Σκυβαλότοπος Κοτσιάτη: Από περιβαλλοντική απειλή σε πράσινο λόφο με €15,5 εκατ. – Τέλος εποχής για τις ανοιχτές πληγές της Λευκωσίας

Μια από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές προκλήσεις των τελευταίων δεκαετιών για την επαρχία Λευκωσίας οδεύει οριστικά προς το τέλος της. Η Κυπριακή Δημοκρατία, υπό την πίεση των ευρωπαϊκών οδηγιών αλλά και της επιτακτικής ανάγκης για προστασία της δημόσιας υγείας, υλοποιεί ένα ευρύτατο πρόγραμμα για το οριστικό κλείσιμο, την αποκατάσταση και την περιβαλλοντική αναβάθμιση των Χώρων Ανεξέλεγκτης Διάθεσης Απορριμμάτων (ΧΑΔΑ).

Στο επίκεντρο της προσπάθειας βρίσκεται ο σκυβαλότοπος του Κοτσιάτη, ο οποίος για χρόνια αποτελούσε εστία μόλυνσης, καθώς και άλλοι 23 διάσπαρτοι ΧΑΔΑ της πρωτεύουσας.

Με φόντο τις αυστηρές προειδοποιήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη μη συμμόρφωση της Κύπρου με την ενωσιακή νομοθεσία περί αποβλήτων, το υπουργείο Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος (ΥΓΑΑΠ) τρέχει πλέον με γοργούς ρυθμούς ένα ολοκληρωμένο πλάνο που εγκρίθηκε από το Υπουργικό Συμβούλιο τον Αύγουστο του 2024, στοχεύοντας στον τερματισμό των αρνητικών πρωτιών της χώρας.

Για δεκαετίες, ο σκυβαλότοπος στην κοινότητα Κοτσιάτη δεχόταν το σύνολο των σκυβάλων της επαρχίας Λευκωσίας χωρίς τη λήψη των απαραίτητων μέτρων προστασίας, προκαλώντας σοβαρή περιβαλλοντική επιβάρυνση, έντονες οσμές και κινδύνους ρύπανσης των υδάτων και του εδάφους. Ο χώρος έκλεισε οριστικά το 2019, με την παράλληλη εκτροπή των οικιακών αποβλήτων στην ΟΕΔΑ Κόσιης.

Σήμερα, η εικόνα αλλάζει ριζικά. Η σύμβαση που υπογράφηκε την 1η Ιουνίου 2022, ύψους €12.888.000 χωρίς ΦΠΑ, βρίσκεται στην τελική της φάση. Το συνολικό κατασκευαστικό κόστος, συμπεριλαμβανομένου του ΦΠΑ, αναμένεται να ανέλθει γύρω στα €15,5 εκατομμύρια, με συγχρηματοδότηση 85% από το Ταμείο Συνοχής της ΕΕ και 15% από εθνικούς πόρους.

Το έργο της αποκατάστασης στον Κοτσιάτη περιλάμβανε μια σειρά από εξειδικευμένες περιβαλλοντικές εργασίες:

>> Συγκέντρωση των απορριμμάτων σε ανάγλυφο, κάλυψη με λεπτή στρώση χώματος, τοποθέτηση 4 στρώσεων μεμβρανών για στεγανοποίηση, νέα χωματοκάλυψη ύψους ενός μέτρου και τελική επίστρωση με φυτόχωμα.

>> Εγκατάσταση δικτύου συλλογής κάτω από το ανάγλυφο, με μεταφορά των υγρών αποβλήτων σε στεγανή δεξαμενή και ακολούθως σε αδειοδοτημένες εγκαταστάσεις.

>> Διάνοιξη 104 διατρήσεων για τη συλλογή του παραγόμενου βιοαερίου και μεταφορά του μέσω σωληνώσεων σε πυρσό για καύση ή αξιοποίηση.

