Βενετία Παπά: Από την ψηφιακή εξουσία στην αντίσταση

Η ψηφιακή εποχή έφερε μαζί της μια νέα, ισχυρή και «αόρατη» μορφή εξουσίας, που ασκείται μέσα από τις πλατφόρμες, τους αλγόριθμους και, πλέον, την τεχνητή νοημοσύνη. Υπάρχει, όμως, περιθώριο αντίστασης από τους χρήστες; Η Βενετία Παπά, επίκουρη καθηγήτρια Δημοσιογραφίας και Ψηφιακών Μέσων στο ΤΕΠΑΚ, πιστεύει πως ναι, υπάρχει. Στο βιβλίο της «Contesting Platform Power» (Αμφισβητώντας τη δύναμη/ εξουσία των πλατφορμών), μάλιστα, εξετάζει τις μορφές και τα εργαλεία αμφισβήτησης της τεχνολογικής ισχύος, τον ακτιβισμό δεδομένων και τις δυνατότητες συλλογικής δράσης.

–Τι ήταν αυτό που σε οδήγησε να εξετάσεις συστηματικά τη σχέση ανάμεσα στην εξουσία των ψηφιακών πλατφορμών και τη δυνατότητα των χρηστών να αντισταθούν σε αυτήν; Η αφετηρία αυτού του προβληματισμού και, κατ’ επέκταση, του βιβλίου μου άρχισε να διαμορφώνεται αρκετά χρόνια πριν, γύρω στο 2012, όταν στο πλαίσιο της διδακτορικής μου διατριβής μελετούσα τα κοινωνικά κινήματα και ειδικότερα το κίνημα των Αγανακτισμένων στην Ελλάδα. Εκείνη την περίοδο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζονταν κυρίως ως εργαλεία εκδημοκρατισμού, συμμετοχής και συλλογικής κινητοποίησης για τους πολίτες, κυρίως σε μια εποχή αβεβαιότητας και κοινωνικών και πολιτικών αναπροσαρμογών. Σταδιακά άρχισα να προβληματίζομαι για ένα παράδοξο που προέκυπτε συχνά: πώς είναι δυνατόν οι ίδιες ψηφιακές πλατφόρμες που προσφέρουν στους πολίτες νέες δυνατότητες έκφρασης, οργάνωσης και αντίστασης να αποτελούν ταυτόχρονα μηχανισμούς ελέγχου και συγκέντρωσης εξουσίας; Την ίδια ώρα, η συζήτηση σχετικά με την εδραίωση του καπιταλισμού των πλατφορμών (Srnicek, 2017), «ενός οικονομικού μοντέλου που βασίζεται στη συστηματική συλλογή και εμπορευματοποίηση δεδομένων των χρηστών και στη συγκέντρωση τεχνολογικής και οικονομικής ισχύος», ενίσχυσε το ενδιαφέρον μου για τις νέες μορφές εξουσίας που αναδύονται και τις δυνατότητες συλλογικής δράσης απέναντί τους. Παράλληλα, οι ψηφιακές πλατφόρμες αποκτούσαν σταδιακά τον ρόλο ισχυρών οικονομικών υποδομών που επηρεάζουν τι βλέπουμε, πώς ενημερωνόμαστε, πώς επικοινωνούμε και, σε σημαντικό βαθμό, πώς κατανοούμε τη δημόσια σφαίρα. Την ίδια στιγμή, η εμπορευματοποίηση των προσωπικών μας δεδομένων, η αδιαφάνεια της λειτουργίας των αλγορίθμων και, πιο πρόσφατα, η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης ανέδειξαν νέες ανάγκες για ψηφιακή αντίσταση.

–Έτσι, το επόμενο ερώτημα ήταν τι θα μπορούσαν να κάνουν οι ίδιοι οι χρήστες για να «αντεπιτεθούν»… Ναι, γιατί αυτό που με ενδιέφερε δεν ήταν μόνο να κατανοήσω πώς λειτουργεί αυτή η μορφή εξουσίας, αλλά κυρίως να εξετάσω τι περιθώρια δράσης διατηρούν οι χρήστες. Είναι ανίσχυροι απέναντι στις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες; Μπορούν να αμφισβητήσουν τους κανόνες που τους επιβάλλονται, να αναπτύξουν εναλλακτικές πρακτικές ή ακόμη και να αξιοποιήσουν την ίδια την τεχνολογία ως μέσο αντίστασης; Για μένα, το σημαντικότερο είναι να μη θεωρούμε την τεχνολογική εξέλιξη ως κάτι αναπόφευκτο, ουδέτερο ή ανεξάρτητο από την κοινωνία. Οι ψηφιακές τεχνολογίες διαμορφώνονται μέσα από σχέσεις εξουσίας, αλλά οι σχέσεις αυτές μπορούν επίσης να αμφισβητηθούν και να μετασχηματιστούν ή ακόμη και να επανανοηματοδοτηθούν από τον χρήστη.

