «τη μηχανή», ή μάλλον από τους ελάχιστους που την χρησιμοποιούν για να θέσουν σε πλήρη έλεγχο όλο τον κόσμο. Αν δεν ελεγχθεί, έστω κι αργά, η χρήση της, ο ανθρώπινος πολιτισμός, όπως τουλάχιστον τα ξέραμε, με ένα κουμπί θα πάει στα σκουπίδια. Προσθέτω ότι οι ανά τον κόσμο συγγραφείς ανησυχούν ιδιαίτερα για το τι σημαίνει σήμερα με το βιβλίο. Κι είναι τόσο κρίμα, γιατί η σύγχρονη τεχνολογία -που βεβαίως είναι μια πρόοδος-, αποδεικνύεται πολύ χρήσιμη σε άλλους τομείς.

-Πάντα ήθελα να σας ρωτήσω: ύστερα από τόσες ζωές που έχετε «κατοικήσει» μέσα από τη γραφή, ποια πλευρά του ανθρώπου εξακολουθεί να σας εκπλήσσει – και να σας κάνει να θέλετε να γράψετε; Συνεχίζει να με εκπλήσσει και να με ανησυχεί το ότι το ανθρώπινο δράμα, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, δεν έχει σταματήσει ούτε μια στιγμή να υπάρχει με  τους ανοικτούς πολέμους γύρω μας, με τόσους  αλλοπρόσαλλους ηγέτες, κυρίως όμως με την υποχώρηση των δημοκρατικών θεσμών, των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου προς όφελος του αυταρχισμού, του φανατισμού, ξεκάθαρα πλέον του φασισμού στη μεταμοντέρνα του εκδοχή. Η Ιστορία δεν διδάσκει παρά μόνον όποιον θέλει να διδαχθεί απ’ αυτήν, πιστεύω – και φοβάμαι πως, σε λίγο, ελάχιστοι θα ενδιαφέρονται για όλα αυτά. Όχι ότι πίστεψα ποτέ στο αφελές αφήγημα για το «τέλος της Ιστορίας», αλλά δεν περίμενα κι αυτή την τόσο ξαφνική, βίαιη και αρνητική στροφή.

-Επιστρέφω στις «μεταμορφώσεις» και, χωρίς να γνωρίζω πώς θα κινηθείτε στην ομιλία σας στην Διεθνή Έκθεση, αναρωτιέμαι: πιστεύετε ότι οι άνθρωποι αλλάζουν όταν το αποφασίσουν ή όταν η παλιά τους ζωή γίνει πια αδύνατο να συνεχιστεί; Οι άνθρωποι αλλάζουν όταν έρθει η ώρα τους να αλλάξουν, είναι τόσο απλό. Ο καθένας μας αλλάζει για τους δικούς του λόγους, έστω κι αν κάποτε οι λόγοι αφορούν μεγάλες ομάδες ατόμων, ακόμη κι εθνικές ομάδες. Νομίζω πάντως ότι αυτό το παλίμψηστο αλλαγών προϋποθέτει μια βάση στήριξης, με άλλα λόγια τον βαθύτερο εαυτό του καθενός μας, τον χαρακτήρα του, όπως με τα χρόνια έχει διαμορφωθεί. Μια σεισμική αλλαγή των πάντων μέσα μας, μάλλον θα έμοιαζε με αυτοκτονία, αλλά και κανείς δεν αποκλείει να συμβεί κάποτε, να συμβεί σε κάποιους, και κάτι τέτοιο.  

