GSI: Το καλώδιο που θα δοκιμάσει την Τουρκία – Η κρίσιμη ώρα όταν η πόντιση φτάσει στην τουρκολιβυκή γραμμή

Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου δεν είναι απλώς ένα μεγάλο ενεργειακό έργο. Είναι μια δοκιμασία κυριαρχικών δικαιωμάτων, γεωπολιτικών ισορροπιών και ευρωπαϊκής αξιοπιστίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Υπάρχουν έργα που κατασκευάζονται για να μεταφέρουν ηλεκτρική ενέργεια και υπάρχουν έργα που, χωρίς να το επιδιώκουν απαραίτητα, μεταφέρουν πολύ μεγαλύτερα πολιτικά και γεωπολιτικά μηνύματα. Ο Great Sea Interconnector (GSI), η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.

Όσο το έργο παραμένει στα χαρτιά, στις μελέτες, στις ανακοινώσεις και στις διπλωματικές συζητήσεις, οι αντιθέσεις μπορούν να διατηρούνται σε ελεγχόμενο επίπεδο. Όταν, όμως, τα ερευνητικά και πλοία πόντισης κινηθούν προς τις επίμαχες θαλάσσιες περιοχές, η θεωρία θα συναντήσει την πράξη. Και τότε θα φανεί μέχρι πού είναι διατεθειμένη να φτάσει η Άγκυρα για να επιβάλει τις δικές της ερμηνείες για τη θαλάσσια δικαιοδοσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο τεχνικό. Είναι βαθύτατα πολιτικό.

Το καλώδιο και η γεωγραφία της αντιπαράθεσης

Ο GSI σχεδιάστηκε για να τερματίσει την ηλεκτρική απομόνωση της Κύπρου, συνδέοντάς την με το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο μέσω της Ελλάδας. Πρόκειται για ένα έργο με σημαντική ενεργειακή, οικονομική και στρατηγική διάσταση. Η Κύπρος, το τελευταίο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης που παραμένει ηλεκτρικά απομονωμένο, έχει κάθε λόγο να επιδιώκει τη διασύνδεσή της με την ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας. Η Ελλάδα, από την πλευρά της, αποκτά τη δυνατότητα να ενισχύσει τον ρόλο της ως ενεργειακής πύλης προς την Ανατολική Μεσόγειο. Όμως η διαδρομή του καλωδίου περνά από μια περιοχή στην οποία η Τουρκία προβάλλει τις δικές της διεκδικήσεις, επικαλούμενη το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019. Η συγκεκριμένη συμφωνία μεταξύ Άγκυρας και της τότε κυβέρνησης της Λιβύης δημιούργησε μια θαλάσσια οριοθέτηση που αμφισβητείται έντονα από την Ελλάδα και δεν αναγνωρίζεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση ως δεσμευτική για την ίδια. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία της αντιπαράθεσης. H Τουρκία επιδιώκει να διατηρήσει στην πράξη τις διεκδικήσεις της, ενώ η Ελλάδα και η Κύπρος υποστηρίζουν ότι η υλοποίηση του έργου δεν μπορεί να εξαρτάται από την τουρκική συναίνεση.

Η στιγμή της αλήθειας

Η πιο κρίσιμη στιγμή θα είναι όταν οι εργασίες φτάσουν στις θαλάσσιες περιοχές που βρίσκονται κοντά ή εντός των ορίων των τουρκικών διεκδικήσεων. Τι θα συμβεί τότε; Θα επιλέξει η Άγκυρα να περιοριστεί σε διπλωματικές διαμαρτυρίες, ανακοινώσεις και NAVTEX; Θα επιχειρήσει να ασκήσει πίεση μέσω της παρουσίας πολεμικών πλοίων; Ή θα προχωρήσει σε πιο άμεση επιχειρησιακή παρεμπόδιση των ερευνών και της πόντισης;

