Πως διαγράφεται και γιατί τώρα η νέα ένταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις

Η σημερινή ένταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν είναι μια επιστροφή  στο μοντέλο προηγούμενων κρίσεων, αλλά δείχνει ότι η περίοδος των «ήρεμων νερών» έχει μπει σε σοβαρή δοκιμασία. Τα θαλάσσια πάρκα που παρουσιάζονται ως το νέο μέτωπο αντιπαράθεσης των δύο χωρών είναι η κορυφή του παγόβουνου. Και αυτό γιατί υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερα παράλληλα μέτωπα: το Αιγαίο και οι θαλάσσιες ζώνες, η «Γαλάζια Πατρίδα», η Κύπρος και η Ανατολική Μεσόγειος και η  ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου. Υπάρχουν τρεις βασικοί λόγοι για τους οποίους η Τουρκία αποφάσισε να τερματίσει την περίοδο των  «ήρεμων νερών».

Πρώτον, η Τουρκία αισθάνεται ότι το περιφερειακό περιβάλλον έχει αλλάξει υπέρ της. >Δεύτερον, η Ελλάδα έχει αρχίσει να μετατρέπει κάποιες από τις θέσεις της σε πράξεις. >Τρίτον, τα «ήρεμα νερά» είχαν ένα όριο
Η Άγκυρα έχει επανακτήσει μεγαλύτερο διπλωματικό βάρος στη Μέση Ανατολή και επιχειρεί να το αξιοποιήσει. Την ίδια ώρα κάποιες ενέργειες της Ελλάδας όπως τα θαλάσσια πάρκα ή και η νέα προσπάθεια πόντισης του καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης με την Κύπρο, κρίνονται από την Άγκυρα ότι περιορίζουν τις διεκδικήσεις της. Από την άλλη η Διακήρυξη των  Αθηνών που οδήγησε στα « ήρεμα νερά» ήταν μια ανάπαυλα που εξυπηρετούσε την Τουρκία αλλά  δεν έλυσε  τις βασικές διαφορές των δύο χωρών. Η Τουρκία συνέχισε να έχει τις ίδιες θέσεις για Αιγαίο, τα νησιά, τις θαλάσσιες ζώνες και την  Ανατολική Μεσόγειο και τώρα επανέρχεται με μια νέα ένταση κρίνοντας ότι ευνοείται από τις νέες γεωπολιτικές ισορροπίες που έχουν στο μεταξύ προκύψει

Αν δούμε τα γεγονότα όχι μεμονωμένα αλλά ως μία ενιαία στρατηγική εικόνα, η κατάσταση είναι πιο σοβαρή απ’ όσο δείχνει μια απλή «νέα ελληνοτουρκική ένταση». Κι αυτό γιατί  η Τουρκία δοκιμάζει ξανά τα όρια της Ελλάδας και της Κύπρου. Στόχος της αυτή τη στιγμή δεν είναι ασφαλώς  ο  πόλεμος αλλά  να δημιουργήσει νέα δεδομένα στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, ώστε οποιαδήποτε μελλοντική διαπραγμάτευση να ξεκινήσει από πιο ευνοϊκή για την ίδια θέση. Αυτό που επιτρέπει στην Τουρκία να δημιουργεί τη σημερινή ένταση είναι η νέα βελτιωμένη γεωπολιτική της θέση και η εκμετάλλευση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων. Έχει βελτιώσει τις σχέσεις της με την Αίγυπτο, έχει αυξήσει την επιρροή της στη Μέση Ανατολή και προσπαθεί να εμφανιστεί ως αυτόνομος περιφερειακός πόλος. Η Συμφωνία της Μέκκας με τις ευλογίες των Αμερικανών ανάμεσα στη Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και την ίδια  που δημιουργεί ένα μικρό «περιφερειακό ΝΑΤΟ» εν αναμονή της αναβίωσης των συμφωνιών του Αβραάμ και της επέκτασης τους, ενίσχυσε ασφαλώς και αναβάθμισε τον γεωπολιτικό ρόλο της ρόλο. Έφερε δε την Αθήνα σε δύσκολη θέση  που είχε ενισχύσει με Patriot τη Σαουδική Αραβία.

