Και τα ζώα έχουν πολιτισμό. Ή, πιο σωστά, τις δικές τους κουλτούρες, που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά και διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο συνεργάζονται, επικοινωνούν και επιβιώνουν. Η οικολόγος της συμπεριφοράς Δανάη Παπαγεωργίου, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας Emmy Noether στο Πανεπιστήμιο Humboldt του Βερολίνου, εξηγεί γιατί αυτή η αθέατη πλευρά της άγριας ζωής οφείλει να αναγνωριστεί ως μέρος της παγκόσμιας κληρονομιάς. Κατέθεσε μάλιστα από κοινού πρόταση στην UNESCO για την ανάγκη προστασίας των πολιτισμικών παραδόσεων των ζώων.

–Μέχρι πρόσφατα πιστεύαμε ότι ο πολιτισμός αποτελεί αποκλειστικά ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Τι εννοούμε ακριβώς με τον όρο όταν αναφερόμαστε στα ζώα; Ο όρος «πολιτισμός» αντιστοιχεί καλύτερα στα αγγλικά στον όρο civilisation, ενώ το animal culture που μελετάμε εμείς αντιστοιχεί καλύτερα στις κουλτούρες των ζωικών κοινωνιών. Σε πολλά είδη, συγκεκριμένες ομάδες ή πληθυσμοί έχουν κοινωνικά μαθημένες συμπεριφορές, κανόνες, παραδόσεις και γνώσεις που μπορούν να μεταδίδονται στις επόμενες γενιές και να διαφέρουν από εκείνες άλλων ομάδων. Αυτές οι κουλτούρες μπορεί να είναι σημαντικές για την προσαρμογή σε μεταβαλλόμενα περιβάλλοντα, καθώς προσφέρουν λύσεις σε νέα προβλήματα.

–Αν μπορούσατε να δώσετε παραδείγματα ζωικών πολιτισμών που θεωρείτε εντυπωσιακά, ποια θα ήταν αυτά; Πληθυσμοί χιμπατζήδων έχουν αναπτύξει διάφορους τρόπους χρήσης εργαλείων, περιποίησης πληγών με φύλλα, σπασίματος ξηρών καρπών και εξαγωγής τερμιτών από τις φωλιές τους με μακριά ραβδιά ή λεπίδες χόρτου. Τα δελφίνια χρησιμοποιούν κοινωνικά μαθημένες στρατηγικές για να συλλάβουν θηράματα. Ορισμένες από αυτές τις στρατηγικές είναι συνεργατικές και περιλαμβάνουν ακόμη και τη συμμετοχή ανθρώπων. Για παράδειγμα, αρκετοί πληθυσμοί δελφινιών παγκοσμίως συνεργάζονται με ψαράδες. Στη Βραζιλία, τα δελφίνια οδηγούν κοπάδια ψαριών προς την ακτή. Οι ψαράδες ρίχνουν τα δίχτυα τους όταν λαμβάνουν σήμα από τα δελφίνια κι έτσι οι δύο πλευρές μεγιστοποιούν τη λεία τους. Ένα ακόμη παράδειγμα συνεργατικής αναζήτησης τροφής μεταξύ ανθρώπου και ζώου είναι το κυνήγι μελιού που ασκείται από ανθρώπους και μελιτοδείκτες (ένα είδος πουλιού) σε μέρη της Αφρικής. Τα πουλιά οδηγούν τους ανθρώπους σε δέντρα με φωλιές άγριων μελισσών και οι άνθρωποι τα ανταμείβουν αφήνοντάς τους κερί.

–Ποιο είδος σάς έχει εκπλήξει; Οι γυπόμορφες φραγκόκοτες, όπου, αν και έχουν μικρό, και όχι πολύ πυκνά συνδεδεμένο, εγκέφαλο, διαμορφώνουν μια πολυεπίπεδη κοινωνία, παρόμοια με αυτή των πρωτευόντων, όπως ο άνθρωπος, οι ελέφαντες, οι μπονόμπο.