–Όταν ξεκινούσες αυτή την έρευνα το 2017, η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη δεν είχε τη σημερινή έκταση. Πώς εξελίχθηκε μέσα στα χρόνια; Η τεχνητή νοημοσύνη τότε δεν βρισκόταν στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, όπως σήμερα. Ωστόσο, οι αλγόριθμοι και οι τεχνολογίες μηχανικής μάθησης και τα μεγάλα μοντέλα αποτελούσαν ήδη βασικά στοιχεία της λειτουργίας των ψηφιακών πλατφορμών. Καθόριζαν, για παράδειγμα, την ταξινόμηση, ποιο περιεχόμενο εμφανίζεται πρώτο, ποιες πληροφορίες αποκτούν μεγαλύτερη ορατότητα και πώς αξιοποιούνται τα ψηφιακά μας δεδομένα. Επομένως, τα ζητήματα της αλγοριθμικής εξουσίας, της επιτήρησης και της εμπορευματοποίησης των δεδομένων ήταν ήδη παρόντα. Αυτό που άλλαξε σημαντικά τα επόμενα χρόνια ήταν η κλίμακα, η πολυπλοκότητα και κυρίως η ορατότητα αυτών των τεχνολογιών. Με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και ιδιαίτερα μετά τη διάδοση του ChatGPT το 2022, η τεχνητή νοημοσύνη πέρασε από το παρασκήνιο στην καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Δεν επηρεάζει πλέον μόνο το περιεχόμενο που βλέπουμε, αλλά συμμετέχει ενεργά και στην παραγωγή του και κατ’ επέκταση μπορεί κάποιος να διαπιστώσει ότι την ίδια στιγμή τροποποιεί τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, ενημερωνόμαστε και παράγουμε γνώση.

–Αυτή η εξέλιξη μετατόπισε το βασικό ερώτημα; Πρόσθεσε μια νέα διάσταση. Οπότε, το αρχικό ερώτημα για το πώς οι χρήστες μπορούν να αντισταθούν/ αμφισβητήσουν την εξουσία των ψηφιακών πλατφορμών διευρύνθηκε, ώστε να συμπεριλάβει και τις νέες μορφές τεχνολογικής εξουσίας που αναδύονται μέσα από την τεχνητή νοημοσύνη. Για παράδειγμα, σήμερα βλέπουμε να αναπτύσσονται εργαλεία και πρωτοβουλίες που επιδιώκουν να προστατεύσουν τα ψηφιακά μας δεδομένα, να περιορίσουν την ανεξέλεγκτη αξιοποίηση της ανθρώπινης δημιουργικότητας για την εκπαίδευση συστημάτων ΤΝ ή να αμφισβητήσουν τις αποφάσεις/προτάσεις που λαμβάνονται μέσω αλγοριθμικών συστημάτων. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι η εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης δεν ανέτρεψε τον αρχικό προβληματισμό του βιβλίου, αλλά τον έκανε ακόμη πιο επίκαιρο. Γιατί τελικά, η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι αποκλειστικά τεχνολογική. Είναι πρωτίστως μια συζήτηση για την εξουσία, τη δημοκρατία και τη δυνατότητά μας να διαμορφώνουμε το ψηφιακό μας μέλλον.