Κανείς δεν μπορεί να προεξοφλήσει την τουρκική αντίδραση. Η μέχρι σήμερα πρακτική της, ωστόσο, δείχνει ότι η Άγκυρα συχνά χρησιμοποιεί συνδυαστικά τη διπλωματία, τις στρατιωτικές παρουσίες και τις αμφισβητήσεις επί του πεδίου για να προωθεί τις θέσεις της. Μια τουρκική φρεγάτα που θα εμφανιστεί κοντά στο ερευνητικό σκάφος, μια προειδοποίηση μέσω ασυρμάτου ή μια νέα NAVTEX μπορεί να μην αποτελούν από μόνα τους θερμό επεισόδιο. Θα αποτελούν, όμως, σαφή προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα καθεστώς αμφισβήτησης και να μεταφερθεί η πίεση από το διπλωματικό τραπέζι στη θάλασσα. Η διαφορά είναι ουσιώδης. Άλλο η πολιτική διαμαρτυρία και άλλο η φυσική παρεμπόδιση ενός έργου.

Η Ελλάδα μπροστά σε μια δύσκολη εξίσωση

Η Αθήνα καλείται να διαχειριστεί μια λεπτή ισορροπία. Από τη μία πλευρά, δεν μπορεί να επιτρέψει να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η Τουρκία διαθέτει δικαίωμα έγκρισης ή απαγόρευσης έργων που πραγματοποιούνται με βάση τις ελληνικές και κυπριακές θέσεις περί θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Από την άλλη, οφείλει να αποφύγει μια ανεξέλεγκτη στρατιωτική κλιμάκωση. Η πρόκληση είναι να διασφαλιστεί η απρόσκοπτη πραγματοποίηση των εργασιών, χωρίς να μετατραπεί η προστασία του έργου σε αφορμή για μια νέα ελληνοτουρκική κρίση. Αυτό απαιτεί σαφή επιχειρησιακό σχεδιασμό, συντονισμό με τη Λευκωσία, ενημέρωση των ευρωπαϊκών θεσμών και σταθερή διπλωματική γραμμή. Το μήνυμα προς την Άγκυρα θα πρέπει να είναι εξίσου σαφές, ότι η Ελλάδα δεν αναζητεί σύγκρουση, αλλά δεν αποδέχεται ούτε τη δημιουργία τετελεσμένων μέσω απειλών ή στρατιωτικής παρουσίας.

Η Κύπρος δεν μπορεί να παρακολουθεί από απόσταση

Για τη Λευκωσία, η υπόθεση έχει ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα. Η ηλεκτρική διασύνδεση δεν είναι μια πολυτέλεια ούτε ένα έργο που αφορά αποκλειστικά την ενεργειακή αγορά. Είναι μια στρατηγική επιλογή που μπορεί να περιορίσει την ενεργειακή απομόνωση του νησιού και να ενισχύσει τη σύνδεσή του με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Κύπρος δεν έχει την πολυτέλεια να αντιμετωπίζει το ζήτημα ως μια απλή διαφωνία μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας. Η διασύνδεση αφορά άμεσα την ίδια, την ενεργειακή της ασφάλεια και τη θέση της στην Ανατολική Μεσόγειο. Χρειάζεται, επομένως, ενεργός διπλωματική παρουσία, συντονισμός με την ελληνική κυβέρνηση και συνεχής ενημέρωση των ευρωπαϊκών εταίρων. Δεν αρκεί η πολιτική υποστήριξη του έργου. Χρειάζεται και ένα σαφές σχέδιο για την αντιμετώπιση ενδεχόμενων παρεμβάσεων.