–Αν μεταφέραμε ένα νεαρό άτομο από έναν πληθυσμό σε έναν άλλο, θα μάθαινε τις παραδόσεις της νέας του ομάδας; Σε κάποια είδη παπαγάλων, τα νεοφερμένα άτομα υιοθετούν την τοπική διάλεκτο. Υπάρχουν όμως κουλτούρες, όπως η τροφοληψία με τη χρήση σφουγγαριών ως εργαλεία στα δελφίνια του Σαρκ Μπέι, της Αυστραλίας, που μαθαίνονται μόνο από τη μητέρα στο μικρό της και όχι αργότερα στη ζωή.

–Στην πρότασή σας με τους Katariina Hynninen και Jonathan Birch «Protecting Animal Cultures as World Heritage» υποστηρίξατε ότι η UNESCO θα έπρεπε να δημιουργήσει νέα κατηγορία για την προστασία της «μη ανθρώπινης πολιτιστικής κληρονομιάς». Ποια είναι τα βασικά σας επιχειρήματα; Οι ζωικές κουλτούρες βοηθούν τα ζώα να επιβιώνουν, υποστηρίζοντας τη βιοποικιλότητα. Η αξία της κουλτούρας για την επιβίωση διαφαίνεται έντονα στη δυσκολία επανένταξης ζώων από την αιχμαλωσία στη φύση. Για παράδειγμα, για να επιβιώσουν οι μεγάλοι πίθηκοι στη φύση πρέπει να γνωρίζουν ποια φυτά είναι ασφαλή για κατανάλωση, ποια ζώα να κυνηγούν και πώς, και αυτές είναι δεξιότητες που τα νεαρά άτομα μαθαίνουν από τους ενήλικες. Στα κητώδη, τα συστήματα επικοινωνίας και οι δεξιότητες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ένταξης στην κοινωνία. Δεύτερον, η κουλτούρα συμβάλλει σε μια ολοκληρωμένη και «ευημερούσα» ζωή για τα ζώα. Η ευημερία δεν περιορίζεται στην επιβίωση: τα ζώα έχουν ανάγκες κουλτούρας και η ικανοποίησή τους είναι απαραίτητη για την ευζωία τους. Για παράδειγμα, οι φάλαινες και τα δελφίνια είναι πιθανό να βιώνουν άγχος όταν η επικοινωνία τους παρεμποδίζεται από υποθαλάσσιο θόρυβο, αλλά το πρόβλημα πιθανότατα δεν περιορίζεται στο άμεσο στρες. Η δυνατότητά τους να επιδιώκουν το συντονισμό με άλλα άτομα και η εκμάθηση μοναδικών τεχνικών κυνηγιού της ομάδας υπονομεύονται κι αυτό πρέπει να αναγνωριστεί ως σοβαρός κίνδυνος. Επιπλέον, η μελέτη της ζωικής κουλτούρας διευρύνει την εικόνα των ανθρώπων για την πολυπλοκότητα εν γένει και την πολυπλοκότητα της κοινωνικής ζωής των ζώων ειδικότερα. Η ανθρώπινη πολιτιστική κληρονομιά είναι, επίσης, συχνά συνδεδεμένη με τη μη ανθρώπινη κουλτούρα. Σε περιπτώσεις όπου οι ανθρώπινες μεταναστευτικές πορείες, οι τελετουργίες, η τέχνη και η λογοτεχνία έχουν επηρεαστεί από συναντήσεις με μη ανθρώπινες κουλτούρες, το μη ανθρώπινο στοιχείο μπορεί να θεωρηθεί μέρος της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς μας.