Τα πάρκα επομένως είναι το όχημα για την Τουρκία  να προωθήσει τα επεκτατικά της σχέδια. Η Άγκυρα έχει πλέον προχωρήσει πολύ περισσότερο από τη ρητορική της «Γαλάζιας Πατρίδας». Τον Μάιο παρουσιάστηκε σχέδιο νόμου που επιχειρεί να θεσμοποιήσει τις τουρκικές αντιλήψεις για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες της. Τις ενσωματώνει στη νομοθεσία της και από πολιτική ρητορική γίνεται επίσημη πολιτική του κράτους. Αυτό αποτελεί  μια συστηματική προσπάθεια δημιουργίας faits accomplis, τετελεσμένων γεγονότων που δεν επιδέχονται αμφισβήτησης.

H Τουρκία εμπλέκει στους σχεδιασμούς της και την Κύπρο διότι δεν θέλει να βρεθεί εκτός των βασικών ενεργειακών και γεωπολιτικών διαδρομών της Ανατολικής Μεσογείου. Γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία η επιστροφή του Oruc Reis. Στις 20 Ιουλίου   επέτειο της τουρκικής εισβολής του 1974, ανακοινώθηκε η αναχώρησή του για νέα αποστολή. Και ακολούθησε NAVTEX για σεισμικές έρευνες μέχρι τις 30 Αυγούστου στην περιοχή που συνδέεται με τον σχεδιαζόμενο αγωγό προς τα κατεχόμενα. Αυτό δεν είναι άσχετο με το Great Sea Interconnector Ελλάδας-Κύπρου. Είναι μια προειδοποίηση ότι θα αντιδράσει σε ενεργειακές υποδομές μέσα σε περιοχές που θεωρεί  ότι εμπίπτουν στη δική  της δικαιοδοσία.

Την ίδια ώρα στο Αιγαίο έχουν αυξηθεί οι δραστηριότητες της τουρκικής αεροπορίας. Στις 18 Αυγούστου για παράδειγμα, καταγράφηκαν 25 παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου και 14 παραβάσεις κανόνων εναέριας κυκλοφορίας. Αυτό δείχνει ότι η Τουρκία αρχίζει να επιστρέφει σε ένα επίπεδο στρατιωτικής πίεσης που είχε μειωθεί αισθητά τα προηγούμενα χρόνια. Και το κάνει με την αμερικανική και ευρωπαϊκή ανοχή.

Κάπου εδώ αναδύεται και ο ρόλος των Αμερικανών. Η Τουρκία εξακολουθεί να είναι σημαντικός γεωπολιτικός παίκτης για το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ. Η πρόσφατη Σύνοδος του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα της έδωσε  σημαντικό διπλωματικό βάρος και δημιούργησε νέα συζήτηση για τη σχέση της με την Ευρώπη. Στην Ελλάδα και την Κύπρο υπάρχει η ψευδαίσθηση ότι οι ΗΠΑ θα εμποδίσουν την Τουρκία από ενέργειες σε βάρος τους. Ασφαλώς οι ΗΠΑ δεν επιθυμούν ένα πόλεμο ανάμεσα σε δύο συμμάχους των και είναι σχεδόν σίγουρο ότι θα αποτρέψουν μια ελληνοτουρκική σύγκρουση στην περίπτωση ενός θερμού επεισοδίου ανάμεσα στις δύο χώρες. Αυτό δεν σημαίνει  ότι θα υιοθετήσουν και τις ελληνικές θέσεις. Η περίπτωση των Ιμίων δείχνει ότι οι Αμερικανοί θα ευνοήσουν εκ νέου την Τουρκία, ειδικά τώρα που έχει ένα αυξημένο γεωπολιτικό ρόλο στην περιοχή.