–Σε τι ακριβώς αναφερόμαστε όταν μιλάμε για «ακτιβισμό δεδομένων»; Αποτελεί μια εξέλιξη του διαδικτυακού ακτιβισμού, αντανακλώντας τις αλλαγές που επέφερε η αυξανόμενη συλλογή και αξιοποίηση των προσωπικών μας δεδομένων. Όπως υποστηρίζουν οι Milan και van der Velden (2016), πρόκειται για μορφές συλλογικής δράσης που είτε αμφισβητούν τις πρακτικές συλλογής, επιτήρησης και εμπορευματοποίησης των δεδομένων είτε αξιοποιούν τα ίδια τα δεδομένα ως εργαλεία κοινωνικής και πολιτικής παρέμβασης/ αμφισβήτησης και μπορούν να οδηγήσουν σε πολιτειακή αντίδραση. Στην πράξη, ο ακτιβισμός δεδομένων μπορεί να εκφράζεται μέσα από πρωτοβουλίες που αποκαλύπτουν πώς οι πλατφόρμες παρακολουθούν τη διαδικτυακή μας συμπεριφορά, εργαλεία που ενισχύουν την προστασία της ιδιωτικότητας, αλλά και συλλογικές πρακτικές που αξιοποιούν δεδομένα για να αναδείξουν κοινωνικές ανισότητες. Στο βιβλίο μου εξετάζω, μεταξύ άλλων, εργαλεία όπως το Data Selfie, που επιδιώκουν να καταστήσουν ορατούς τους αδιαφανείς μηχανισμούς συλλογής και ανάλυσης δεδομένων. Το ενδιαφέρον εδώ είναι πωςτα δεδομένα μετατρέπονται από μηχανισμοί ελέγχου σε δυνητικό μέσο αντίστασης, αναδεικνύοντας νέες δυνατότητες συλλογικής δράσης μέσα στο ίδιο το ψηφιακό περιβάλλον.

–Πώς εντάσσονται εργαλεία όπως το Glaze και το Nightshade στη νέα μορφή αντίστασης απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη; Και τα δύο αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα διεκδίκησης απέναντι στην ανεξέλεγκτη αξιοποίηση δημιουργικού περιεχομένου από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Αναπτύχθηκαν από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Σικάγο, με στόχο να προσφέρουν στους καλλιτέχνες δημιουργούς μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στα έργα τους. Το Glaze επιτρέπει στους δημιουργούς να προσθέτουν ψηφιακές τροποποιήσεις στις εικόνες τους, ώστε να δυσκολεύουν τα συστήματα ΤΝ να αντιγράψουν το καλλιτεχνικό τους ύφος. Το Nightshade προχωρά ένα βήμα παραπέρα: τροποποιεί τις εικόνες με τρόπο που μπορεί να παραπλανήσει τα μοντέλα κατά την εκπαίδευσή τους, επηρεάζοντας τις συσχετίσεις που μαθαίνουν. Αυτό που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι ότι η αντίσταση δεν εκφράζεται πλέον μόνο μέσα από συλλογικές διαμαρτυρίες ή νομοθετικές διεκδικήσεις, αλλά και μέσα από την ίδια την τεχνολογία, η οποία μπορεί να αποτελέσει δημόσιο χώρο αμφισβήτησης. Οι δημιουργοί αποκτούν εργαλεία, έστω και με περιορισμούς, στην εξουσία των εταιρειών ΤΝ πάνω στο δημιουργικό τους έργο.

