Η Μάμα Άφρικα στον Κινηματογράφο

Η αφρικανική ήπειρος μεγάλωσε στον χάρτη, μα πόσο άλλαξε στις αντιλήψεις μας; Αντί απάντησης, μια σύντομη αναδρομή στον υποτιμημένο της κινηματογράφο.

Η μέρα που μεγάλωσε η Αφρική

Είναι γεγονός: από τις 4 Σεπτεμβρίου η Αφρική μεγάλωσε. Τουλάχιστον, στον νέο χάρτη που φέρει τις ευλογίες των Ηνωμένων Εθνών. Το καθιερωμένο σύστημα υπολογισμού της κλίμακας των ηπείρων -φτιαγμένο το 1569 από τον Φλαμανδό χαρτογράφο Γεράρδο Μερκάτορ- μπήκε στο χρονοντούλαπο της ιστορίας, μαζί με τα αποικιακά του κατάλοιπα.

Ή μήπως όχι; Το ψήφισμα «Διορθώστε τον Χάρτη» μπορεί να πέρασε θριαμβευτικά, διορθώνοντας -εν μέρει- την γεωγραφία. Αλλά, τι γίνεται με την αφρικανική ιστορία και τον πολιτισμό; Αλήθεια, πόσοι από εμάς γνωρίζουν έστω κι έναν καλλιτέχνη από τη φερόμενη «κοιτίδα της ανθρωπότητας»; Πόσοι είδαν κάποια ταινία από την Υποσαχάρια ή την Βόρεια Αφρική;

Εκεί όπου ομιλούνται περισσότερες από χίλιες διαφορετικές γλώσσες, είναι δυνατό να μην υπάρχει έστω και μία για τον κινηματογράφο; Σαφώς και υπάρχει, αλλά παραμένει εν πολλοίς άγνωστη στην ευρύτερη Δύση, η οποία παλεύει να αποχωριστεί τα παλιά στερεότυπα. Πλέον -και χάριν ευπρέπειας- έχουν απαλειφθεί τα παλιά κλισέ: «ο τρίτος κόσμος», «η μαύρη ήπειρος» κλπ.

Μα η εικόνα αυτής της περιοχής του κόσμου εξακολουθεί να είναι δέσμια του τραυματικού παρελθόντος. Απλούστατα, δεν ενδιαφερόμαστε να τη γνωρίσουμε. Κι αν της ρίχνουμε μια ματιά, είναι συνήθως με μικρή απαξίωση ή με οίκτο.

Ταξίδι στην ιστορία του αφρικανικού σινεμά

Κι όμως, ένα μικρό ταξίδι σε αυτό το υποτιμημένο σινεμά ίσως κάνει κι εκείνη την άλλη Αφρική, που βρίσκεται μέσα μας, να μεγαλώσει. Ξεκινώντας από την γειτονική Αίγυπτο συναντάμε τους περίφημους αδελφούς Λυμιέρ, τους Γάλλους πρωτοπόρους του κινηματογράφου, να προβάλλουν τις δημιουργίες τους εν έτει 1896.

Δεν περνάνε πολλά χρόνια για να φτιαχτεί και η πρώτη ντόπια ταινία. Είναι το νεορεαλιστικό «Ο Μπαρσούμ ψάχνει για δουλειά στην Αίγυπτο», σκηνοθετημένο από τον Μοχάμεντ Μπαγιούμι το 1923. Το 1958 γεννιέται ένα μικρό αριστούργημα (ο «Σταθμός του Καΐρου» του Γιουσέφ Σαχίν) αποτέλεσμα της άνθισης του αιγυπτιακού σινεμά κατά τις δεκαετίες του ‘40 και του ‘50.

Πιο δυτικά, στη Σενεγάλη, αφουγκραζόμαστε την ανάσα και τα καθημερινά βάσανα μιας οικιακής βοηθού, μέσα από το εμβληματικό «La Noire de…» (1966) -ή αλλιώς «Το Μαύρο Κορίτσι»- του Ουσμάν Σεμπένε.

Αλλά, υπάρχουν και γυναικείες σκηνοθετικές φωνές στην Υποσαχάρεια Αφρική, με πρώτη την εθνολόγο- κινηματογραφίστρια Σαφί Φάγε, δημιουργό του βραβευμένου στις Κάννες «Mossane» (1996).

Παρεμπιπτόντως, ο φετινός παραλήπτης της Χρυσής Κάμερας στη λαμπερή κρουαζέτ ήταν το «Ben’Imana» της Μαρί-Κλεμεντίν Ντουσαμπεγιάμπο, με καταγωγή από την πολύπαθη Ρουάντα. Κατά τα άλλα, το αφρικανικό σινεμά, δεν χρειάζεται ευρωπαϊκές δάφνες για να αποδείξει την αξία του, ποιοτικά ή ποσοτικά. Ας μην ξεχνάμε ότι το εύφορο, νιγηριανό Nollywood παράγει 2500 ταινίες ετησίως.

