Τα Ρωμαίικα Σχολεία της Πόλης — Μια φωτογραφική ανάγνωση

Αφορμή των επομένων είναι μια χαρμόσυνη και ευχάριστη αισθητική έκπληξη που μου επιφυλάχθηκε προσφάτως από τη σύζυγό μου. Εδώ και χρόνια, κάθε τόσο, με εκπλήσσει ευφρόσυνα με μια ξεχωριστή χειρονομία. Επιστρέφει στο σπίτι με κάποιο βιβλίο, επιλεγμένο ειδικά για μένα. Συνήθως, μάλιστα, δεν μου το δίνει στο χέρι. Το βρίσκω είτε στο γραφείο είτε στο αναγνωστήριο είτε στο scrittoio, όπου συνηθίζω να γράφω. Μπορώ να πω με βεβαιότητα πως τα βιβλία που μου έχουν προσφέρει τη μεγαλύτερη αναγνωστική ευχαρίστηση είναι εκείνα που, αναπάντεχα, εισέρχονται στο σπίτι με αυτόν τον ωραίο τρόπο. Η Χριστίνα διαθέτει μια εκπληκτική αντίληψη, η οποία την βοηθά να κατανοεί, σχεδόν ενστικτωδώς, ποια βιβλία θα με ενθουσιάσουν. Δεν πρόκειται για βιβλία που γνωρίζω εκ των προτέρων ή για τα οποία έχω εκφράσει την επιθυμία να τα αποκτήσω. Είναι συνήθως επιλογές άγνωστων τίτλων και συγγραφέων.

Το βιβλίο για το οποίο θα σας μιλήσω σήμερα αναφέρεται στα ρωμαίικα σχολεία της Πόλης. Όχι ακριβώς στα κτήρια καθαυτά, αλλά σε φωτογραφίες που αποτυπώνουν εσωτερικούς χώρους των σχολείων αυτών. Πρόκειται για το φωτογραφικό λεύκωμα του Πάρη Πετρίδη «Τα Ρωμαίκα Σχολεία της Πόλης», με αριθμό έκδοσης 826. Είναι ένα βιβλίο που, φαίνεται, παρέμεινε εκτός εμπορικής ζήτησης για μερικά χρόνια. Αυτό τουλάχιστον συμπεραίνω από το γεγονός ότι περιλαμβανόταν σε κατάλογο εκπτωτικών εκδόσεων. Εξάλλου, ένα από τα δυστυχήματα του πολιτισμού μας είναι που οι περισσότεροι, ακόμα και ο κόσμος των βιβλίων και της ανάγνωσης, άνθρωποι της τέχνης γενικά, δεν αγοράζουν φωτογραφικά άλμπουμ και βιβλία σχετικά. Είναι και μερικοί που δεν κατανοούν καν ότι η  φωτογραφία είναι, ή μπορεί, ορθότερα, να αποτελέσει καλλιτεχνικό γεγονός. Από το εξώφυλλο κιόλας υποψιάζεται κανείς, ιδίως όταν διαθέτει ένα έμπειρο φωτογραφικό μάτι, ότι το περιεχόμενο υπόσχεται αισθητικές συγκινήσεις. Τριάντα οκτώ έγχρωμες, ολοσέλιδες φωτογραφίες συνθέτουν ένα άρτιο φωτογραφικό και τυπογραφικό έργο του οποίου η πρωτοτυπία έγκειται στο εξής. Εκτός από τις σελίδες που περιέχουν φωτογραφία (και την απέναντι αριστερή λευκή σελίδα όπου αναγράφεται μόνο ο αριθμός και ο τίτλος) οι υπόλοιπες είναι χωρίς αρίθμηση. Όλα τα φωτογραφικά στιγμιότυπα εικονίζουν εσωτερικούς χώρους των ιστορικών σχολείων της Κωνσταντινουπόλεως, τα οποία έχουν κτιστεί κοντά στα τέλη του του 19ου αιώνα: η Μεγάλη του Γένους Σχολή, το Ζωγράφειο Λύκειο, το Δημοτικό Σχολείο Γαλατή, το Ζάππειο Λύκειο και η Κοινωνική Αστική Σχολή Χαλκηδόνας.

Οι φωτογραφίες δεν ακολουθούν μια σειραϊκή, κατά κτήριο δηλαδή, συνέχεια. Η επιλογή αυτή φανερώνει την ενωτική αντίληψη του δημιουργού, ο οποίος θέτει ως κριτήριο, προφανώς, το ποιοτικό περιεχόμενο του φωτογραφικού γεγονότος ως συνόλου.