Κλειδί για τις εξελίξεις είναι τι θα πράξει η Άγκυρα μετά τις 30 Αυγούστου που λήγουν οι έρευνες που έχει προγραμματίσει με το Oruç Reis  για τον σχεδιαζόμενο αγωγό Τουρκίας-κατεχομένων. Αν μετά τις 30 Αυγούστου υπάρξει παράταση των ερευνών, νέα NAVTEX, τουρκική γεώτρηση, εμπλοκή με κάποιο  ενεργειακό έργο της Κυπριακής Δημοκρατίας, ή αντιπαράθεση γύρω από το καλώδιο Ελλάδας-Κύπρου, τότε η κρίση μπορεί να μεταφερθεί από το Αιγαίο στην Ανατολική Μεσόγειο. Το ερώτημα επομένως  είναι τι θα κάνει η Τουρκία την 31η Αυγούστου. Εάν αποσύρει το πλοίο και δεν υπάρξει συνέχεια, ήταν μια  επίδειξη ισχύος. Εάν ανανεώσει τη NAVTEX τότε περνάμε σε πολύ σοβαρότερο επίπεδο κρίσης.

Η Αθήνα δεν έχει κανένα συμφέρον να παίξει το παιχνίδι της Τουρκίας ανεβάζοντας τους τόνους.  Δεν θα πρέπει ασφαλώς να επιτρέψει  τη δημιουργία τετελεσμένων και χρειάζεται  να κρατήσει την υπόθεση διεθνοποιημένη, να ομαλοποιήσει τις σχέσεις της με την Ρωσία που έχει συμφέροντα στην περιοχή για να μη συνταχθεί με την Τουρκία, να βελτιώσει τις σχέσεις της με την Κίνα και γενικά να εγκαταλείψει τη σημερινή μονοδιάστατη πολιτική της. Κάτι που δεν σημαίνει εγκατάλειψη των συμμαχιών της αλλά όχι και απόρριψη ομαλών σχέσεων με άλλες χώρες που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στο διεθνές γίγνεσθαι. Το ίδιο ισχύει και για τη Λευκωσία.

Ο στόχος της Τουρκίας δεν είναι ο πόλεμος. Ένας πόλεμος δεν θα εξυπηρετήσει κατ΄ανάγκη τα συμφέροντα της. Γι΄αυτό και επιδιώκει με τη στρατιωτική και τη διπλωματική της πίεση να εξαναγκάσει σταδιακά  την Ελλάδα και την Κύπρο  σε υποχωρήσεις. Η πολιτική αυτή φαίνεται να αποδίδει. Απέδωσε στο παρελθόν με την γκριζοποίηση του Αιγαίου και τον περιορισμό των ενεργειακών σχεδιασμών της Κύπρου. Πέτυχε να αδρανοποιήσει τις δραστηριότητες για την πόντιση του καλωδίου Ελλάδας Κύπρου.

Όλες οι ενέργειες της Τουρκίας στοχεύουν στη φινλαδοπόιηση της Ελλάδος και τον έλεγχο των κινήσεων της Κυπριακής Δημοκρατίας με την ισχυρή παρουσία της στην Ανατολική Μεσόγειο με βάση τα κατεχόμενα όπου ενισχύει την στρατιωτική της παρουσία. Εάν αυτή η τουρκική πολιτική επιτύχει,  θα ισοδυναμεί με σταδιακή εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων και εθνικής ανεξαρτησίας.

Η Ελλάδα και η Κύπρος δεν έχουν κανένα λόγο να κλιμακώνουν την ένταση με την Τουρκία αλλά ταυτόχρονα χρειάζονται μια συνεχή ενίσχυση της αποτρεπτικής τους ικανότητας για την αντιμετώπιση του τουρκικού επεκτατισμού.

*Πανεπιστημιακός,συγγραφέας. Email  stephanos.constantinides@gmail.com