–Στην ίδια εργασία, υποστηρίζετε ότι η αποκλειστική έμφαση στην προστασία των οικοτόπων στη Σύμβαση Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO δεν αρκεί για την προστασία των ζωικών κουλτουρών… Η προστασία μόνο του οικοτόπου παραβλέπει πολύτιμες κουλτούρες που αναπτύσσονται σε μερικώς αστικοποιημένα ή έντονα διαμορφωμένα από τον άνθρωπο περιβάλλοντα. Παραδείγματα αποτελούν η προαναφερθείσα συνεργατική αλιεία ανθρώπων και δελφινιών, καθώς και η συνεργασία ανθρώπων και μελιτοδεικτών (honeyguides) στην αναζήτηση μελιού. Οι συλλέκτες μελιού σε διαφορετικές περιοχές της Αφρικής χρησιμοποιούν διαφορετικούς ήχους για να επικοινωνούν με τα πουλιά. Η διατήρηση αυτής της ποικιλίας είναι σημαντική, επειδή τα πουλιά κάθε περιοχής ενδέχεται να αναγνωρίζουν μόνο τους ήχους που έχουν μάθει. Η προστασία του οικοτόπου από μόνη της αγνοεί, όμως, και τη σημασία ορισμένων μεμονωμένων ζώων για τη διατήρηση της γνώσης από γενιά σε γενιά. Ορισμένα «άτομα-κλειδιά» διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση σημαντικής οικολογικής γνώσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι ηλικιωμένες μητριάρχες των ελεφάντων, οι οποίες οδηγούν την αγέλη σε πηγές νερού κατά τη διάρκεια ξηρασίας, ενώ παράλληλα μεταδίδουν στις νεότερες γενιές τις μεταναστευτικές διαδρομές και τις στρατηγικές αποφυγής θηρευτών. Ακόμη και όταν ένας βιότοπος προστατεύεται, αυτά τα άτομα μπορεί να απειλούνται σοβαρά, για παράδειγμα από τη λαθροθηρία, όταν εγκαταλείπουν την προστατευόμενη περιοχή. Σε πολλά είδη, τα μεγαλύτερα σε ηλικία άτομα έχουν ιδιαίτερη αξία, καθώς οι γνώσεις και οι αποφάσεις τους συμβάλλουν στη σταθερότητα ολόκληρης της ομάδας ή του πληθυσμού. Ωστόσο, η ηλικία τους τα καθιστά συχνά πιο ευάλωτα. Η παρακολούθηση και η προστασία τους μπορεί να έχει δυσανάλογα μεγάλο όφελος για τη διατήρηση της πολιτισμικής ποικιλότητας.

–Αναφέρετε ότι η υποβρύχια ηχορύπανση και άλλες ανθρώπινες παρεμβάσεις μπορούν να διαταράξουν τις κοινωνικές δομές των ζώων. Είναι κι αυτή μια απειλή που υποτιμούμε σήμερα; Ορισμένες μορφές περιβαλλοντικής υποβάθμισης, οι οποίες αρχικά μπορεί να μη θεωρούνται ιδιαίτερα σοβαρές από την άποψη της προστασίας των ειδών ή των οικοτόπων, μπορούν να έχουν καταστροφικές συνέπειες για την πολιτισμική τους ζωή. Για παράδειγμα, οι φάλαινες και τα δελφίνια μπορούν να προσαρμοστούν στην αυξανόμενη υποβρύχια ηχορύπανση αυξάνοντας την ένταση ή τη διάρκεια των φωνητικών τους σημάτων. Ωστόσο, αυτή η προσαρμογή μπορεί να δυσχεράνει σημαντικά τη συνεργατική επικοινωνία μεταξύ των μελών της ομάδας. Επιπλέον, ο υποβρύχιος θόρυβος μπορεί να παρεμποδίζει τα ηχητικά σήματα που χρησιμοποιούν οι φάλαινες για τον προσανατολισμό κατά τη μετανάστευση, αναγκάζοντάς τες να αλλάζουν διαδρομές που ακολουθούνταν επί αιώνες. Αυτό δεν μεταβάλλει μόνο τις μεταναστευτικές διαδρομές, αλλά και την κοινωνική οργάνωση των ζώων, καθώς μειώνονται οι ευκαιρίες συγκέντρωσης, ενίσχυσης των κοινωνικών δεσμών και ανταλλαγής γνώσεων. Η ηχορύπανση αποτελεί πρόβλημα και για χερσαία είδη. Για παράδειγμα, τα σπουργίτια των σαβανών διαθέτουν χαρακτηριστικά ρεπερτόρια τραγουδιών που διαφέρουν μεταξύ πληθυσμών. Εξαιτίας του ανθρωπογενούς θορύβου, έχει παρατηρηθεί ότι τα πουλιά στις αστικές περιοχές αυξάνουν τη συχνότητα του κελαηδίσματός τους. Αυτό μπορεί να επηρεάσει την ικανότητά τους να διακρίνουν χαρακτηριστικά των τραγουδιών που χρησιμοποιούνται για την επιλογή συντρόφου.

