Όταν η εξαίρεση γίνεται κανόνας

Ένας νέος ανοίγει το TikTok. Ένας συνομήλικός του εμφανίζεται σε ένα πολυτελές αυτοκίνητο. Ένας trader παρουσιάζει τα κέρδη του. Ένας επιχειρηματίας υποστηρίζει ότι κερδίζει σε έναν μήνα περισσότερα από έναν μέσο ετήσιο μισθό. Οι εικόνες διαφέρουν, αλλά καταλήγουν στην ίδια ερώτηση: «Θέλεις να μάθεις πώς το έκανα;».

Η απάντηση είναι συχνά ένα διαδικτυακό μάθημα, μια συνδρομητική κοινότητα ή ένα πρόγραμμα καθοδήγησης. Trading, dropshipping, affiliate marketing και επιχειρήσεις βασισμένες στην τεχνητή νοημοσύνη αποτελούν διαφορετικές δραστηριότητες. Συχνά, όμως, προβάλλονται μέσα από μια κοινή υπόσχεση: οικονομική ανεξαρτησία, γρήγορα και με μεγαλύτερο έλεγχο του χρόνου.

Η ψηφιακή οικονομία έχει πράγματι δημιουργήσει ευκαιρίες. Έχει διευκολύνει την πρόσβαση σε διεθνείς πελάτες, την ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων και την έναρξη επιχειρηματικών δραστηριοτήτων. Παράλληλα, οι χρηματοοικονομικοί influencers, γνωστοί ως «finfluencers», μπορούν να κάνουν την αποταμίευση, τον προϋπολογισμό και βασικές επενδυτικές έννοιες πιο προσιτά. Μια προσωπική ιστορία μπορεί να ανοίξει μια συζήτηση που η τεχνική γλώσσα δυσκολεύεται να ξεκινήσει.

Δεν ανήκουν, όμως, όλοι οι δημιουργοί στην ίδια κατηγορία. Άλλο η εξήγηση ενός προϋπολογισμού και άλλο η εμπορική υπόσχεση γρήγορου πλουτισμού. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πότε η ενημέρωση μετατρέπεται σε πώληση μιας προσδοκίας.

Για έναν νέο που εισέρχεται στην αγορά εργασίας με περιορισμένες αποδοχές, η σύγκριση είναι ισχυρή. Από τη μία, ένας συγκεκριμένος μισθός και μια πορεία σταδιακής εξέλιξης. Από την άλλη, μια εντυπωσιακή υπόσχεση ταχείας οικονομικής επιτυχίας. Ο αρχικός μισθός είναι άμεσα ορατός, ενώ η μελλοντική αξία των δεξιοτήτων, της εμπειρίας και των επαγγελματικών σχέσεων λιγότερο. Αντίστροφα, η διαδικτυακή υπόσχεση προβάλλει την ανταμοιβή, χωρίς πάντοτε να φωτίζει τις προϋποθέσεις και τους κινδύνους της.

Η έλξη αυτής της υπόσχεσης δεν αποτελεί απόδειξη απροθυμίας για εργασία. Μπορεί να εκφράζει επιθυμία για αυτονομία, πολλαπλές πηγές εισοδήματος και καλύτερη απόδοση της προσπάθειας. Το κόστος στέγασης και διαβίωσης μπορεί επίσης να κάνει την οικονομική ανεξαρτησία να φαίνεται μακρινή. Για ορισμένους νέους, η σύνδεση σταθερής εργασίας και οικονομικής ασφάλειας δεν θεωρείται πλέον αυτονόητη.

Στην Κύπρο, αυτή η σύγκριση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον: οι τοπικές αποδοχές και προοπτικές αντιπαραβάλλονται με μια παγκόσμια ψηφιακή βιτρίνα, χωρίς πάντοτε να είναι γνωστές οι συνθήκες πίσω από αυτήν.

Σε ορισμένα μοντέλα influencer marketing, η διαδρομή είναι αναγνωρίσιμη. Η εικόνα προκαλεί επιθυμία. Η ταύτιση δημιουργεί οικειότητα. Η επανάληψη ενισχύει την εμπιστοσύνη. Ακόλουθοι, σχόλια και μαρτυρίες επιτυχίας λειτουργούν ως κοινωνική επιβεβαίωση. Έπειτα εμφανίζονται το «ξεκίνα τώρα» και το προϊόν.

