Γιάννος Οικονόμου: Αν δεν αλλάξουμε τον τρόπο που ζούμε θα πρέπει να ετοιμαστούμε για κατάρρευση

Τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση και τους άλλους ζωντανούς οργανισμούς εξετάζει ο Γιάννος Οικονόμου, μέσα από μια πολυκάναλη εγκατάσταση που παρουσιάζει στο Diatopos Art Centre.

Ο βιντεοκαλλιτέχνης θέτει ερωτήματα και προβληματισμούς για την ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση του πλανήτη και δημιουργεί εναλλακτικές εικόνες που μπορεί να μας οδηγήσουν να σκεφτούμε τον κόσμο διαφορετικά.

-Στη νέα σου έκθεση, «A Planet in Common», εστιάζεις στα ζώα. Πιστεύεις ότι οι άνθρωποι συμπεριφέρονται σαν να είναι δικός τους ο πλανήτης, αγνοώντας τα; Ο δυτικός πολιτισμός και κυρίως οι μονοθεϊστικές θρησκείες θεωρούν ότι ο άνθρωπος είναι η κορωνίδα της δημιουργίας, το επίκεντρο του πλανήτη. Πολλοί δαχτυλοδείχνουν τη Γένεση, όπου ο Θεός είπε στον Αδάμ και την Εύα ότι θα κυριαρχήσουν στον πλανήτη. Ένας Γάλλος φιλόσοφος, ο Μπατίστ Μοριζό, αναφέρεται στην εβραϊκή θρησκεία: Οι Εβραίοι, για να διαφοροποιηθούν από την κυρίαρχη αιγυπτιακή ιδεολογία και θρησκεία που χαρακτηριζόταν από τη λατρεία θεών με τη μορφή ζώων, διαχώρισαν τους ανθρώπους από τα ζώα. Ο τίτλος «A Planet in Common» είναι και μια αναφορά σε μια έκθεση Αφρικανών φωτογράφων στην Tate Modern to 2023-24 που ονομαζόταν «A World in Common».

-Πιστεύεις ότι μπορούμε να συμβιώσουμε με όλες τις ζωντανές υπάρξεις; Δεν θα έπρεπε να υπάρχει μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στον άνθρωπο και οτιδήποτε στη φύση. Όταν ξεκίνησε η αγροτική καλλιέργεια στη Μεσοποταμία, οι άνθρωποι ανακάλυψαν ότι μπορούσαν να διαχειρίζονται τη φύση προς όφελός τους. Έτσι άρχισαν να κυριαρχούν πάνω στον πλανήτη. Στον δυτικό πολιτισμό κυριαρχεί η ιδεολογία ότι ο άνθρωπος έχει το δικαίωμα να εκμεταλλεύεται ό,τι υπάρχει στη φύση.

-Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για τη νέα ενότητα της δουλειάς σου; Για κάποιες εβδομάδες παρακολουθούσα και κινηματογραφούσα κοντά στο σπίτι μου δυο κοράκια να κυνηγούν έναν γάτο 24 ώρες το 24ωρο. Όταν ο γάτος ερχόταν στο σπίτι μου για να φάει, το ένα κοράκι καθόταν στο κυπαρίσσι και περίμενε. Μόλις έβγαινε έξω, τα κοράκια τον κυνηγούσαν. Μελετώ βιβλία για το πόσο ευφυή είναι τα ζώα και πόσο πλούσιος είναι ο εσωτερικός τους κόσμος. Έτσι, υπέθεσα ότι ενδεχομένως αυτός ο γάτος κάτι είχε κάνει σ’ αυτά τα κοράκια, με το πιο πιθανό να τους έχει φάει ένα μικρό πουλάκι. Το γεγονός ότι τον κυνηγούσαν με τόσο πάθος για πολλές μέρες, βάζοντας σε κίνδυνο τη ζωή τους, φανερώνει δυο πράγματα: Τον συναισθηματικό τους κόσμο, αλλά και κάτι άλλο που δύσκολα το πιστεύει ο άνθρωπος: ότι έχουν αναμνήσεις, ιστορίες και τις αναπαράγουν.