Ενώ ο αρχικός σχεδιασμός προνοούσε την εγκατάσταση ηλεκτρογεννητριών για παραγωγή ρεύματος, το δίκτυο της ΑΗΚ στην περιοχή αδυνατούσε να απορροφήσει την ενέργεια. Έτσι, ενεργοποιήθηκαν εναλλακτικές πρόνοιες για τη μετατροπή του βιοαερίου σε βιομεθάνιο, ώστε να χρησιμοποιηθεί ως καύσιμο σε βιομηχανίες ή άλλους χώρους που διαθέτουν τις σχετικές υποδομές. Η υλοποίηση των έργων ενεργειακής αξιοποίησης (προϋπολογισμού €2.191.340,10 μέσω δικαιώματος προαίρεσης) θα πρέπει να συμπληρωθεί εντός 18 μηνών.

Το πιστοποιητικό παραλαβής του έργου εκδόθηκε τον Ιανουάριο του 2026, σηματοδοτώντας την έναρξη της 18μηνης περιόδου ευθύνης ελαττωμάτων, μετά την οποία ο ΕΟΑ Λευκωσίας θα αναλάβει τη διαχείριση. Στόχος είναι η πλήρης τοπιοτέχνηση και η μετατροπή του πρώην σκυβαλότοπου σε έναν φυσικά βλαστημένο λόφο.

Το πλάνο για τις 23 χωματερές της Λευκωσίας

Παράλληλα με τον Κοτσιάτη, το ΤΑΥ ολοκληρώνει ένα δεύτερο μεγάλο έργο που αφορά το σύνολο των υπόλοιπων 23 ΧΑΔΑ της επαρχίας, με τη συνολική αξία των εργασιών μέχρι τις 30 Απριλίου 2026 να ανέρχεται στα €8.270.798,14 (94,5% της συνολικής συμβατικής αξίας των €8,75 εκατ. συν ΦΠΑ).

Η προσωρινή παραλαβή του έργου αναμένεται εντός του Ιουνίου 2026, καθώς οι κύριες χωματουργικές εργασίες έχουν ήδη ολοκληρωθεί. Η αποκατάσταση των 23 αυτών χώρων έγινε με δύο μεθόδους:

1. Αποκατάσταση με μεταφορά (9 ΧΑΔΑ): Σε εννέα περιπτώσεις κρίθηκε προτιμότερο να μεταφερθεί το σύνολο των απορριμμάτων σε μεγαλύτερους κεντρικούς σταθμούς:

>> Οι ΧΑΔΑ Αρεδιού, Αγροκηπιάς, Φαρμακά, Άλωνας, Φτερικουδιού, Νικηταρίου (δύο εστίες) και Κάμπου (παλαιά και νέα εστία) μεταφέρθηκαν στον ΧΑΔΑ Ατσά.

>> Ο ΧΑΔΑ Μάμμαρι μεταφέρθηκε στον ΧΑΔΑ Ακάκι.

2. Επιτόπου αποκατάσταση (14 ΧΑΔΑ). Στους υπόλοιπους 14 χώρους, τα απόβλητα διαμορφώθηκαν σε μια ομοιόμορφη μάζα, η οποία επικαλύφθηκε με χώμα και φυτόχωμα για τη μετέπειτα φροντίδα τους. Σημειώνεται ότι στους ΧΑΔΑ Ατσά και Παλαιομετόχου τοποθετήθηκαν επιπλέον ειδικά γεωσυνθετικά υλικά.

Οι ΧΑΔΑ που αποκαθίστανται επί τόπου είναι στις εξής περιοχές: Πέρα Ορεινή, Ποτάμι, Άγιοι Τριμιθιάς, Βυζακιά, Καπέδες, Πεδουλάς, Μιτσερό, Ατσάς, Ορούντα, Παλαιομέτοχο, Περιστερώνα, Ακάκι, Άγιος Θεόδωρος Τηλλυρίας, Εργάτες.