«Άγριοι», «κανίβαλοι» και στο βάθος ο Ταρζάν

Όντως, κάποιες αντιλήψεις στις δυτικές κοινωνίες έχουν αλλάξει ριζικά. Για παράδειγμα, στην εποχή της πολιτικής ορθότητας και της συμπερίληψης είναι δύσκολο να βαφτείς με φούμο για να υποδυθείς τον Σαιξπηρικό Οθέλλο, όπως έπραξε ο Λώρενς Ολίβιε το 1965.

Μα τα πράγματα δεν ήταν καθόλου έτσι κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20^ού  αιώνα. «Θαυμάστε» μερικούς τίτλους από αμερικανικές ταινίες  της εποχής: «Kings of the Cannibal Islands», «Voodoo Vengeance», «Congorilla» και πάει λέγοντας… Τότε, ο Αφρικανός ήταν συχνά συνώνυμο του «άγριου», του «απολίτιστου», ή ακόμα και του «κανίβαλου».

Στην καλύτερη περίπτωση μάς συστηνόταν ως ένας αφελής πρωτόγονος, όπως στην πασίγνωστη «Βασίλισσα της Αφρικής» του Τζον Χιούστον, την ταινία που χάρισε το Όσκαρ στον Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ.

Αν υπήρχε λευκός στο σκηνικό θα είναι καλοκάγαθος ιεραπόστολος, ή ένας… Ταρζάν που βρυχάται, ως αδιαμφισβήτητος βασιλιάς της ζούγκλας (για να θυμηθούμε τον περίφημο ήρωα του Έντγκαρ Ράις Μπάροουζ και την ταινία του Μπάιρον Χάσκιν «Tarzan’s Peril»).

Όσο για τη δυτική αντίληψη περί της Αφρικανής γυναίκας; Η εικόνα της Τζοζεφίν Μπέικερ να χορεύει στην επιθεώρηση «Revue Nègre» φορώντας μια φουστίτσα φτιαγμένη από μπανάνες ήταν ενδεικτική.

Οι σύγχρονοι Μερκάτορ του κινηματογράφου

Αν ψάξουμε πολύ για αντι-αποικιακές ταινίες θα ανακαλύψουμε το πρωτοποριακό «Τα αγάλματα πεθαίνουν επίσης», με επίκεντρο τη στυγνή λεηλασία της αφρικανικής τέχνης από τους Ευρωπαίους. Φτιάχτηκε το 1953 και φέρει τις λαμπρές υπογραφές των Κρις Μαρκέρ και Αλέν Ρενέ.

Η ταινία ξεπέρασε κατά πολύ τη φολκλορική εθνογραφία στα ντοκιμαντέρ του Ζαν Ρους (τα πρώτα που έδωσαν φωνή στους ίδιους τους Αφρικανούς). Στην πορεία, οι δυτικές κοινωνίες κατάφεραν να διανύσουν αρκετά χιλιόμετρα ωρίμανσης, προκειμένου να φτάσουν στην περίφημη «Μαύρη Κρουαζέτ» του 1991.

Εκείνη τη χρονιά, προβλήθηκαν τέσσερις ταινίες από το Καμερούν, το Μάλι και την Μπουρκίνα Φάσο, αλλά και δημιουργίες Αφροαμερικανών σκηνοθετών που άφησαν εποχή: «Boyz ‘n the Hood», «A Rage in Harlem», «Young Soul Rebels».

Μα μη γελαστείτε: δεν είναι όλα ρόδινα στον κόσμο του αφρικανικού σινεμά. Εκεί οι δημιουργοί εξακολουθούν να φοράνε πολλά καπέλα (σκηνοθέτες, σεναριογράφοι, παραγωγοί) και μοχθούν για να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση, από ευρωπαϊκά -και κυρίως γαλλικά- ταμεία. Αυτό σημαίνει πως το αφήγημά τους οφείλει να ικανοποιεί τα  Φεστιβάλ και τους πολιτισμικούς «θεσμοφύλακες».

Ας μη ξεχνάμε πως οι πλείστοι «χαρτογράφοι του σινεμά» έχουν δυτική προέλευση. Είναι οι  σύγχρονοι Γεράρδοι Μερκάτορ που φτιάχνουν τους «Άτλαντες» του παγκόσμιου σινεμά. Την ίδια στιγμή, κάπου στο βάθος, ελλοχεύουν οι παλιοί, ρατσιστικοί εφιάλτες. Καμουφλαρισμένοι ίσως, σαν τους εξωγήινους στο φουτουριστικό, νοτιοαφρικανικό «District 9» του Νιλ Μπλόμκαμπ…

Ελεύθερα, 20.09.2026