Η καλοστημένη μηχανή προπαγάνδας της Τουρκίας – Τα δίκτυα της τουρκικής επιρροής

Η τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Τουρκία καταγράφει την κατεύθυνση προς την οποία κινείται η χώρα και τον ιδεολογικό της προσανατολισμό. Τα προγράμματα σπουδών δίνουν τόση έμφαση στις «εθνικές, ηθικές και πολιτιστικές αξίες», ώστε αυτές υπερισχύουν της επιστημονικά τεκμηριωμένης μάθησης. Οι θρησκευτικές ομάδες αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή στα σχολεία. Η βιομηχανία θεάματος ξαναγράφει την τουρκική ιστορία όπως τη θέλει η Τουρκία του Ερντογάν.

Η μηχανή προπαγάνδας στήνεται πρώτα στο εσωτερικό και στη συνέχεια εξάγεται προς κάθε κατεύθυνση. Προτεραιότητα έχουν η Αφρική και η Ασία, όμως στο στόχαστρο βρίσκονται και η Νότια Αμερική και η ίδια η Ευρώπη.

Τι εντοπίζει η Κομισιόν

Η φετινή έκθεση της Κομισιόν μπορεί να μη χρησιμοποιεί τη λέξη «ισλαμοποίηση» για την Τουρκία του 2026, όμως οι περιγραφές της μιλούν από μόνες τους:

• Το «Μοντέλο Παιδείας του Αιώνα της Τουρκίας», ένα πρόγραμμα σπουδών προσανατολισμένο στις δεξιότητες, εισήχθη το 2024, εφαρμόζεται σταδιακά και ισχύει ήδη στη 2η, την 6η και την 9η τάξη. Η έντονη έμφαση των νέων προγραμμάτων στις εθνικές, ηθικές και πολιτιστικές αξίες υπερισχύει της επιστημονικής και τεκμηριωμένης μάθησης.
• Τα σχολεία επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης (ΕΕΚ) και τα θρησκευτικά σχολεία συγκεντρώνουν περίπου το 40,6% των εγγραφών στην ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση της Τουρκίας, με επίμονες ανισορροπίες μεταξύ των φύλων.
• Το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας επιτρέπει ολοένα και περισσότερο σε θρησκευτικές ομάδες και σε δομές που συνδέονται με ταρίκατ να επηρεάζουν το εκπαιδευτικό σύστημα. Η τάση αυτή απειλεί να υπονομεύσει την κοσμική και ποιοτική εκπαίδευση και αποδυναμώνει τους μηχανισμούς εποπτείας και λογοδοσίας.
• Εγκύκλιος του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας, τον Φεβρουάριο του 2026, για δραστηριότητες του Ραμαζανιού στα σχολεία άναψε ξανά τη συζήτηση για την κοσμικότητα και τον πλουραλισμό στην εκπαίδευση. Ο υπουργός Παιδείας κίνησε νομικές διαδικασίες εναντίον διανοουμένων και οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών που πρωτοστάτησαν σε διακήρυξη υπέρ της κοσμικότητας. Το υπουργείο ανανέωσε πρωτόκολλο με ίδρυμα νεολαίας, δίνοντάς του πρόσβαση σε χιλιάδες δημόσια σχολεία κατά τις θερινές διακοπές για θρησκευτικά μαθήματα, παρόλο που το Συμβούλιο της Επικρατείας είχε ακυρώσει παρόμοιο πρωτόκολλο στο παρελθόν. Άθεοι και αγνωστικιστές αντιμετωπίζουν διακρίσεις, στιγματισμό, κοινωνική πίεση ή περιορισμούς στο δικαίωμα στην εκπαίδευση. Το τουρκικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν εγγυάται ουδετερότητα και αμεροληψία απέναντι στις διάφορες θρησκείες, δόγματα και πεποιθήσεις. Δεν έχουν ληφθεί μέτρα για τις ελλείψεις που εντόπισε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στα υποχρεωτικά μαθήματα θρησκευτικού πολιτισμού και ηθικής. Κατά την περίοδο αναφοράς, παιδιά προτεσταντικών οικογενειών υποχρεώθηκαν να επιλέξουν ένα από τα τέσσερα σουνιτικά μαθήματα επιλογής, αν και δικαιούνταν απαλλαγή.
• Στον πολιτισμό, παρά την αύξηση των δραστηριοτήτων και των φεστιβάλ σε κεντρικό και τοπικό επίπεδο, και παρά τις επενδύσεις σε υποδομές, παραμένουν δομικά προβλήματα, ιδίως στη στήριξη της πολιτιστικής πολυμορφίας και στον θεσμικό συντονισμό. Το ευρύτερο περιβάλλον εξακολουθεί να επηρεάζει αρνητικά τον πλουραλισμό και αφήνει λίγο χώρο σε ανεξάρτητους φορείς και κριτικές φωνές. Οι δημόσιες δαπάνες για τον πολιτισμό παραμένουν σχετικά χαμηλές. Το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού συνέχισε να προωθεί εκδηλώσεις μεγάλης κλίμακας, χωρίς όμως να διασφαλίζεται η διαφανής συμμετοχή των ενδιαφερόμενων φορέων. Οι πολιτικές παρεμβάσεις και οι αυθαίρετες απαγορεύσεις εκδηλώσεων συνεχίστηκαν. Η Σύμβαση της UNESCO του 2005 για την Προστασία και την Προώθηση της Πολυμορφίας των Πολιτιστικών Εκφράσεων εφαρμόζεται με αργό ρυθμό, χωρίς νέα ουσιαστικά μέτρα. Η Τουρκία δεν συμμετέχει στο πρόγραμμα «Δημιουργική Ευρώπη» 2021–2027.