–Αν αυτά τα εργαλεία απαιτούν εξειδικευμένη τεχνολογική γνώση, ποιος μπορεί πραγματικά να γίνει ακτιβιστής δεδομένων; Μήπως έτσι δημιουργείται μια νέα ανισότητα; Η τεχνολογική αντίσταση μπορεί να αναπαράγει τις ίδιες ανισότητες που επιδιώκει να αμφισβητήσει. Και θεωρώ ότι αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες αντιφάσεις του ψηφιακού ακτιβισμού. Σίγουρα, η τεχνολογική γνώση δεν είναι ισότιμα κατανεμημένη και, επομένως, ούτε οι δυνατότητες αντίστασης είναι ίδιες για όλους. Πρόκειται, άλλωστε, για έναν προβληματισμό που συναντάμε ήδη στις πρώτες μορφές διαδικτυακού ακτιβισμού, ιδιαίτερα στις κοινότητες των χάκερ και του χακτιβισμού. Ο Geert Lovink, μέσα από την κριτική του προσέγγιση στην κουλτούρα του διαδικτύου, έχει αναδείξει τις αντιφάσεις ανάμεσα στις δυνατότητες ψηφιακής χειραφέτησης και στις νέες μορφές εξουσίας και αποκλεισμού. Σήμερα, με την τεχνητή νοημοσύνη, αυτή η ανισότητα γίνεται ακόμη πιο σύνθετη. Όσοι διαθέτουν τεχνολογικές δεξιότητες μπορούν ευκολότερα να κατανοήσουν, να αμφισβητήσουν ή ακόμη και να παρέμβουν στους αλγοριθμικούς μηχανισμούς. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο ακτιβισμός δεδομένων πρέπει να αποτελεί προνόμιο των τεχνολογικά καταρτισμένων. Μπορεί να εκφράζεται και μέσα από συλλογικές διεκδικήσεις, εκστρατείες ενημέρωσης και συνεργασίες μεταξύ πολιτών, ερευνητών και τεχνολογικών κοινοτήτων. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, είναι πώς μπορούμε να εκδημοκρατίσουμε όχι μόνο την πρόσβαση στην τεχνολογία, αλλά και την ίδια τη δυνατότητα αντίστασης απέναντι στην εξουσία της. Εδώ θεωρώ ιδιαίτερα επίκαιρη τη σκέψη του Michel de Certeau, ο οποίος ήδη από το 1984 υποστήριζε ότι ακόμη και μέσα σε συστήματα εξουσίας, οι καθημερινοί άνθρωποι αναπτύσσουν τις δικές τους «τακτικές» για να επαναπροσδιορίσουν τους κανόνες και τις χρήσεις που τους επιβάλλονται. Υπό αυτή την έννοια, η αντίσταση δεν προϋποθέτει πάντα την τεχνολογική εξειδίκευση. Μπορεί να εκδηλώνεται μέσα από μικρές καθημερινές πρακτικές, δημιουργικές χρήσεις της τεχνολογίας και συλλογικές πρωτοβουλίες. Η εξουσία των πλατφορμών μπορεί να είναι ασύμμετρη, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι απόλυτη ή ότι οι χρήστες στερούνται δυνατότητας δράσης.

–Θα μπορούσαμε να οδηγηθούμε σε μια ευρύτερη μορφή αντίστασης απέναντι στα αλγοριθμικά συστήματα; Θεωρώ ότι η σημαντικότερη εξέλιξη θα είναι η μετάβαση από τις ατομικές πρακτικές αυτοπροστασίας των ψηφιακών μας δικαιωμάτων και δεδομένων σε συλλογικές μορφές αντίστασης. Η μεγαλύτερη ίσως πρόκληση που μπορώ να φανταστώ είναι μέσα στο πεδίο της αλγοριθμικής αντίστασης, η οποία θα περάσει από μια πρακτική των τεχνολογικά εξειδικευμένων σε μια ευρύτερη κοινωνική διεκδίκηση για τον εκδημοκρατισμό και τον έλεγχο της τεχνολογίας. Αυτή ενδεχομένως να είναι μια ουσιαστική δυνατότητα που φυσικά πρέπει να ξεκινήσει από τους θεσμούς, μέσω της οριοθέτησης και της θέσπισης μια συγκροτημένης νομοθεσίας για την προστασία των ψηφιακών μας ταυτοτήτων και δικαιωμάτων.

–Αν έκανες μια πρόβλεψη για το μέλλον, πώς φαντάζεσαι ότι θα εξελιχθεί αυτή η δυναμική; Ο Manuel Castells υποστήριξε ότι όπου υπάρχουν δίκτυα εξουσίας αναπτύσσονται και δυνατότητες αντι-εξουσίας (counterpower). Ωστόσο, η αντίσταση δεν συνεπάγεται αυτομάτως και ουσιαστική ανατροπή των κυρίαρχων σχέσεων εξουσίας. Οι ίδιες οι πλατφόρμες έχουν την ικανότητα να ενσωματώνουν ή ακόμη και να εμπορευματοποιούν πρακτικές αμφισβήτησης, άρα μακροπρόθεσμα ίσως αυτές οι σχέσεις γίνουν πιο ρευστές και σύνθετες, όπου η αντίσταση θα είναι διαρκώς μεταβαλλόμενη στο εσωτερικό των πλατφόρμων.

