Οι βάρβαροι είναι πάντα οι άλλοι

Τριάντα χρόνια μετά, οι εικόνες από τις δολοφονίες του Τάσου Ισαάκ και του Σολωμού Σολωμού εξακολουθούν να προκαλούν αποτροπιασμό. Ένας άνθρωπος πεσμένος, ένα πλήθος να τον κτυπά με ρόπαλα και πέτρες. Λίγες μέρες αργότερα, ένας άλλος άνθρωπος σκαρφαλώνει σε έναν ιστό και πυροβολείται.

Βαρβαρότητα. Δεν βρίσκω ηπιότερη λέξη. Και ύστερα η ατιμωρησία. Άνθρωποι που συνδέθηκαν με αυτά τα εγκλήματα δεν λογοδότησαν. Κάποιοι αντιμετωπίστηκαν ως ήρωες. Κάποιος έφτασε αργότερα σε «υπουργικό αξίωμα».

Εύλογα κάποιος σκέφτεται ότι δεν ήταν απλώς μερικοί ακραίοι. Όταν ένα σύστημα δεν τιμωρεί, όταν ανέχεται ή ακόμη και επιβραβεύει, κάτι βαθύτερο συμβαίνει. Συμφωνώ.

Αυτό λέει πολλά για ένα πολιτικό σύστημα. Για τους θεσμούς του. Για τις ηγεσίες του. Για την ανοχή μιας κοινωνίας απέναντι στην ατιμωρησία και για τον τρόπο που επιλέγει να θυμάται το παρελθόν της. Δεν μετατρέπει όμως έναν ολόκληρο λαό σε δολοφόνους.

Κι όμως, από το «αυτοί οι άνθρωποι έκαναν αυτό» μέχρι το «αυτοί είναι οι Τούρκοι» η απόσταση αποδεικνύεται συχνά πολύ μικρή. Κάπου στη διαδρομή εξαφανίζονται οι συγκεκριμένοι δράστες, οι Γκρίζοι Λύκοι, οι πολιτικές και θεσμικές ευθύνες, και στη θέση τους μπαίνουν εκατομμύρια άνθρωποι. Ένας ολόκληρος λαός. Μια ολόκληρη κοινότητα.

Πρόσφατα διάβαζα για μια άλλη σκοτεινή περίοδο της Ιστορίας. Για βασανισμούς και δολοφονίες Ελλήνων από Έλληνες. Για ανθρώπους που διώχθηκαν με αδιανόητη αγριότητα, για τις πολιτικές τους πεποιθήσεις πριν, κατά και μετά την Κατοχή.

Σε κάποια σημεία δυσκολεύτηκα να συνεχίσω. Μαζί με τον αποτροπιασμό ήρθε μια αμήχανη διαπίστωση. Δεν έμαθα σχεδόν τίποτε γι’ αυτά στο σχολείο.

Δεν γράφω για να πω «έκαναν εκείνοι, κάναμε κι εμείς». Ούτε «κάναμε κι εμείς, και μάλιστα στους δικούς μας». Δεν ψάχνω εγκλήματα Ελλήνων για να συμψηφίσω τη βαρβαρότητα ή να αφαιρέσω έστω και ένα γραμμάριο ευθύνης από τους δολοφόνους του Ισαάκ και του Σολωμού.

Με προβληματίζει κάτι άλλο. Γιατί όταν ο βάρβαρος είναι ο άλλος, η βαρβαρότητά του γίνεται τόσο εύκολα χαρακτηριστικό του λαού του, ενώ όταν ο βάρβαρος είναι ένας από εμάς παραμένει δική του; Η Ιστορία δεν μας επιτρέπει την εύκολη απάντηση ότι «εμείς τους δικούς μας τούς καταδικάσαμε».

Στην Ελλάδα άνθρωποι με βαρύ παρελθόν πολιτικής βίας έμειναν ατιμώρητοι και κάποιοι βρήκαν αργότερα θέση και αναγνώριση στη μεταπολεμική κανονικότητα. Ούτε στην Κύπρο τιμωρήθηκαν όλοι όσοι βαρύνονταν με πράξεις πολιτικής και ωμής βίας. Άνθρωποι που έδρασαν μέσα στις σκοτεινότερες σελίδες της σύγχρονης ιστορίας μας, χωρίς να λογοδοτήσουν ποτέ.

Θα δεχόμασταν ποτέ ότι όλα αυτά αποδεικνύουν κάτι για τον λαό μας; Ασφαλώς όχι. Και σωστά. Γιατί λοιπόν χρησιμοποιούμε διαφορετικό μέτρο για τους άλλους;

Ίσως επειδή η συλλογική μνήμη δεν είναι απλώς αποθήκη γεγονότων. Είναι και καθρέφτης. Και προτιμούμε τους καθρέφτες που μας κολακεύουν.

Θυμόμαστε, δικαίως, τα εγκλήματα που έγιναν εναντίον μας. Τιμούμε τα θύματα. Απαιτούμε δικαιοσύνη ακόμη και δεκαετίες αργότερα. Πολύ δυσκολότερα θυμόμαστε εκείνα που έγιναν από ανθρώπους της δικής μας πλευράς. Ποιοι τιμωρήθηκαν; Ποιοι αποκαταστάθηκαν; Ποιοι πέρασαν αθόρυβα στην κανονικότητα και την αιωνιότητα; Πόσα από τα θύματά τους γνωρίζουμε σήμερα με το όνομά τους;

Ο φανατισμός δεν χρειάζεται έναν άλλο λαό. Μπορεί να κατασκευάζει τον εχθρό -και- μέσα στον ίδιο. Τον κομμουνιστή. Τον δεξιό. Τον προδότη. Τον διαφορετικό. Πρώτα τον βγάζει από το «εμείς» και ύστερα μπορεί ευκολότερα να πάψει να τον βλέπει ως άνθρωπο.

Γι’ αυτό να θυμόμαστε τον Ισαάκ και τον Σολωμού. Να απαιτούμε δικαιοσύνη. Να καταδικάζουμε εκείνους που σκότωσαν, εκείνους που τους προστάτευσαν και εκείνους που τους τίμησαν. Αλλά να μη χαρίσουμε στους δολοφόνους το δικαίωμα να εκπροσωπούν έναν ολόκληρο λαό.

Τους δικούς μας βαρβάρους τούς βλέπουμε ως εξαιρέσεις. Τους βαρβάρους των άλλων τούς χρησιμοποιούμε ως αποδείξεις.

Ο Σαρτρ έγραψε πως «η κόλαση είναι οι άλλοι». Για άλλο πράγμα μιλούσε. Όμως, κοιτάζοντας τον τρόπο που θυμόμαστε την Ιστορία, η φράση αποκτά μια παράξενη ηχώ: οι βάρβαροι είναι πάντα οι άλλοι.  Ίσως ήρθε η ώρα να χρησιμοποιήσουμε το ίδιο μέτρο.

*Διευθυντής Διοίκησης και Οικονομικών Πανεπιστημίου Κύπρου  (Οι απόψεις είναι προσωπικές )