-Άρα έχουν νοημοσύνη και ενσυναίσθηση; Βέβαια. Αυτές τις μέρες διάβασα ένα άρθρο του BBC. Ένας επιστήμονας φόρεσε μια μάσκα ενός τέρατος και μάζεψε κάμποσα κοράκια. Τα φυλάκισε για 2-3 ώρες, τα έκανε να νιώσουν άβολα και τα απελευθέρωσε. Από τότε, όταν κάποιος φορέσει αυτή τη μάσκα, τρέχουν από πάνω του και τον απειλούν. Το πιο περίεργο είναι αυτό συνεχίστηκε για 17 χρόνια, ενώ ένα κοράκι ζει γύρω στα 7 με 8. Αυτό σημαίνει ότι τη φοβία για το συγκεκριμένο τέρας τη μετέφεραν στις επόμενες γενιές.

-Σε ενδιαφέρει να επηρεάσεις τον θεατή ώστε να αναθεωρήσει κάποιες πεποιθήσεις για τον πλανήτη; Βρισκόμαστε σε ένα πολύ κρίσιμο σημείο της Ιστορίας. Ως καλλιτέχνης, νιώθω ότι είναι καλά να δώσουμε εναλλακτικές εικόνες και εναλλακτικές ιδέες. Η τέχνη δεν μπορεί να αγνοήσει το τι συμβαίνει γύρω μας. Μολονότι εστιάζω κυρίως στα ζώα σε αυτή την πολυκάναλη εγκατάσταση, με απασχολεί η σχέση μας γενικά με τη φύση. Σε κάποιες χώρες έχουν αναγνωρίσει ότι ακόμα και τα ποτάμια και οι βράχοι έχουν νομικά δικαιώματα. Θα πρέπει να μας ενδιαφέρει ολόκληρο το οικοσύστημα, οτιδήποτε υπάρχει στον πλανήτη, ζωντανό, οργανικό ή ανόργανο.

-Η επιβίωση του πλανήτη ήταν το θέμα και σε προηγούμενες εκθέσεις σου. Πώς αναπτύχθηκε αυτό το ενδιαφέρον σου; Τα τελευταία 30 χρόνια είχα εκφράσει στα έργα μου τους προβληματισμούς μου για το περιβάλλον. Στις πιο πρόσφατες δουλειές μου η ανησυχία μου για τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση προέκυψε οργανικά, ήταν κάτι που το είχα μέσα μου. Μολονότι δεν είναι τόσο προφανές, τα έργα μου είναι πολιτικοποιημένα. Οι πηγές των προβλημάτων που έχουμε στον πλανήτη με απασχολούν ιδιαίτερα.

-Ζούμε σε μια εποχή με πολέμους, ακραία καιρικά φαινόμενα με πυρκαγιές και πλημμύρες σε όλο τον κόσμο. Ο πλανήτης στέλνει ένα SOS. Πώς θα βγούμε από το αδιέξοδο; Οι περισσότερες μελετητές εστιάζουν σε κάποια πράγματα που πρέπει να γίνουν: Λιγότερος καταναλωτισμός, περισσότερη ισότητα, πιο τοπική αυτοδιοίκηση. Θα πρέπει να χρησιμοποιούμε τους πόρους που μπορεί να παράγει ο πλανήτης, δεν μπορούμε να εκμεταλλευόμαστε τη φύση ανεξέλεγκτα. Ό,τι παίρνουμε θα πρέπει να το δίνουμε πίσω και πολλά άλλα. Το πρόβλημα είναι πώς θα φτάσουμε εκεί.

-Ακόμη και η εκμετάλλευση των ζώων συνδέεται με την κλιματική κρίση. Βέβαια, οι μελετητές προειδοποιούν ότι δεν μπορούμε να καταναλώνουμε τόσο μεγάλες ποσότητες κρέατος. Πέρα από ηθικό, το πρόβλημα έχει να κάνει και με την αειφορία. Μεγάλο μέρος της κλιματικής αλλαγής σχετίζεται με την κρεατοφαγία. Τα Ηνωμένα Έθνη και άλλοι οργανισμοί προειδοποιούν ότι θα πρέπει να περιοριστεί η ποσότητα κρέατος που καταναλώνουμε. Από τον διαφωτισμό και μετά μπήκαμε σε μια καταστροφική πορεία όπου οι άνθρωποι άρχισαν να συμπεριφέρονται ως νέοι θεοί.