Η έκθεση αφορά όσα συμβαίνουν μέσα στην Τουρκία. Τα πράγματα όμως δεν μένουν εντός συνόρων: η Άγκυρα έχει στήσει μια καλά οργανωμένη μηχανή προπαγάνδας, που εξάγει τον τουρκικό «πολιτισμό» προς κάθε κατεύθυνση.

Η βιομηχανία του θεάματος ως πρώτο βήμα

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 οι τουρκικές σειρές απέφεραν από το εξωτερικό περίπου 10 εκατομμύρια δολάρια τον χρόνο. Σήμερα τα έσοδα από τις εξαγωγές ξεπερνούν το 1 δισ. δολάρια και οι παραγωγές, κατά την Άγκυρα, φτάνουν σε περισσότερους από ένα δισεκατομμύριο θεατές σε 170 χώρες. Η Τουρκία δηλώνει ότι διαθέτει μία από τις τρεις μεγαλύτερες τηλεοπτικές βιομηχανίες του κόσμου. Το ενδιαφέρον για το τουρκικό περιεχόμενο αυξήθηκε κατά 184% από το 2020 ως το 2023.

• Η βιομηχανία κινείται σε δύο ράγες. Η πρώτη είναι εμπορική: ιδιωτικά στούντιο που πουλούν μελόδραμα στη Λατινική Αμερική, στα Βαλκάνια, στην Ανατολική Ευρώπη και στην Αφρική. Οι σειρές αυτές δεν μεταφέρουν ιδεολογία αλλά οικειότητα: το τουρκικό σπίτι, την Κωνσταντινούπολη, τη γλώσσα.
• Η δεύτερη είναι κρατική: τα ιστορικά έπη της TRT, ο «Ερτογρούλ», ο «Οσμάν», ο «Αβδούλ Χαμίτ», που προσθέτουν και το ιδεολογικό αφήγημα. Ο «Ερτογρούλ» πουλήθηκε σε 71 χώρες και μεταφράστηκε σε 25 γλώσσες. Το Ραμαζάνι του 2020 τον παρακολούθησαν από την κρατική τηλεόραση του Πακιστάν περισσότεροι από 130 εκατομμύρια άνθρωποι, και η σειρά έγινε η οθόνη στην οποία ένα ολόκληρο έθνος πρόβαλε το όνειρο μιας υπερεθνικής μουσουλμανικής κοινότητας.

Έτσι, η Τουρκία επιχειρεί να ξαναγράψει την ιστορία όπως την αντιλαμβάνεται σήμερα και όχι όπως ήταν στην πραγματικότητα. Φτιάχνει το δικό της αφήγημα και το πλασάρει διεθνώς.