–Ως επίκουρη καθηγήτρια Δημοσιογραφίας και Ψηφιακών Μέσων στο ΤΕΠΑΚ, ποια θεωρείς τη μεγαλύτερη απειλή και ποια τη μεγαλύτερη ευκαιρία που προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη στη δημοσιογραφία του αύριο; Η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι η αντικατάσταση των δημοσιογράφων από την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά η σταδιακή απώλεια της δημοσιογραφικής αυτονομίας. Δηλαδή, σιγά- σιγά απομακρυνόμαστε από τις δημοσιογραφικές νόρμες και αξίες στην παραγωγή άρθρων και ρεπορτάζ και παράγουμε ένα προϊόν το οποίο διαμεσολαβείται από όσα μας προωθούν τα εργαλεία ΤΝ. Την ίδια στιγμή, οι αλγόριθμοι συμμετέχουν όλο και περισσότερο στην ιεράρχηση των ειδήσεων και εδώ τίθεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: ποιος αποφασίζει τελικά τι είναι είδηση και με ποια κριτήρια θα κυκλοφορήσει στη δημόσια σφαίρα; Παράλληλα, υπάρχει ο κίνδυνος να ενισχυθεί η εξάρτηση των δημοσιογραφικών οργανισμών από τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες, όπως, για παράδειγμα, η Google, η οποία έχει δημιουργήσει μια γκάμα εργαλείων που απευθύνονται αποκλειστικά στους δημοσιογράφους. Σίγουρα, όμως, το πιο σημαντικό είναι ότι βρισκόμαστε σε μια περίοδο σημαντικών πολιτικών και κοινωνικών αναταραχών και ακριβώς εδώ η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ενισχύσει τη δημοσιογραφική έρευνα και να δώσει χρόνο στους δημοσιογράφους για ουσιαστικότερο ρεπορτάζ. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η ανάλυση μεγάλων συνόλων δεδομένων, η διασταύρωση πληροφοριών και η διερεύνηση σύνθετων κοινωνικών ζητημάτων, πρακτικές που μπορούν να ενισχύσουν τον δημοκρατικό ρόλο της δημοσιογραφίας. Το πραγματικό διακύβευμα, επομένως, είναι υπό ποιους όρους και με ποιες αξίες θα χρησιμοποιηθεί η τεχνητή νοημοσύνη στη δημοσιογραφία.

–Τι σε προβληματίζει για τη γενιά φοιτητών δημοσιογραφίας που μπαίνει σήμερα στον κλάδο; Και σε ένα επαγγελματικό περιβάλλον που αλλάζει τόσο γρήγορα; Πρόκειται για μια γενιά εξοικειωμένη με το ψηφιακό περιβάλλον, που προσαρμόζεται εύκολα στις τεχνολογικές εξελίξεις. Αυτό που με απασχολεί, όμως, είναι το κατά πόσο θα μπορέσουν να διατηρήσουν την κριτική τους σκέψη, την επαγγελματική τους αυτονομία και, κυρίως, την αντίληψη της δημοσιογραφίας ως θεμελιώδους δημοκρατικού θεσμού. Σήμερα, οι νέοι δημοσιογράφοι εισέρχονται σε έναν κλάδο που χαρακτηρίζεται από διαρκή πίεση για παραγωγή περιεχομένου, εξάρτηση από τις ψηφιακές πλατφόρμες και ολοένα μεγαλύτερη ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης. Υπάρχει ο κίνδυνος η δημοσιογραφική τους αξία να μετριέται περισσότερο με όρους ταχύτητας, παραγωγικότητας και αλγοριθμικής ορατότητας παρά με όρους ποιότητας, αξιοπιστίας και κοινωνικής προσφοράς. Ως εκ τούτου, θεωρώ ότι η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να τους μάθουμε να χρησιμοποιούν τα νέα τεχνολογικά εργαλεία, αλλά ταυτόχρονα να τους δώσουμε τα εφόδια να τα κατανοούν και να τα αμφισβητούν. Να μπορούν να αναγνωρίζουν τις δυνατότητες και τους περιορισμούς τους, να παίρνουν τεκμηριωμένες δημοσιογραφικές αποφάσεις και να υπερασπίζονται τις αξίες και την επαγγελματική τους ταυτότητα.

Info: Το βιβλίο της Βενετίας Παπά «Contesting Platform Power: The Oppositional Affordances of Data Activism» είναι διαθέσιμο από την Emerald Publishing εδώ.

Ελεύθερα, 18.10.2026