–Αν η UNESCO αποδεχόταν την πρότασή σας, ποια θα ήταν τα κριτήρια για να χαρακτηριστεί μια συμπεριφορά ζώων ως «πολιτιστική κληρονομιά»; Να προστεθεί ένα ενδέκατο κριτήριο στα υφιστάμενα: «Να αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα ζωικής κουλτούρας, παρουσιάζοντας πρότυπα συμπεριφοράς και κοινωνικής εκμάθησης που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των παραδόσεων και των οικοσυστημάτων ενός ζωικού είδους, πληθυσμού ή ομάδας.»

–Ποιο θα ήταν, κατά τη γνώμη σας, το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ζωικού πολιτισμού που θα άξιζε να προστατευθεί και γιατί; Oι στρατηγικές κυνηγιού των ορκών, οι τεχνικές κατασκευής και χρήσης εργαλείων των χιμπατζήδων και οι μορφές συνεργασίας ανθρώπων και δελφινιών που παρατηρούνται σε διάφορες περιοχές του κόσμου. Στο μέλλον, θα πρέπει να αναπτυχθεί ένα αναλυτικό πλαίσιο για την αξιολόγηση και την ένταξη υποψήφιων ζωικών κουλτουρών στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Ως πρώτο βήμα, προτείνουμε να εστιάσουμε σε παραδείγματα πολιτισμικών συμπεριφορών που αυξάνουν την επιβίωση των ζώων και δεν προκαλούν σημαντικές συγκρούσεις μεταξύ ανθρώπων και άγριας ζωής. Αυτές αποτελούν τις πιο σαφείς περιπτώσεις κουλτουρών με μεγάλη σημασία για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, των οποίων η αξία δεν αποτυπώνεται πλήρως μόνο μέσω της προστασίας των ειδών ή των οικοτόπων.

–Η Κύπρος βρίσκεται σε έναν από τους σημαντικότερους μεταναστευτικούς διαδρόμους της Ευρώπης. Πόσο σημαντικό ρόλο παίζει η κοινωνική μάθηση ώστε τα νεότερα πουλιά να ακολουθούν τις σωστές διαδρομές; Πολύ σημαντικό. Υπάρχουν προγράμματα επανεισαγωγής εξαφανισμένων ειδών στη φύση, όπως η φαλακρή ίβιδα, όπου οι ερευνητές και οι ερευνήτριες μαθαίνουν στα νεαρά άτομα τη μεταναστευτική διαδρομή, πετώντας μπροστά από τα πουλιά με μικρά αεροσκάφη, γιατί μόνα τους δεν ξέρουν πού να πάνε.

–Θα μπορούσε η αλλαγή μιας μεταναστευτικής διαδρομής, λόγω της κλιματικής αλλαγής ή της απώλειας βιοτόπων, να οδηγήσει και στην απώλεια ενός ζωικού πολιτισμού; Δυστυχώς, ναι. Σε πολλά είδη, όπως οι πελαργοί, φαίνεται ότι η μετανάστευση μειώνεται με τα χρόνια. Όλο και περισσότερα άτομα διαχειμάζουν στην Ευρώπη, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής και των θερμότερων χειμώνων και τρέφονται σε χωματερές, αντί να πηγαίνουν στην υποσαχάρια Αφρική, όπως γινόταν επί χιλιάδες χρόνια.