Το κράτος πληρώνει τον λογαριασμό: τον Φεβρουάριο του 2026 ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού, Μεχμέτ Νουρί Έρσοι, ανακοίνωσε επιδότηση έως 100.000 δολαρίων ανά επεισόδιο για σειρές που πωλούνται στο εξωτερικό. Τα κριτήρια είναι αποκαλυπτικά. Η σειρά πρέπει να έχει μεταδοθεί σε τουλάχιστον τρεις ηπείρους και δέκα χώρες. Πρέπει να συμβάλλει στην προβολή της Τουρκίας και στη διάδοση της τουρκικής γλώσσας. Και πρέπει να γυρίζεται σε τουριστικούς προορισμούς που επιλέγει το κράτος. Ο ίδιος ο υπουργός χαρακτήρισε τις σειρές «το μεγαλύτερο μάθημα τουρκικών στον κόσμο» και δήλωσε ότι οι πρωταγωνιστές τους θα γίνουν «πρέσβεις τουρισμού».

Τον Αύγουστο, η Διεύθυνση Επικοινωνίας της Προεδρίας οργάνωσε εκδήλωση με τίτλο «Το παγκόσμιο αφήγημα της μάρκας Τουρκία: οι τουρκικές σειρές». Ο θεσμός που η Κομισιόν κατηγορεί για πολιτική μεροληψία διεκδικεί πλέον ανοιχτά τις σειρές ως δικό του εργαλείο.

Η δική της βιτρίνα: η Άγκυρα δεν θέλει να εξαρτάται από το Netflix. Τον Μάιο του 2023 η TRT έστησε τη δική της παγκόσμια πλατφόρμα, το tabii, με τον τότε διευθυντή Επικοινωνίας της Προεδρίας, Φαχρετίν Αλτούν, στα εγκαίνια. Οι γλώσσες της πρώτης φάσης λένε μόνες τους την ιστορία: τουρκικά, αγγλικά, ισπανικά, αραβικά και ούρντου. Δηλαδή οι δύο Αμερικές, ο αραβικός κόσμος και το Πακιστάν, οι τρεις αγορές που έχουν ήδη αγκαλιάσει τον «Ερτογρούλ».

Η βιομηχανία θεάματος είναι η πρώτη πόρτα. Δεν ζητά άδεια, δεν χρειάζεται συμφωνίες κυβερνήσεων, μπαίνει στο σαλόνι πριν από οτιδήποτε άλλο. Κι όπου το αφήγημα αμφισβητείται, η Άγκυρα δεν διστάζει να πιέσει: το 2024, μετά από διαμαρτυρίες του τουρκικού ΥΠΕΞ, το Netflix ανέστειλε τη διεθνή προβολή της σειράς «Famagusta» για την εισβολή του 1974.

Οι δεκαεπτά βραχίονες της Άγκυρας

Πίσω από κάθε τουρκικό σχολείο στο Σαχέλ, κάθε τέμενος στα Βαλκάνια και κάθε σειρά στην πακιστανική τηλεόραση υπάρχει ένας κρατικός φορέας. Συνολικά, τουλάχιστον δεκαεπτά.

Το 2026 οι φορείς που δραστηριοποιούνται στο εξωτερικό διαθέτουν συνολικά περίπου 475 εκατομμύρια ευρώ, χωρίς να υπολογίζεται η διεθνής TRT. Ο προϋπολογισμός ολόκληρου του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών είναι περίπου 835 εκατομμύρια. Η ήπια ισχύς κοστίζει, δηλαδή, περισσότερο από το μισό της τουρκικής διπλωματίας.

Το σχολείο: Το Ίδρυμα Maarif ιδρύθηκε το 2016, στον απόηχο της απόπειρας πραξικοπήματος, με έναν στόχο: να περάσουν στον έλεγχό του τα σχολεία του Γκιουλέν στο εξωτερικό. Δέκα χρόνια μετά λειτουργεί 524 σχολεία σε 66 χώρες, με περισσότερους από 75.000 μαθητές, και λαμβάνει φέτος έως 134 εκατομμύρια ευρώ από τον προϋπολογισμό της τουρκικής Παιδείας. Τον ίδιο προϋπολογισμό που, κατά την Κομισιόν, αφήνει 804.000 παιδιά εκτός σχολείου μέσα στην ίδια την Τουρκία.