-Τα τελευταία χρόνια ξεκίνησε ένα κίνημα από νέους οι οποίοι έγιναν vegan ή vegetarian, ως μια αντίδραση σ’ αυτό που συμβαίνει διεθνώς… Είναι εκπληκτικό το ότι αυτοί οι νέοι αντιστέκονται με έναν ενεργό τρόπο. Εκτός από το θέμα της υπερκατανάλωσης κρέατος, υπάρχει ένα κίνημα που αντιδρά και σ’ αυτό που συμβαίνει στην Παλαιστίνη. Είναι μια νέα γενιά έτοιμη να αντισταθεί. Ωστόσο, τα σόσιαλ μίντια δεν βοηθούν να αλλάξουν τα πράγματα. Αυτοί που είναι στην εξουσία, οι ολιγάρχες όπως ο Ίλον Μασκ ή  ο Ζούκερμπεργκ έχουν τον τρόπο να καθοδηγούν και να χειραγωγούν τον κόσμο. Εκεί είναι πολύ σημαντικός ο ρόλος της τέχνης για να δώσει εναλλακτικούς τρόπους σκέψης έξω από το «Χ» το «Τik Τok» και το «Facebook».

-Η κάμερα στα χέρια σου μετατρέπεται σε μέσο παρατήρησης; Μέσα από την κάμερα βλέπεις διαφορετικά απ’ ό,τι με γυμνό μάτι. Μέρος της δουλειάς μου είναι να παρακολουθώ οτιδήποτε υπάρχει γύρω μου. Δηλαδή δεν σκέφτομαι πρώτα ένα θέμα και μετά πάω να βρω σκηνές που να ταιριάζουν με την ιδέα μου. Βλέπω τι γίνεται στο άμεσο περιβάλλον μου και πάνω σ’ αυτό χτίζω τα θέματά μου. Αφήνω το περιβάλλον να μου δώσει το θέμα.

-Μέσα από ποια διαδικασία εξελίσσονται τα έργα σου; Οι ιδέες μου δεν έρχονται από την κάμερα αλλά από τις εμπειρίες μου, τα βιβλία που διαβάζω. Από εκεί και πέρα δεν θα σκηνοθετήσω τον κόσμο αλλά τα έργα θα προκύψουν οργανικά. Μπορεί να επεξεργαστώ τις ιδέες, να τις φιλτράρω, αλλά τα έργα μου θα είναι αληθινά, βγαλμένα από τον κόσμο μου. Η προηγούμενη δουλειά μου με τίτλο «Οι Θηριάνθρωποι» ήταν εν μέρει βασισμένη σε πουλιά στην Ισλανδία. Προέκυψε μέσα από μια πραγματική εμπειρία που βίωσα σε ένα ταξίδι μου εκεί. Ήμουν σε ένα εργαστήρι φιλοξενίας σε ένα χωριό της Ισλανδίας, όπου παρακολουθούσα ένα είδος συγκεκριμένων πουλιών. Όταν πήγαινες κοντά στις φωλιές τους έρχονταν και πετούσαν από πάνω σου, αν προχωρούσες, επιτίθεντο. Εγώ τα είδα όπως τα πουλιά του Χίτσκοκ και τα κατέγραψα με την κάμερά μου.

-Σε μια εποχή που κατακλυζόμαστε από εικόνες, τα βίντεό σου μπορεί να είναι ένα μέσο κατανόησης της ανθρώπινης ύπαρξης; Δεν είμαι σίγουρος αν η εικόνα είναι το πιο κατάλληλο μέσο για να το κάνει αυτό. Πιο βαθιά κατανόηση του κόσμου μπορεί να προσφέρει η λογοτεχνία, η ποίηση. Όμως αυτό που κάνει η εικαστική τέχνη είναι να δώσει εναλλακτικές εικόνες οι οποίες να εμπνέουν. Μπορεί, δηλαδή, να δεις ένα έργο και μετά να σκεφτείς τον κόσμο διαφορετικά. Το έχουμε ανάγκη αυτό. Υπάρχουν έννοιες δύσκολες να τις συλλάβει ο άνθρωπος. Και η τέχνη μπορεί να βοηθήσει να δεις πράγματα που υπό κανονικές συνθήκες δεν αντιλαμβάνεσαι. Δηλαδή μικρά κομματάκια μέσα μας που είναι θαμμένα, μπορεί να τα απελευθερώσουμε.