Οι υπολειπόμενες εργασίες, οι οποίες θα ολοκληρωθούν κατά την Περίοδο Ευθύνης Ελαττωμάτων, αφορούν συμπληρωματικές παρεμβάσεις, όπως αποστράγγιση ομβρίων υδάτων, βελτιώσεις στην περίφραξη και τις εισόδους, καθώς και αποκατάσταση των απορροφητικών λάκκων.

Το ευρύτερο εθνικό πλάνο και το αγκάθι της Λεμεσού

Η επιτυχής τροχιά της Λευκωσίας αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου εθνικού σχεδιασμού για 71 συνολικά ΧΑΔΑ σε Λευκωσία και Λεμεσό. Αν και η Λευκωσία ολοκληρώνεται, στην επαρχία Λεμεσού καταγράφηκαν σημαντικές καθυστερήσεις λόγω απρόβλεπτων τεχνικών προβλημάτων.

Συγκεκριμένα, στον ΧΑΔΑ στο Βατί, η ανάγκη ενσωμάτωσης εννέα υφιστάμενων λυματοδεξαμενών στη σύμβαση επέβαλε πρόσθετες μελέτες (για χώρους απόθεσης λυματολάσπης, δεξαμενές ανακτημένου νερού, αντλιοστάσια και αγωγούς), γεγονός που πήγε πίσω τα αρχικά χρονοδιαγράμματα. Το Υπουργείο προγραμμάτιζε τη δημοσίευση των διαγωνισμών για τους 47 ΧΑΔΑ της Λεμεσού εντός του 2025, με ορίζοντα πλήρους ολοκλήρωσης των εργασιών στο Βατί το δεύτερο τρίμηνο του 2029.

Σημειώνεται ότι κατόπιν απόφασης της Αναθεωρητικής Αρχής Προσφορών ανοίγει ο δρόμος για αποκατάσταση και μετέπειτα φροντίδα Χώρων Ανεξέλεγκτης Διάθεσης Απορριμμάτων (ΧΑΔΑ) της επαρχίας Λεμεσού, εξαιρουμένου του ΧΑΔΑ στο Βατί έναντι ποσού €6.332.838,73 πλέον ΦΠΑ.

Παράλληλα, με την πιο πάνω προσπάθεια που καταβάλλεται, επιδιώκεται και η αποτροπή πέναλτι από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή η οποία είχε παραπέμψει την Κύπρο στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), προτείνοντας την επιβολή οικονομικών κυρώσεων για το γεγονός ότι δεν προχώρησε στη διαχείριση των ΧΑΔΑ. Η Κύπρος δεν είχε εφαρμόσει προηγούμενη απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου που αφορούσε την Οδηγία περί Υγειονομικής Ταφής Αποβλήτων.

Με βάση τη σύμβαση που έχει κατακυρωθεί, το κόστος αποκατάστασης των ΧΑΔΑ Λεμεσού θα ανέλθει σε €7.524.177 (6.322.838 πλέον ΦΠΑ €1.201.339). Ο διαγωνισμός προκηρύχθηκε αρχικά στις 14/5/2025 και αρχικά υπήρξε εισήγηση κατακύρωσης της προσφοράς έναντι €6.100.000,00 πλέον ΦΠΑ που ήταν και η χαμηλότερη προσφορά, κάτι το οποίο και έγινε. Ακολούθως, κατόπιν προσφυγής άλλης εταιρείας ενώπιον της Αναθεωρητικής Αρχής Προσφορών προσβάλλοντας τη σχετική απόφαση, υπήρξε ανατροπή με την Αναθεωρητική Αρχή να ακυρώνει την αρχική απόφαση.

Παράλληλα με τα έργα υποδομής, η Δημοκρατία προχωρά και σε θεσμικές ρυθμίσεις για τη συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Στο πλαίσιο αυτό, κατατέθηκε στη Βουλή από τις αρχές του 2025 το νομοσχέδιο για τη «Θέσπιση Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπής Αερίων του Θερμοκηπίου», ενσωματώνοντας τις ευρωπαϊκές οδηγίες για τη μείωση των εκπομπών, ιδιαίτερα στις αεροπορικές μεταφορές.