–Η εικόνα του «άλφα» αρσενικού κυριαρχεί εδώ και δεκαετίες στην αντίληψη του κοινού. Η πρόσφατη έρευνά σας, όμως, δείχνει ότι στις κοινωνίες των ζώων η εξουσία συχνά αμφισβητείται και η ανισότητα εξισορροπείται… Η εικόνα του «άλφα» αρσενικού που κυριαρχεί στα πάντα είναι τουλάχιστον ελλιπής. Η εξουσία τίθεται συχνά υπό έλεγχο στις κοινωνίες των ζώων και τα ισχυρά άτομα τείνουν να πληρώνουν ακριβό τίμημα για την άσκηση ισχύος σε έναν τομέα, όπως το μονοπώλιο της τροφής, χάνοντας επιρροή σε κάποιον άλλον, όπως η καθοδήγηση της συλλογικής κίνησης. Η ανισότητα δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό των ανθρώπινων κοινωνιών. Αντίθετα, σε πολλά είδη που ζουν ομαδικά, από τις γυπόμορφες φραγκόκοτες μέχρι τους μπονόμπο, τους χιμπατζήδες, τους μανδρίλλους και τις ύαινες, παρατηρούνται εξισωτικές συμπεριφορές που περιορίζουν ή ρυθμίζουν τις διαφορές ισχύος. Το αν θα εκδηλωθούν εξαρτάται από την ισορροπία μεταξύ κόστους και οφέλους. Όταν, για παράδειγμα, ισχυρά ζώα συμπεριφέρονται επιθετικά για να εξασφαλίσουν καλύτερη πρόσβαση στην τροφή ή στους συντρόφους αναπαραγωγής, τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας μπορεί να αντιδράσουν συλλογικά. Στις γυπόμορφες φραγκόκοτες, όταν τα άλφα αρσενικά μονοπωλούν την τροφή, τα υποδεέστερα άτομα που αποκλείονται μπορεί να αποχωρήσουν μαζικά, αναγκάζοντας τα κυρίαρχα άτομα να τα ακολουθήσουν. Παρόμοιες στρατηγικές εξισορρόπησης της ανισότητας, που συνεπάγονται κοινωνικό κόστος, παρατηρούνται και στους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες ανθρώπους, μέσα από την κριτική, τη γελοιοποίηση, την ανυπακοή ή ακόμη και την αποπομπή ισχυρών ατόμων.

–Πώς λαμβάνονται συλλογικές αποφάσεις; Συνήθως οι διεργασίες λήψης αποφάσεων ομαδικής κίνησης είναι συμμετοχικές, με όσα άτομα δεν έχουν ισχυρή προτίμηση να ακολουθούν την πλειοψηφία, αν οι κατευθύνσεις κίνησης διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Αν οι διαφωνίες είναι μικρές, ας πούμε μικρότερες από 95 μοίρες, οι ακόλουθοι κινούνται σε μια ενδιάμεση κατεύθυνση, εξισορροπώντας έτσι τις διαφορές. Τα κυρίαρχα αρσενικά ή θηλυκά δεν έχουν παραπάνω λόγο σε αυτές τις διεργασίες και αυτό το έχουμε δείξει σε ομάδες πτηνών, ψαριών, οπληφόρων και πρωτευόντων.

–Βλέπετε κοινές αρχές ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο οι ανθρώπινες κοινωνίες και οι κοινωνίες των ζώων διαχειρίζονται την εξουσία και την ανισότητα; Θα έλεγα ότι τα μη ανθρώπινα ζώα δεν έχουν να αντιμετωπίσουν θεσμοποιημένες μορφές εξουσίας, όπως ένα κράτος που νομιμοποιεί και προασπίζεται την ανισότητα. Έτσι, οι εξισωτικές διεργασίες που εκφράζουν τα ζώα συχνά αρκούν για να επιφέρουν μια πιο ισότιμη κατανομή των πόρων. Αντίθετα, στις ανθρώπινες κοινωνίες φαίνεται ότι χρειάζονται συντονισμένες και μεγαλύτερης κλίμακας αποκρίσεις στην ανισότητα, όπως έχουν υπάρξει οι εξεγέρσεις και οι επαναστάσεις στην ιστορία του ανθρώπινου είδους, ανά τον κόσμο.

–Πώς καταλήγετε σε αυτά τα συμπεράσματα; Η νέα ερευνητική μου ομάδα Emmy Noether, στο πανεπιστήμιο Humboldt του Βερολίνου, σχεδιάζει να αξιοποιήσει δημόσια διαθέσιμα σύνολα δεδομένων που προέρχονται από μακροχρόνιες και διαειδικές έρευνες. Οι σύγχρονες τεχνολογίες καθιστούν επίσης δυνατή τη λεπτομερή βιντεοσκόπηση της συμπεριφοράς στη φύση μέσω drones και τη συλλογή δεδομένων κίνησης με τη χρήση πομπών GPS σε ομάδες ζώων. Μη επεμβατικά πειράματα αναπαραγωγής ήχων και επίσης μη επεμβατικά πειράματα σε πυκνές πηγές τροφής μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προσομοίωση επιθετικής συμπεριφοράς από κυρίαρχα άτομα και για την καλύτερη κατανόηση των εξισωτικών αντιδράσεων που ακολουθούν. Συνδυάζοντας αυτές τις διαφορετικές μεθόδους, στοχεύω στα επόμενα έξι χρόνια να διερευνήσω τις συνθήκες υπό τις οποίες ξεπερνιέται το όριο ανοχής στην ανισότητα και ενεργοποιείται η εξισωτική συμπεριφορά.