Ο ευρωπαϊκός παράγοντας και η αξιοπιστία των Βρυξελλών

Εδώ εισέρχεται και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο GSI δεν αποτελεί απλώς διμερή ενεργειακή πρωτοβουλία. Εντάσσεται στον ευρύτερο σχεδιασμό για τη διασύνδεση των ευρωπαϊκών ενεργειακών δικτύων και την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας. Αν ένα έργο ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος βρεθεί αντιμέτωπο με στρατιωτικές πιέσεις και αμφισβητήσεις, η αντίδραση των Βρυξελλών θα αποτελέσει σημαντικό δείκτη της ευρωπαϊκής αξιοπιστίας. Η Ευρώπη δεν μπορεί να περιορίζεται σε διακηρύξεις περί ενεργειακής αυτονομίας και στρατηγικής ανεξαρτησίας, όταν ένα κράτος-μέλος αντιμετωπίζει εμπόδια στην υλοποίηση μιας διασύνδεσης που υπηρετεί και ευρωπαϊκούς στόχους. Βεβαίως, η ευρωπαϊκή στήριξη δεν σημαίνει αυτομάτως στρατιωτική εμπλοκή. Σημαίνει, όμως, ότι η υπόθεση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια συνηθισμένη διμερής διαφορά.

Το μεγάλο δίλημμα της Άγκυρας

Η Τουρκία γνωρίζει ότι η παρεμπόδιση ενός τέτοιου έργου μπορεί να προκαλέσει ευρύτερες διπλωματικές συνέπειες. Γνωρίζει επίσης ότι η αποδοχή της απρόσκοπτης υλοποίησής του χωρίς τουρκική συναίνεση ενδέχεται να ερμηνευθεί πολιτικά ως αδυναμία επιβολής των διεκδικήσεών της. Αυτό δημιουργεί μια δύσκολη εξίσωση για την τουρκική ηγεσία. Η επιλογή της έντασης ενέχει τον κίνδυνο διεθνούς απομόνωσης και σοβαρής κρίσης με την Ελλάδα και την Κύπρο. Η επιλογή της μη παρέμβασης, από την άλλη, δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπει τις θέσεις της. Πιθανότερα, η Άγκυρα θα επιδιώξει να διατηρήσει την αμφισβήτηση, χρησιμοποιώντας διπλωματικά και επιχειρησιακά μέσα, χωρίς κατ’ ανάγκην να οδηγηθεί σε ανοικτή σύγκρουση. Αυτό, ωστόσο, παραμένει εκτίμηση και όχι δεδομένη εξέλιξη.

Η δοκιμασία δεν είναι μόνο της Τουρκίας

Ο GSI θα δοκιμάσει ασφαλώς την τουρκική πολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο. Θα δοκιμάσει, όμως, και την Αθήνα, τη Λευκωσία και τις Βρυξέλλες. Θα φανεί εάν η Ελλάδα μπορεί να συνδυάσει τη διπλωματική αποφασιστικότητα με την επιχειρησιακή ψυχραιμία. Εάν η Κύπρος μπορεί να μετατρέψει την ευρωπαϊκή της ιδιότητα σε ουσιαστική διπλωματική υποστήριξη. Και εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι διατεθειμένη να υπερασπιστεί στην πράξη τις στρατηγικές υποδομές που η ίδια χαρακτηρίζει σημαντικές. Το καλώδιο δεν θα μεταφέρει μόνο ηλεκτρική ενέργεια. Θα μεταφέρει ένα μήνυμα για το ποιος μπορεί να σχεδιάζει, να κατασκευάζει και να υλοποιεί ενεργειακές υποδομές στην Ανατολική Μεσόγειο χωρίς να υπόκειται σε μονομερείς απειλές. Και όταν η πόντιση φτάσει στην τουρκολιβυκή γραμμή, το πραγματικό ερώτημα δεν θα είναι εάν η Τουρκία θα διαμαρτυρηθεί. Αυτό είναι σχεδόν αναμενόμενο. Το ερώτημα θα είναι εάν η διαμαρτυρία θα μετατραπεί σε παρεμπόδιση και, κυρίως, εάν Αθήνα, Λευκωσία και Ευρώπη θα έχουν τη βούληση και την ετοιμότητα να διαχειριστούν αυτή τη δοκιμασία. Γιατί στην Ανατολική Μεσόγειο τα μεγάλα γεωπολιτικά ζητήματα δεν κρίνονται μόνο στους χάρτες και στα διπλωματικά έγγραφα. Κρίνονται και στη θάλασσα.

Δρ. Πέτρος Κημήτρης

School of Education

Saint Louis University, USA