Δεν πωλείται μόνο το «πώς». Πωλείται και το «ποιος μπορείς να γίνεις»: επιχειρηματίας, επενδυτής, δημιουργός, οικονομικά ανεξάρτητος. Η εμπορική επικοινωνία μπορεί έτσι να μοιάζει περισσότερο με προσωπική συμβουλή παρά με διαφήμιση.

Εδώ βρίσκεται ένα οικονομικό παράδοξο. Ο δημιουργός μπορεί να κερδίζει από τη μέθοδο που προτείνει, αλλά και από την πώληση μαθημάτων γύρω από αυτήν. Χορηγίες, προμήθειες παραπομπής και συνδρομές δεν ακυρώνουν αυτομάτως την αξία του περιεχομένου. Απαιτούν, όμως, διαφάνεια για την πηγή του εισοδήματος και τα εμπορικά κίνητρα.

Η προβαλλόμενη εικόνα πλούτου

Η προβαλλόμενη εικόνα πλούτου μπορεί επίσης να είναι επιλεκτική, υπερβολική ή κατασκευασμένη. Ένα πολυτελές αυτοκίνητο δεν αποδεικνύει οικονομική ευρωστία. Ένα στιγμιότυπο εσόδων δεν αποδεικνύει καθαρό κέρδος. Ένας επιτυχημένος μήνας δεν αποδεικνύει βιώσιμη επιχείρηση.

Ακόμη και όταν η επιτυχία είναι πραγματική, παραμένει ένα δεύτερο ερώτημα: πόσο αντιπροσωπευτική είναι;

Η μεροληψία επιβίωσης αφήνει περισσότερο ορατούς τους νικητές από όσους δοκίμασαν χωρίς αντίστοιχο αποτέλεσμα. Αποτυχίες, αρχικό κεφάλαιο, υποστήριξη και χρόνια προσπάθειας μπορεί να παραμένουν εκτός κάδρου. Δεν βλέπουμε τον παρονομαστή. Βλέπουμε τον νικητή.

Έτσι μπορεί να δημιουργείται ένας «πληθωρισμός προσδοκιών»: η εξαιρετική επιτυχία εμφανίζεται τόσο συχνά, ώστε η σταδιακή πρόοδος αρχίζει να μοιάζει με στασιμότητα. Η ύπαρξη μιας επιτυχίας αποδεικνύει ότι κάτι είναι δυνατό, όχι ότι είναι πιθανό.

Η ουσιαστική σύγκριση δεν είναι «εταιρική καριέρα ή επιχειρηματικότητα». Αφορά διαφορετικά προφίλ χρόνου, κινδύνου και ανταμοιβής. Η οργανωμένη σταδιοδρομία προσφέρει εμπειρία, καθοδήγηση, πιστοποιήσεις και επαγγελματική αξιοπιστία. Η ψηφιακή επιχειρηματικότητα μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη δυνητική ανταμοιβή, αλλά και μεγαλύτερη αβεβαιότητα. Κάθε επιλογή καθορίζει πού επενδύονται χρόνος, δεξιότητες και επαγγελματικό κεφάλαιο.

Η εταιρική σταδιοδρομία δεν χρειάζεται να ανταγωνιστεί την εντυπωσιακή εικόνα με μια εξίσου εντυπωσιακή υπόσχεση. Χρειάζεται να δείξει τι συσσωρεύεται πίσω από τη σταδιακή πρόοδο: δεξιότητες, κρίση, αξιοπιστία και επαγγελματικές επιλογές. Αν το διαδίκτυο προβάλλει κυρίως το αποτέλεσμα, οι εργοδότες μπορούν να κάνουν πιο κατανοητή τη διαδικασία που δημιουργεί διαχρονική αξία.

Οι νέοι μπορεί να αναγνωρίζουν πραγματικές εναλλακτικές διαδρομές και ταυτόχρονα να υπερεκτιμούν την πιθανότητα επιτυχίας τους. Οι δύο εξηγήσεις δεν αλληλοαναιρούνται. Η πρόκληση δεν είναι να απορρίψουμε την ψηφιακή επιχειρηματικότητα ή να υπερασπιστούμε άκριτα την παραδοσιακή σταδιοδρομία. Είναι να ξεχωρίζουμε την ευκαιρία από την υπόσχεσή της, πριν η συχνότητα της προβολής εκληφθεί ως πιθανότητα επιτυχίας.

* Team Member, Ελεγκτικές Υπηρεσίες, KPMG Κύπρου