-Μπορεί κανείς να επιτρέψει στον εαυτό του τη χαρά μέσα στην αβεβαιότητα ή ακόμη και ανάμεσα στις στεναχώριες, χωρίς να προσποιείται πως «όλα είναι καλά» και χωρίς να πιέζεται να «είναι πάντα καλά», όπως επιβάλλει η σύγχρονη εποχή των life coaches; Πάντα υπάρχει η χαρά και η απόλαυση, έστω και σε πολύ μικρές, ανακουφιστικές ωστόσο δόσεις. Όχι μόνο όταν ζει κανείς μέσα στην αβεβαιότητα της δικής μας εποχής, αλλά και σε άλλες εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Σας το λέω εγώ που έζησα ως νεαρή φοιτήτρια τη δικτατορία στην Αθήνα με πολύ αντίξοες συνθήκες. Τι λέω; Μα, ότι στηρίζεσαι στον χορό των μικρών ψυχοσωτήριων απολαύσεων για να συνεχίσεις τη ζωή σου: καφές και κουβεντούλα μ’ ένα φίλο, το χέρι μέσα στο άλλο χέρι, το άρωμα μιας νεραντζιάς στο πεζοδρόμιο, μια βόλτα στην Αρχαία Αγορά με ήλιο, και πάντα η θάλασσα, το διάβασμα και το ξαναδιάβασμα, το γράψιμο και το ξαναγράψιμο. Από κάτι τέτοια παίρνεις αναπνοή για να αποτολμήσεις και μερικά «μεγάλα», ας πούμε τη συμμετοχή -έστω την πολύ μικρή συμμετοχή, όπως υπήρξε η δική μου- σε διάφορα  «απαγορευμένα», κι εκεί πλέον η αίσθηση ότι δεν είσαι μόνος σου ήταν μια επιπλέον χαρά, μια επικίνδυνα μεθυστική χαρά. Παρακαλώ, επιτρέψτε μου να πω ότι συχνά με πιάνουν γέλια όταν διαβάζω διαδικτυακά τις λεγόμενες «επιταγές της εποχής μας».  

-Τι μπορεί να μας αποκαλύψει η μοναξιά– χαρακτηριστικό γνώρισμα ενός συγγραφέα, αν δεν κάνω λάθος; Μας φέρνει πιο κοντά στον εαυτό μας ή μας δείχνει, τελικά, πόσο έχουμε ανάγκη τους άλλους; Η μοναξιά, ή μάλλον η αυτοσυγκέντρωση, είναι αναγκαία προϋπόθεση της γραφής, της δημιουργίας. Αλλά ποτέ δεν είναι, ούτε και πρέπει να είναι, συνέχεια μόνος του ένας δημιουργός. Το αντίθετο θα έλεγα: Η συμμετοχή στη ζωή γύρω του, είναι  αυτό που θα κινητοποιήσει το μυαλό του και την «πένα» του.  Έχω μάλιστα σκεφτεί ένα απλό γεωμετρικό σχήμα, ότι δηλαδή ο συγγραφέας βρίσκεται στο κέντρο τριών ομόκεντρων κύκλων. Ο πρώτος κύκλος που τον περιβάλλει είναι η οικογένεια, ο δεύτερος η κοινωνία που ζει, ο τρίτος τα ιστορικά γεγονότα που ίσως ζήσει. Και οι τρεις κύκλοι  διαμορφώνουν ασταμάτητα και τον ίδιο και το έργο του, και τον τρόπο της γραφής του επιπλέον. Κι όσο πιο πολύ απλωθεί από το ατομικό στο καθολικό, όσο πιο πολύ μπορέσει να διακρίνει την επιρροή των κύκλων που τον περιβάλλουν και να εμβαθύνει στη μελέτη τους, τόσο το καλύτερο για τον ίδιο αλλά και για το  λογοτεχνικό του έργο.

-Αν κοιτάζατε σήμερα τη ζωή σαν μια διαδρομή που δεν χρειάζεται να δικαιολογήσετε σε κανέναν, τι θα λέγατε πως άξιζε περισσότερο απ’ όλα; Άξιζαν ένα-δυο πολύ δύσκολα «όχι» που είπα σε νεαρή ηλικία, γύρω στα είκοσί μου, ανήλικη ακόμη τότε. Άξιζε το πείσμα να μη σταματήσω να διαβάζω και να γράφω, με μεγάλο και πολλαπλό κόστος για μένα. Άξιζε η αγάπη που έλαβα από διάφορους ανθρώπους, όχι αποκλειστικά τους οικείους, σε κρίσιμες  περιστάσεις. Σκέφτομαι ότι δεν μπορεί να είναι μόνο  ένα αυτό που άξιζε και συνεχίζει να αξίζει στη  ζωή μου, αν όχι και στου καθενός μας τη ζωή.

Ελεύθερα, 08.11.2026