Το Κράτος Δικαίου ως λαϊκή κουλτούρα

Τι μπορούμε να κάνουμε όταν το Κράτος Δικαίου, η τελευταία ασφαλιστική δικλείδα του δυτικού θεσμικού πολιτισμού, καταρρέει απειλώντας να μας παρασύρει στο χάος; Το ότι εξετάζουμε πλέον ανοιχτά αυτό το ενδεχόμενο δεν θα έπρεπε να σοκάρει.

Στις χώρες της…καθ’ ημάς Ανατολής, σε όλες τις κρίσιμες στιγμές όπου το Κράτος Δικαίου θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν μέσο κάθαρσης και φωτοδότησης της διεξόδου από τη θεσμική κρίση, η εκτελεστική εξουσία πρωτίστως, με την ανοχή ή την υποστήριξη της δικαστικής, στην καλύτερη περίπτωση φάνηκε ανεπαρκής και στη χειρότερη ενέτεινε την κρίση: τα Τέμπη στην Ελλάδα, οι καταγγελίες για διαφθορά που ακουμπά την Προεδρία της Δημοκρατίας στην Κύπρο, η ιδιάζουσα εκτροπή στη Ρουμανία, η επιμονή της σερβικής πολιτικής ηγεσίας να μην αποδώσει έγκαιρα τις ευθύνες που αναλογούσαν σε όσους ευθύνονται για το δυστύχημα στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, στην Αλβανία η παράνομη και εξωφρενική, κατά τις καταγγελίες περιβαλλοντικών οργανώσεων, πρόθεση της κυβέρνησης να χτίσει σε έναν μοναδικό βιότοπο.

Παρά τις κατά καιρούς και κατά τόπους αντιδράσεις των πολιτών, παρά τις εκρήξεις δημοκρατίας όπως αυτές εκφράστηκαν σε μαζικά συλλαλητήρια και πολιτική πίεση από τα κάτω, φαίνεται ότι ο αντιθεσμικός ιδεασμός που σπρώχνει τις δημοκρατίες πιο κοντά στον γκρεμό καλά κρατεί.

Το πρόβλημα, όπως διαπιστώνουν πολλοί εξέχοντες νομικοί ανά την Ευρώπη, δεν είναι τόσο οι θεσμοί αλλά η πρόσληψη των θεσμών από τους πολίτες. Πρέπει να το καταλάβουμε και να το αποδεχτούμε σαν γεγονός: για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μια σημαντική μερίδα πολιτών θεωρεί το Κράτος Δικαίου που διασφαλίζει τα δημοκρατικά δικαιώματα και τις φιλελεύθερες κατακτήσεις αποτυχημένο και γι’ αυτό άχρηστο. Ή το θεωρούν άχρηστο και γι’ αυτό το Κράτος Δικαίου απέτυχε.

Όπως το περιέγραψε μοναδικά και με ανατριχιαστική ακρίβεια ο σημαντικός θεατρικός συγγραφέας Θανάσης Τριαρίδης στη συνέντευξη που έδωσε στον Γιώργο Σαββινίδη, «Γλιστρήσαμε σε μια γλυκιά συναίνεση απέναντι στον τρόμο και την απελπισία».

Πώς μπορεί να αποκατασταθεί η…φήμη του Κράτους Δικαίου; Σίγουρα η επίκληση της θεσμικής μνήμης δεν αρκεί. Ούτε οι ύμνο στα καλά της δημοκρατίας. Στην εποχή της πολυκρίσης, του αποχαλινωμέου πληθωρισμού, του γεωπολιτικού παραλογισμού, οι πολίτες ζητούν υλικές εγγυήσεις.

Ίσως το πρώτο βήμα είναι να κατανοήσουμε ότι το Κράτος Δικαίου δεν αποτελεί μόνο ένα σύνολο νόμων και θεσμικών εγγυήσεων. Είναι πρωτίστως κουλτούρα. Είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη δικαιοσύνη, τη σχέση μας με την εξουσία και τα δικαιώματα των άλλων. Μια χώρα μπορεί να διαθέτει ένα υποδειγματικό Σύνταγμα και ταυτόχρονα να ανέχεται την αυθαιρεσία. Μπορεί να κατοχυρώνει τη δικαστική ανεξαρτησία, αλλά οι πολίτες της να πιστεύουν ότι η δικαιοσύνη απονέμεται διαφορετικά στους ισχυρούς και στους αδύναμους. Η πραγματική πρόκληση, επομένως, είναι να μετατρέψουμε το Κράτος Δικαίου από υπόθεση των νομικών και των θεσμών σε λαϊκή κουλτούρα. Σε καθημερινή κοινωνική απαίτηση για ισονομία, λογοδοσία και προστασία των δικαιωμάτων, ακόμη και εκείνων με τους οποίους διαφωνούμε.

Στον πυρήνα αυτής της κρίσης βρίσκεται η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Όχι επειδή το Κράτος Δικαίου εξαντλείται σε αυτήν, αλλά επειδή χωρίς μια Δικαιοσύνη ικανή να ελέγχει την εξουσία, αλλά και μια Δικαιοσύνη που αυτοελέγχεται, σοι υπόλοιπες θεσμικές εγγυήσεις κινδυνεύουν να μείνουν κενό γράμμα.

Σε αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση κινείται το ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο JUST-IN: Justice in Context, που ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2026, με τη συμμετοχή 15 εταίρων από 10 χώρες, ανάμεσά τους κορυφαία ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και δύο κυπριακοί οργανισμοί, το Center for Social Innovation – CSI και το Oxygono.

Το JUST-IN, το οποίο χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Horizon Europe, την μεγαλύτερη χρηματοδοτική πλατφόρμα ερευνητικών προγραμμάτων στην Ε.Ε., επιχειρεί να εξετάσει τη δικαστική ανεξαρτησία όχι μόνο μέσα από τους νόμους, αλλά και μέσα από τις καθημερινές κοινωνικές πρακτικές και τις αντιλήψεις των πολιτών. Στο επίκεντρό του βρίσκεται η δημιουργία Παρατηρητηρίων Πολιτών σε τέσσερις χώρες, μεταξύ των οποίων η Κύπρος, ώστε η κοινωνία να αποκτήσει ουσιαστικότερη συμμετοχή στον διάλογο για τη Δικαιοσύνη.

Είναι πλέον σαφές:το Κράτος Δικαίου δεν θα σωθεί μόνο από εκείνους που το υπηρετούν επαγγελματικά. Χρειάζεται πολίτες που κατανοούν την αξία του και απαιτούν την εφαρμογή του. Αν η κρίση του Κράτους Δικαίου είναι και κρίση κουλτούρας, τότε η υπεράσπισή του πρέπει να γίνει υπόθεση της ίδιας της κοινωνίας.