Οι κύκλοι της ευθύνης

Έτρεχα ακούγοντας ένα podcast με τον Arthur Brooks, ακαδημαϊκό που ασχολείται με τη μελέτη της ευτυχίας. Μιλούσε για τρία συστατικά της: την απόλαυση, την ικανοποίηση και το νόημα.

Η απόλαυση βρίσκεται συχνά σε στιγμές που εύκολα προσπερνούμε. Σε ένα πρωινό τρέξιμο, μια κουβέντα με έναν φίλο, ένα ωραίο φαγητό. Αναρωτήθηκα πόσο συχνά είμαι πραγματικά εκεί, αντί να σκέφτομαι όσα έχω ακόμη να κάνω.

Η ικανοποίηση συνδέεται με το επίτευγμα. Με έναν στόχο που κατακτάς, μια δύσκολη δουλειά που ολοκληρώνεις. Την ξέρω την αίσθηση. Ξέρω όμως και πόσο γρήγορα μπορεί να υποχωρήσει, καθώς εμφανίζεται ο επόμενος στόχος.

Και το νόημα. Να καταλαβαίνω γιατί έχουν αξία για μένα όσα κάνω και όσα επιδιώκω. Γιατί αξίζει να σηκωθώ το πρωί, να προσπαθήσω, να επιμείνω σε κάτι δύσκολο. Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται στη φροντίδα της οικογένειας, σε μια δουλειά που κάνω με μεράκι, σε κάτι καινούργιο που κτίζω.

Καθένας μπορεί να βρίσκει νόημα σε διαφορετικά πράγματα και μη στατικά. Το ερώτημα είναι αν αναγνωρίζω κάτι για το οποίο με κόφτει μέσα σε όσα γεμίζουν τις κουραστικές μέρες μου.  Ίσως μια προσωπική παγίδα είναι να γεμίζουμε τη ζωή με στόχους, αφήνοντας λιγότερο χώρο για τη χαρά της διαδικασίας και ξεχνώντας να εξετάσουμε την κατεύθυνση. Λίγα χιλιόμετρα αργότερα, η σκέψη μου άνοιξε. Σκέφτηκα τους ανθρώπους με τους οποίους εργάζομαι. Την ευθύνη μου ως διευθυντή. Την ευθύνη του Πανεπιστημίου ως εργοδότη. Και, πιο έξω, την ευθύνη του κράτους απέναντι στους πολίτες του.

Σαν ομόκεντροι κύκλοι γύρω από την ίδια ανθρώπινη ζωή. Στον πρώτο κύκλο είμαστε εμείς. Έχουμε ευθύνη για τις επιλογές μας, τις σχέσεις που καλλιεργούμε, τα όρια που θέτουμε. Δεν ξεκινούμε, όμως, όλοι από το ίδιο σημείο. Ούτε διαθέτουμε τις ίδιες επιλογές.

Δίπλα μας βρίσκεται ο άνθρωπος που έχει εξουσία πάνω σε ένα μέρος της καθημερινότητας μας. Μια προϊστάμενη, ένας διευθυντής, ένας ηγέτης. Ο τρόπος που μιλά, που ακούει και αντιμετωπίζει ένα λάθος έχει συνέπειες. Μπορεί να δώσει σε κάποιον χώρο να πετύχει και να αισθανθεί ότι η συμβολή του μετρά. Μπορεί επίσης να τον εξαντλήσει τόσο, ώστε να μην του μένει διάθεση για τίποτε όταν επιστρέφει σπίτι.

Ο επόμενος κύκλος είναι ο οργανισμός. Εκεί η ευθύνη βρίσκεται στους κανόνες, στις ευκαιρίες που δίνονται, στον τρόπο που αναγνωρίζεται η προσπάθεια. Στο κατά πόσο οι άνθρωποι μπορούν να αισθάνονται ότι η δουλειά τους έχει αξία και ότι έχουν περιθώριο να εξελιχθούν.

Πιο έξω βρίσκεται το κράτος. Όταν ο μισθός εξαντλείται πριν τελειώσει ο μήνας και η στέγη γίνεται αγωνία, το περιθώριο να σχεδιάσεις τη ζωή σου στενεύει. Όταν αναζητάς μια δημόσια υπηρεσία, χρειάζεσαι να σε εξυπηρετεί χωρίς να σε εξαντλεί.

Δεν αρκεί να μιλάμε για την προσωπική στάση απέναντι στη ζωή, παραβλέποντας τις συνθήκες μέσα στις οποίες καλείται κάποιος να τη ζήσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ευτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από τις υλικές συνθήκες. Άνθρωποι με λιγότερα μπορεί να βρίσκουν περισσότερη χαρά, ικανοποίηση και νόημα από άλλους που έχουν πολύ περισσότερα. Ούτε σημαίνει ότι ένας καλός ηγέτης ή ένα καλά οργανωμένο κράτος μπορούν να κάνουν τους ανθρώπους ευτυχισμένους.

Μπορούν, όμως, να κάνουν κάτι εξαιρετικά σημαντικό. Να μην αποτελούν οι ίδιοι εμπόδιο στην προσπάθεια τους να ευτυχήσουν. Και, ακόμη καλύτερα, να δημιουργούν τις συνθήκες ώστε περισσότεροι άνθρωποι να έχουν την ευκαιρία να προοδεύσουν, να δημιουργήσουν, να επιδιώξουν όσα έχουν αξία για τους ίδιους.

Κανένας από αυτούς τους κύκλους δεν μπορεί να εγγυηθεί την ευτυχία, μπορεί όμως να επηρεάσει τις πιθανότητες της. Και η αποτυχία του ενός δεν απαλλάσσει τους υπόλοιπους. Όσο μεγαλώνει η δυνατότητα μας να επηρεάζουμε τη ζωή των άλλων, μεγαλώνει και η ευθύνη μας.

Προς το τέλος της διαδρομής, το ερώτημα του podcast είχε γίνει λίγο διαφορετικό. Πέρα από όσα μπορώ να κάνω για να ζω καλύτερα, τι περνά από το χέρι μου ώστε να ζουν καλύτερα και οι άλλοι;

*Διευθυντής Διοίκησης και Οικονομικών Πανεπιστημίου Κύπρου