-Χρησιμοποιείς σύγχρονες τεχνολογίες για την παραγωγή των έργων; Μόνο την κάμερα και το μοντάζ. Δεν χρησιμοποιώ AI και είναι μια συνειδητή επιλογή αυτό.

-Ξεκίνησες με σπουδές στην Οικονομία. Πώς στράφηκες στα εικαστικά; Σπούδασα οικονομικά και δούλεψα ως λογιστής, αλλά ήμουν μεγάλη αποτυχία. Στην Αγγλία, όπου έζησα και δούλεψα αρκετό καιρό, στράφηκα στην τέχνη και άρχισα να δουλεύω με βίντεο το 1993, με παρότρυνση των καθηγητών μου.

-Είσαι επηρεασμένος από γνωστούς βιντεοκαλλιτέχνες; Οι επιρροές μου είναι κυρίως από τον πειραματικό κινηματογράφο της δεκαετίας του ’50 και του ’60. Αυτοί οι δημιουργοί είναι οι ήρωες μου. Το 1993 που ξεκίνησα στο πανεπιστήμιο, δημιούργησα ένα βίντεο το οποίο παρουσίασα σε αίθουσα προβολών, κάτι που δεν άρεσε στους καθηγητές μου. Ήταν οτιδήποτε άλλο εκτός από τα video art που κυκλοφορούσαν τη δεκαετία του ’80. Τότε έφτιαχναν εγκαταστάσεις μέσα στον χώρο με οθόνες. Το δικό μου έργο ήταν σαν κινηματογραφική ταινία. Σήμερα είναι πιο αποδεκτό αυτό το είδος video art, δηλαδή μια κινηματογραφική προβολή σε έναν εκθεσιακό χώρο.

-Γύρισες στην Κύπρο από το Λονδίνο το 1996. Πώς ήταν τα πράγματα τότε στο χώρο της τέχνης; Όταν επέστρεψα στην Κύπρο, ήθελα να κάνω πειραματικό κινηματογράφο. Ήμουν και ιδρυτικό μέλος του Συνδέσμου Σκηνοθετών. Το 1997 έκανα την ταινία animation «2000 miles and thirteen years» (2000 μίλια και δεκατρία χρόνια)», την πρώτη που επιχορηγήθηκε από τη Συμβουλευτική Επιτροπή Κινηματογράφου (ΣΕΚΙΝ). Προηγουμένως ήταν πολύ δύσκολο γιατί η ποιότητα της εικόνας δεν ήταν πολύ καλή. Το 2003 ήρθε το ψηφιακό βίντεο που με απελευθέρωσε. Έτσι, άρχισα να επικεντρώνομαι στην τέχνη του βίντεο όταν αναπτύχθηκε η τεχνολογία. Τότε ανακάλυψα ότι όσο πιο κοντά ήμουν στον κόσμο, τόσο πιο αιχμηρή γινόταν η δουλειά μου. Ξεκίνησα με φωτογραφίες και συνέχισα με βίντεο. Το 2012 δημιούργησα τα τοπία που χορεύουν, μια δουλειά που προήλθε από το σπίτι μου και τη γειτονιά μου σε ακτίνα πέντε χιλιομέτρων.

-Δούλεψες ως καθηγητής στην εκπαίδευση πολλά χρόνια. Αυτή η εμπειρία πώς επέδρασε στη δουλειά σου; Αρχικά είχα προσπαθήσει να δουλέψω για μια περίοδο ως ανεξάρτητος καλλιτέχνης, αλλά ήταν πολύ δύσκολο να επιβιώσω οικονομικά. Έτσι, το 2003 μπήκα στην εκπαίδευση. Η εμπειρία μου στα σχολεία με προσγείωσε. Βγήκα έξω από τον καλλιτεχνικό κόσμο και ήρθα σε επαφή με την πραγματικότητα.