Από τον κολοφώνα πληροφορούμαστε ότι το βιβλίο τυπώθηκε στο Λιθογραφείο Φωτόλιο και Τυπικόν Α.Ε., σε 2.000 αντίτυπα, τον Δεκέμβριο του 2007, και ότι την έκδοση σχεδίασε και επιμελήθηκε ο Σταύρος Πετσόπουλος, σε συνεργασία με τον φωτογράφο Πάρη Πετρίδη.

Αυτά, λοιπόν, ως προς τη θεσπέσια και εξαιρετικά ποιοτική εργασία των συντελεστών της έκδοσης. Θα επιχειρήσω, επομένως, στη συνέχεια μια κριτική ανάγνωση των φωτογραφικών στιγμιοτύπων. Το πρώτο που παρατηρεί κανείς είναι ότι ο φωτογράφος επιλέγει μια αυστηρά μετωπική θέση λήψης. Με τον τρόπο αυτό ο δημιουργός αναδεικνύει την επιβλητικότητα των χώρων, μια επιβλητικότητα που δεν εδράζεται τόσο στην αρχιτεκτονική τους ποιότητα όσο στο υψηλό ήθος που αποπνέουν, αν μου επιτρέπεται ο όρος. Το δεύτερο αφορά το κάδρο. Όλες οι φωτογραφίες χαρακτηρίζονται από ένα απόλυτο και αποκλειστικό καδράρισμα. Θέλω να πω ότι το όριο που διαχωρίζει όσα περιλαμβάνονται εντός του φωτογραφικού γεγονότος από όσα μένουν εκτός είναι σαφώς δηλωτικό της πρόθεσης του φωτογράφου να συνθέσει με έναν αποφατικό φωτογραφικό λόγο. Κάθετες και οριζόντιες γραμμές, κατακόρυφα και οριζόντια κενά και πλήρη σχηματίζουν μια γεωμετρία, η οποία φανερώνει όχι μόνο την εμφανή μερικότητα, αλλά και ένα όλον, το οποίο αφήνεται να εννοηθεί από τον θεατή. Θύρες, παράθυρα, ράφια, έπιπλα, καθίσματα, φωτογραφίες στους τοίχους και πίνακες αποτελούν το πρωτεύον υλικό του συνθετικού ταλέντου του φωτογράφου. Στην ορχηστρική αυτή πανδαισία κυρίαρχο ρόλο διαδραματίζει το φυσικό φως, το οποίο άλλοτε εισέρχεται από φανερές πηγές και άλλοτε μοιάζει να αναδύεται από αθέατες πηγές φωτισμού. Σε κάθε φωτογραφία κυριαρχεί μια ισορροπία, λες και μια ζυγαριά ακριβείας έχει τοποθετήσει τα αντικείμενα, σταθμίζοντας το ειδικό βάρος καθενός. Ακόμη και στις ελάχιστες φωτογραφίες όπου η λήψη δεν είναι μετωπική, η σύνθεση διατηρεί τη συμμετρία της.

Ολοκληρώνοντας την πρώτη ανάγνωση του λευκώματος, από τις πολλές φορές που το έχω διασχίσει, μου ήρθε στη μνήμη η ρηξικέλευθη ρήση του πάμφωτου Ηράκλειτου: «ἁρμονίη ἀφανὴς φανερῆς κρείττων». Η ωραιότητα των εικόνων είναι σχεδόν κλινική. Μέσα στην αδήριτη πραγματικότητα των κενών χώρων και των άδειων καθισμάτων, ο Πάρης Πετρίδης, μέσα «από τη δίνη της ίδιας πάντα αμφιθυμίας», προτάσσει μια καινή αμφισημία, η οποία, μπροστά στην αποξένωση των άδειων χώρων, γεννά στον θεατή ένα αίσθημα γενναιοδωρίας. Ένα έντονο συναίσθημα ιστορικής μνήμης και συνείδησης κοινωνείται στις αισθήσεις, προσδίδοντας ένα καινούργιο νόημα στον κατακερματισμό του χρόνου.

Χαμένες πατρίδες και χαμένη παιδεία, μέσα από τη βουβή καταγραφή, μορφοποιούν αμείλικτα ερωτήματα, αναμεμειγμένα με κρυφές ελπίδες. Κάθε φωτογραφία του λευκώματος μοιάζει με ένα ακροαματικό φυλάκιο της μνήμης, σαν «μια ματιά στις γραμμές του χεριού μας», όπως γράφει ο ίδιος ο δημιουργός στον πρόλογό του.

Και επειδή τα λόγια είναι φτώχεια, θα σας έλεγα, κλείνοντας το μικρό ετούτο σημείωμα, να πάτε να το αγοράσετε, να το μετροφυλλήσετε και, ακόμη, να προμηθευτείτε ένα δεύτερο αντίτυπο για να το χαρίσετε.

• Αρχιτέκτων