Ταξιδεύοντας: Komiža

Το πρώτο μου ταξίδι στην Κροατία με έφερε μακριά από την πρωτεύουσα Ζάγκρεμπ και σε απόσταση ασφαλείας από τα τουριστικά φετίχ του Ντουμπρόβνικ και του Σπλιτ.

Βρέθηκα στο νησάκι Βις, την αρχαία ελληνική αποικία Ίσσα, στην καρδιά της Αδριατικής. Καλυμμένο από πεύκα και ελιές, προορισμός για ματσωμένους Αμερικάνους το καλοκαίρι και για ευκατάστατους συνταξιούχους το φθινόπωρο, διαγραμμένο από τον χάρτη τον χειμώνα.

Φτάνω από το Σπλιτ με καταμαράν αφήνοντας πίσω μου τη «χώρα» του νησιού. Το λεωφορείο ακολουθεί μια σκωληκοειδή πορεία σκαρφαλώνοντας στην κορυφή του νησιού με τη μαγική θέα. Νιώθεις σαν σε νησί του Ιονίου αλλά οι κεντροευρωπαϊκές προσόψεις των κτιρίων, τα αδρά, αμίλητα πρόσωπα των ντόπιων, το ολοκαίνουργιο λεωφορείο, οι πεντακάθαροι δρόμοι, προσθέτουν τη δική τους υπογραφή.

Φτάνω στην Κόμιζα, φυσική εξέδρα προς την Αδριατική, την Ιταλία, τη Μεσόγειο που τη θέλησαν πολλοί: Ρωμαίοι, Μαγιάροι, Βενετοί, Αψβούργοι, ο Ναπολέοντας, οι Άγγλοι, οι Ιταλοί.

Καταλύω στο Hotel Biševo, ένα από τα λιγοστά ξενοδοχεία του οικισμού, βγαλμένο από τα σπλάχνα της Γιουγκοσλαβίας: αχανείς διάδρομοι και κοινόχρηστοι χώροι, παμπάλαια φωτιστικά, μπαρόκ πίνακες σε χρυσαφί κορνίζες συνθέτουν μια ανέγγιχτη χρονοκάψουλα του 1970. Παρά την παλαιότητά του, το Biševo ήταν εξωφρενικά καθαρό. «Τα κομμουνιστικά μας κατάλοιπα της εμμονικής καθαριότητας» μου λέει η Ίρις, Ρουμάνα ακαδημαϊκός και συνεργάτιδα.

Ρωτάω την άλλη μου συνεργάτιδα, την Ιρένα, Κροάτισσα επιμελήτρια, πώς και οι Γιουγκοσλάβοι είχαν δυνατότητες για τέτοιον «κυριλέ» για την εποχή τουρισμό. «Τι εννοείς;», μου αντιτείνει. «Η ζωή στη Γιουγκοσλαβία ήταν καλή. Οι γονείς μου δεν ήταν στο κόμμα, αλλά εγώ είχα όσες ευκαιρίες ήθελα για να σπουδάσω, να εξελιχθώ, να βγω στον κόσμο».

Η Ιρένα συγκρίνει τη σιγουριά του παρελθόντος με την απόλυτη αβεβαιότητα του παρόντος παίρνοντας για παράδειγμα την εκπαίδευση και την πολιτική: «Η εκπαίδευση επί Γιουγκοσλαβίας ήταν ασύγκριτη σε σχέση με το τωρινό χάλι. Οι διεφθαρμένοι δεξιοί και ακροδεξιοί πολιτικοί που κυριαρχούν μετά την ανεξαρτητοποίηση, έχουν κάνει την Κροατία οικόπεδο προς εκμετάλλευση. Η μαφία των σκουπιδιών έχει ρημάξει το υπέδαφος όλης της χώρας. Πρόσφατα είχαμε τεράστιες διαδηλώσεις γι’ αυτό το θέμα ».

Καθόμαστε στο μπαρ «Corto Maltese» που παλεύει με τη σκόνη του χρόνου: μπάρα σαν κουπαστή φαλαινοθηρικού, πότες θαμώνες με ριγέ αμάνικες μπλούζες που καπνίζουν παρακολουθώντας αδιάφορα τηλεόραση – ίσως η μόνη παραφωνία σ’ αυτό το μνημείο. Όπως μου εξηγεί ο Ντάλιμπορ, εικαστικός καλλιτέχνης με καταγωγή από την Κόμιζα, είναι το μόνο μέρος που θυμίζει την πραγματική Κόμιζα, αυτή του μακριού χειμώνα.

Ενός χειμώνα που επιμηκύνει η χρόνια μετανάστευση των κατοίκων του και τα κύματα στη γραφική μαρίνα καλύπτουν τα τριόροφα πέτρινα σπίτια. Πάνω από το λιμανάκι υψώνεται ένας πανύψηλος βράχος. Εκεί πάνω, μέχρι το 1991, δέσποζε μια γιγάντια επιγραφή, ορατή από όλο τον κόλπο: «ζήτω ο στρατάρχης Τίτο».

Ο Ντάλιμπορ μού διηγείται τη σουρεαλιστική μεταναστευτική ιστορία του νησιού: στη διάρκεια του 20^ού αιώνα, όπως και εκατοντάδες χιλιάδες άλλοι Γιουγκοσλάβοι, χιλιάδες άνθρωποι της περιοχής μεταναστεύουν στις ΗΠΑ. Αυτοί που φεύγουν για την Αμερική περί τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, φτωχοί ψαράδες στη μεγάλη τους πλειοψηφία, φιλελεύθερων και σοσιαλιστικών φρονημάτων, το έκαναν για αμιγώς οικονομικούς λόγους.

Οι συγκεκριμένοι ψαράδες της πρώτης μεταναστευτικής φουρνιάς ήταν γνωστοί ως δεξιοτέχνες στο ψάρεμα του σολομού. Εγκαθίστανται στο Σαν Πέδρο του Λος Άντζελες.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την επικράτηση του Τίτο, χιλιάδες υποστηρικτές της δοσιλογικής οργάνωσης Ούστασε, εγκάθετης των Ναζί και του Μουσολίνι στην Κροατία, διαφεύγουν στις ΗΠΑ για να αποφύγουν τα αντίποινα για τις χιλιάδες δολοφονίες Σέρβων, Εβραίων, Ρομά και πολιτικών αντιπάλων. Η δεύτερη αυτή φουρνιά αποτελείτο στην πλειοψηφία της επίσης από ψαράδες.

Αυτοί, όμως, ειδικεύονταν στο ψάρεμα του τόνου και εγκαταθίστανται στο Έβερετ, στην Πολιτεία της Ουάσινγκτον, κοντά στο Σιάτλ. Από τότε λοιπόν, όταν οι απόγονοι των Κροατών συναντιούνται στις επετειακές τους μαζώξεις στις ΗΠΑ, αναγνωρίζονται πολιτικά και πολιτισμικά με βάση το αν οι παππούδες τους είναι «σολομοί» ή «τόνοι».

Φεύγω από την Κροατία με πλοίο για την Ιταλία όπου θα παίξω μουσική στην παράσταση σύγχρονου χορού «Αναζητώντας την Ευρώπη» Και αναλογίζομαι πόσες φορές τα Βαλκάνια έχουν θάψει την αξιοπρέπειά τους για χάρη μιας γερασμένης, κακιασμένης Ευρώπης.

Ελεύθερα, 20.9.2026