-Η τέχνη έχει τη θέση που της αξίζει στα σχολεία; Η τελευταία εκπαιδευτική μεταρρύθμιση έχει υποβαθμίσει τα ανθρωπιστικά μαθήματα. Υπάρχει μια παγκόσμια τάση να επικεντρώνεται η εκπαίδευση σε μια ωφελιμιστική κατεύθυνση που να ικανοποιεί την αγορά. Αν θέλουμε να αλλάξει ο κόσμος, θα πρέπει να απομακρυνθούμε από τα υλιστικά αγαθά και να εστιάσουμε στα πνευματικά. Ο βασιλιάς Ιανός, όταν θα παντρευόταν η κόρη του ένα πρίγκιπα στη Γένοβα, ζήτησε από τους μουσικούς του παλατιού να γράψουν μελωδίες από την περιοχή για να τις κάνει δώρο στον γάμο. Σήμερα δεν συμβαίνει αυτό. Στους γάμους χαρίζουμε χρήματα, ένα φούρνο μικροκυμάτων και άλλα αντικείμενα. Η τέχνη μπορεί να μην παράγει λεφτά, όμως συμπληρώνει ένα μεγάλο κενό που αυτή τη στιγμή καλύπτεται από τον καταναλωτισμό.

-Η εξουσία, βέβαια, δεν θέλει ο πολίτης να αναπτύσσεται πνευματικά και να σκέφτεται κριτικά… Εγώ όλα αυτά τα έζησα στην εποχή της Θάτσερ στο Λονδίνο, το 1981. Έγινε τότε μια προσπάθεια αποδόμησης της ανθρωπιστικής προσέγγισης. Αυτό το έζησα και στην Κύπρο όταν γύρισα το 1996, ακούγοντας τους πολιτικούς να μιλούν για την «αγορά» και το «παζάρι» που πρέπει να αναζωογονηθεί. Ακόμη και οι πόλεμοι και οι γενοκτονίες συμβαίνουν επειδή ο πλανήτης έχει φτάσει στα όριά του. Η στροφή προς την ακροδεξιά μάς παίρνει δεκαετίες πίσω, σε άλλες εποχές. Αν δεν αλλάξουμε τον τρόπο που ζούμε, θα πρέπει να ετοιμαστούμε για κατάρρευση. Κάποιοι βέβαια σκέφτονται «ας ζήσουμε εμείς καλά και δεν μας ενδιαφέρει για τις επόμενες γενιές». Ο Τραμπ και ο Ίλον Μασκ, ο Μπέζος με τους τραπεζίτες τους ετοιμάζονται να ζήσουν στη Σελήνη.

-Έχεις ως μόνιμη βάση την Πάφο. Πώς βλέπεις τα πράγματα στον χώρο του πολιτισμού; Η δυναμική από την Πολιτιστική Πρωτεύουσα του 2017 δεν φαίνεται να αξιοποιήθηκε σωστά. Μπορεί να μην υπήρξε η στήριξη που χρειαζόταν από τις τοπικές αρχές. Όμως η Πάφος του 2026 δεν είναι η Πάφος του 2006. Η πολιτιστική ζωή αναβαθμίστηκε λόγω της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας. Αυτή την περίοδο γίνονται σημαντικές προσπάθειες από τις Δημοτικές Αρχές.

-Πιστεύεις ότι πρέπει να δοθεί περισσότερη στήριξη και από το κέντρο όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις, δηλαδή από το Υφυπουργείο Πολιτισμού; Το κέντρο καθορίζει το πολιτιστικό γίγνεσθαι της Κύπρου. Πιστεύω ότι θα πρέπει να γίνει πιο πλουραλιστικό το υφυπουργείο. Κάποτε νιώθω ότι περιορίζεται σε μικρές ομάδες. Αυτό καθρεφτίζει και την πολιτιστική καλλιτεχνική παραγωγή. Δηλαδή βλέπεις συνεχώς τα ίδια ονόματα και τις ίδιες ομάδες. Στην Ισλανδία όπου ταξιδεύω συχνά, οποιοσδήποτε μπορεί να παρουσιάσει τη δουλειά του σε διάφορους τομείς.

• info Λευκωσία, Diatopos Art Centre (22766117). Η έκθεση του Γιάννου Οικονόμου με τίτλο «A Planet in Common», σε επιμέλεια της Δάφνης Νικήτα, εγκαινιάζεται την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου 2026, στις 7μ.μ. Μέχρι τις 13/11.

Ελεύθερα 18.10.2026