–Υπήρξε μια εμπειρία που σας οδήγησε να αφιερώσετε την έρευνά σας στην κοινωνική συμπεριφορά των ζώων; Από μικρή διέσωζα αδέσποτες γάτες και σκύλους με προβλήματα υγείας ή που βρίσκονταν σε κίνδυνο, ενώ ήμουν αθλήτρια ιππικής δεξιοτεχνίας με μεγάλη αγάπη για τα άλογα. Το άθλημα αυτό όμως είναι ιδιαίτερα ταξικό και δεν ένιωθα πως ανήκω στον χώρο του. Έτσι, σπουδάζοντας Βιολογία και εξειδικευόμενη στην κοινωνική συμπεριφορά των μη ανθρώπινων ζώων, κατάφερα να ταξιδέψω σε όλο τον κόσμο, σε διαφορετικά οικοσυστήματα, μελετώντας διάφορα είδη πτηνών και θηλαστικών.

–Πώς είναι μια τυπική διαδικασία επιτόπιας μελέτης; Στον δικό μου τομέα, η αναγνώριση των ατόμων είναι πολύ σημαντική και χρειάζεται χρόνια στησίματος και επεξεργασίας. Στα πουλιά συνήθως τοποθετούμε χρωματιστά δακτυλίδια, ξεχωριστά για κάθε άτομο, ενώ στα δελφίνια, που μελετώ αυτή την περίοδο, αναγνωρίζουμε τα άτομα με βάση τα σημάδια στο ραχιαίο πτερύγιό τους. Έπειτα, με νέα τεχνολογικά μέσα, όπως drones, καταγράφουμε τη συμπεριφορά τους και στη συνέχεια, στο εργαστήριο, αναλύουμε τα δεδομένα.

–Ποια ταξίδια και έρευνες έχουν χαραχτεί στη μνήμη σας; Για το μεταπτυχιακό πέρασα 2-3 μήνες στα Αντικύθηρα, μελετώντας τη μεταναστευτική συμπεριφορά του κοκκινοκεφαλά. Ο καιρός όμως ήταν κακός και, για κάποιες εβδομάδες, δεν είχαμε αρκετό φαγητό, με αποτέλεσμα να τρώμε πολύ περιορισμένα, αλλά και να νιώθουμε, ως ομάδα, ότι βρισκόμαστε σε μια σημαντική αποστολή για την προστασία των πτηνών. Αυτή η αδρεναλίνη με έκανε να θέλω να βρίσκομαι συνέχεια στο πεδίο. Για το διδακτορικό, πέρασα συνολικά 15 μήνες στη σαβάνα της Κένυας, όπου μελετούσα τις γυπόμορφες φραγκόκοτες, περιβαλλόμενη από ελέφαντες, λεοπαρδάλεις, μπαμπουίνους και άλλα ζώα της σαβάνας. Κάθε μέρα ήταν μια έκπληξη. Μια κόμπρα στη λεκάνη της τουαλέτας! Μια μαϊμού μπήκε από το παράθυρο της καλύβας μου και μου έκλεψε όλα τα μπισκότα! Το βράδυ, σε μια διαδρομή με αυτοκίνητο, είδαμε τον σπάνιο μυρμηγκοφάγο! Στην Αυστραλία, όπου τώρα μελετώ τα δελφίνια, επίσης κάθε μέρα είναι μια περιπέτεια. Ο ουρανός τη νύχτα αφήνει το περιθώριο να δούμε όλα τα αστέρια, τους γαλαξίες και, σε κάθε περίπτωση, ως ερευνήτριες και ερευνητές ζούμε κοινοτικά, μαγειρεύουμε μαζί και αλληλοϋποστηριζόμαστε, όντας πολύ μακριά από το υποστηρικτικό μας περιβάλλον.

Ελεύθερα, 12.07.2026