Η Αφρική είναι το κύριο πεδίο. Η μέθοδος είναι απλή και την έχουν περιγράψει οι ίδιοι οι εκπρόσωποι του Ιδρύματος: εντοπίζεις τους καλύτερους μαθητές, τους βυθίζεις στην τουρκική γλώσσα και κουλτούρα και τους στέλνεις να σπουδάσουν στην Τουρκία. Εκεί τους περιμένει η YTB με τις υποτροφίες Türkiye Bursları: περίπου 5.000 θέσεις τον χρόνο, για τις οποίες το 2026 έκαναν αίτηση 200.000 νέοι από 164 χώρες. Η αλυσίδα ξεκινά από ένα νηπιαγωγείο στο Ναϊρόμπι και καταλήγει σε ένα υπουργικό γραφείο όπου μιλούν τουρκικά.

Ο ιμάμης: Το Diyanet είναι ο μεγαλύτερος από αυτούς τους φορείς, με προϋπολογισμό περίπου 3,1 δισ. ευρώ, αν και τα περισσότερα χρήματα πηγαίνουν σε μισθούς στο εσωτερικό. Στο εξωτερικό διαθέτει 77 θρησκευτικούς συμβούλους, 54 ακολούθους σε πρεσβείες και περισσότερους από 1.500 θρησκευτικούς λειτουργούς. Το Διεθνές Πρόγραμμα Ιεροδιδασκαλείων φέρνει στην Τουρκία σχεδόν 2.000 μαθητές από περισσότερες από 110 χώρες. Στην τελευταία αφρικανική σύνοδο θρησκευτικών ηγετών που οργάνωσε στην Κωνσταντινούπολη συμμετείχαν μουφτήδες και υπουργοί Θρησκευμάτων από 52 χώρες.

Δίπλα στο κράτος δραστηριοποιούνται οι θρησκευτικές κοινότητες, οι cemaat. Οργανώσεις όπως το Ίδρυμα Hüdayi και οι Süleymancılar λειτουργούν ιεροδιδασκαλεία στο Τσαντ, στην Αιθιοπία, στη Γκάνα, στον Νίγηρα και στη Νιγηρία. Είναι η εξωτερική όψη αυτού που βλέπει η Κομισιόν στα σχολεία της Τουρκίας: το κράτος και τα ταρίκατ στο ίδιο σχέδιο.

Η γλώσσα και η βοήθεια: Το Yunus Emre, το τουρκικό αντίστοιχο του Goethe-Institut, διαθέτει φέτος περίπου 41 εκατομμύρια ευρώ και ανοίγει νέα κέντρα στη Λατινική Αμερική, παρά το σκάνδαλο απάτης που οδήγησε σε συλλήψεις στελεχών του. Η TİKA έχει γύρω στα 60 γραφεία στο εξωτερικό και, μαζί με το πρόγραμμα αναπτυξιακής συνεργασίας, διαχειρίζεται περίπου 165 εκατομμύρια ευρώ. Χτίζει νοσοκομεία και σχολεία, αναστηλώνει οθωμανικά μνημεία και μοιράζει τρόφιμα το Ραμαζάνι, φέτος σε 600.000 ανθρώπους σε 89 χώρες. Κάθε έργο φέρει την τουρκική πινακίδα και σημαία.

Τα κατεχόμενα ως δοκιμαστήριο: Οι οργανώσεις αυτές είναι ήδη παρούσες στα κατεχόμενα. Η TİKA άνοιξε γραφείο στη Λευκωσία τον Δεκέμβριο του 2019, με την ηγεσία του καθεστώτος να κάνει λόγο για έργα «για τη διατήρηση και την προώθηση της τουρκικής παρουσίας». Το Yunus Emre διατηρεί κέντρο στη Λευκωσία. Το 2011 άνοιξε το Σχολείο Hala Sultan, το πρώτο ιεροδιδασκαλείο στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου, παρά τις αντιδράσεις των κοσμικών Τουρκοκυπρίων. Δίπλα του, το Ίδρυμα Diyanet έχτισε το τέμενος Hala Sultan, αντίγραφο του Σελιμιγιέ της Αδριανούπολης, για 7.500 πιστούς, στον δρόμο από το αεροδρόμιο της Τύμπου, ώστε να το βλέπει κάθε επισκέπτης.