Μια σύγκρουση ανάμεσα σε έναν γάτο και δύο κοράκια, στη γειτονιά του καλλιτέχνη, γίνεται η αφετηρία για μια ευρύτερη διερεύνηση της σχέσης ανθρώπου και φύσης.

Στην πολυκάναλη βιντεοεγκατάσταση που αποτελεί τον πυρήνα της έκθεσης «A Planet in Common», ο Γιάννος Οικονόμου παρακολουθεί, με την κάμερά του, την αμείλικτη καταδίωξη των πουλιών και την αμηχανία του γάτου. Ένα καθημερινό περιστατικό μετατρέπεται έτσι σε αφορμή για να αναμετρηθούμε με όσα θεωρούμε δεδομένα σχετικά με τη συμπεριφορά, τα συναισθήματα και την εσωτερική ζωή των ζώων.

Η νέα ατομική έκθεση του Κύπριου καλλιτέχνη παρουσιάζεται στο Diatopos Art Centre, σε επιμέλεια της Δάφνης Νικήτα και συνεχίζει τη διερεύνησή του γύρω από τον αυξανόμενο διαχωρισμό ανθρώπου και φύσης. Ο τίτλος, «A Planet in Common» (Ένας πλανήτης κοινός), υπενθυμίζει ότι η Γη δεν αποτελεί αποκλειστική ιδιοκτησία του ανθρώπου, αλλά κοινό τόπο κατοίκησης όλων των ζωντανών οργανισμών.

Στο έργο, οι άνθρωποι απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά από το προσκήνιο. Η παρουσία τους γίνεται αντιληπτή κυρίως μέσα από τις κατασκευές που αφήνουν πίσω τους: δρόμους, κτίρια, αεροπλάνα και άλλες παρεμβάσεις στο τοπίο. Αυτές άλλοτε συνυπάρχουν με τη ζωή των άλλων ειδών και άλλοτε επιφέρουν αρνητικές συνέπειες. Πρωταγωνιστές είναι τα ζώα, τα οποία κινούνται μέσα σε έναν κόσμο διαμορφωμένο σε μεγάλο βαθμό από τον άνθρωπο, χωρίς όμως να περιορίζονται σε ρόλους που εκείνος τους έχει αποδώσει.

Η καταδίωξη του γάτου από τα δύο κοράκια αποκαλύπτει, σύμφωνα με την προσέγγιση της έκθεσης, την οξύτητα της αντίληψης και τη συναισθηματική πολυπλοκότητα των ζώων. Θυμός, φόβος και επιθυμία για εκδίκηση αναδύονται μέσα από τις αντιδράσεις τους, ενώ το περιστατικό αφήνει να διαφανεί η δυνατότητά τους να διαμορφώνουν και να θυμούνται ιστορίες. Μαζί με άλλα συμβάντα που καταγράφονται στο βίντεο, η σκηνή αμφισβητεί την αντίληψη ότι η συμπεριφορά των ζώων καθορίζεται αποκλειστικά από τα ένστικτα της επιβίωσης και της αναπαραγωγής.

Το έργο, βέβαια, απευθύνεται σε ανθρώπινους θεατές. Εδώ βρίσκεται και μία από τις βασικές εντάσεις της έκθεσης: ποιος παρατηρεί ποιον και ποιος έχει το δικαίωμα να ερμηνεύει τον άλλον; Ο φιλόσοφος Ζακ Ντεριντά είχε επισημάνει ότι η δυτική φιλοσοφία και επιστήμη αντιμετώπισαν επί μακρόν τα ζώα ως αντικείμενα παρατήρησης, παραγνωρίζοντας το γεγονός ότι και εκείνα μας κοιτούν. Η ιεραρχία αυτή συνδέεται με μια μακρά παράδοση ανθρώπινης κυριαρχίας πάνω στη φύση, η οποία ανάγεται ακόμη και στη βιβλική αφήγηση της Γένεσης.

Στη βιντεοεγκατάσταση του Οικονόμου, ωστόσο, τα ζώα ανταποδίδουν το βλέμμα. Κοιτούν απευθείας στον φακό και, κατ’ επέκταση, στον θεατή, κλονίζοντας τη βεβαιότητα του ανθρώπου ως αποκλειστικού παρατηρητή και ερμηνευτή του κόσμου. «Το ζώο μας κοιτάζει και είμαστε γυμνοί», γράφει ο Ντεριντά, προσθέτοντας ότι ίσως από αυτή τη συνθήκη να ξεκινά η γλώσσα.

Η έκθεση συνομιλεί, επίσης, με τη σκέψη του Τίμοθι Μόρτον, ο οποίος αναφέρεται στα ζώα ως «μη ανθρώπινους συνανθρώπους», αλλά και με το ερώτημα του συγγραφέα Αμιτάβ Γκος για το ενδεχόμενο να πάρουμε στα σοβαρά την ιδέα ότι η Γη κατοικείται από όντα που ενεργούν, επικοινωνούν, αφηγούνται ιστορίες και παράγουν νόημα.

Μέσα από αυτή την οπτική, το «A Planet in Common» δεν περιορίζεται στην οικολογική ευαισθητοποίηση, αλλά θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα για τα όρια της ανθρώπινης αντίληψης και την αναγνώριση άλλων μορφών ζωής ως φορέων εμπειρίας και νοήματος.

Για τον Γιάννο Οικονόμου

Ο Γιάννος Οικονόμου, γεννημένος στην Κύπρο, εργάζεται με το βίντεο, τον κινηματογράφο, τη φωτογραφία και το animation, με το βίντεο να αποτελεί τον βασικό άξονα της πρακτικής του. Μετά τις αρχικές σπουδές του στα Οικονομικά στο Ηνωμένο Βασίλειο, σπούδασε Καλές Τέχνες και ολοκλήρωσε μεταπτυχιακές σπουδές στο Kent Institute of Arts and Design. Στα έργα του, η κάμερα λειτουργεί όχι μόνο ως μέσο καταγραφής αλλά και ως εργαλείο παρατήρησης και αναστοχασμού, ενώ η αμεσότητα της εικόνας και του ήχου προσδίδει στο καθημερινό μια ποιητική και συχνά υπαρξιακή διάσταση.

Οι ατομικές εκθέσεις του «Θηριάνθρωποι» στην A+ Gallery στη Λευκωσία και «ΒιοΓεωΜετρίες» στην Knapp Gallery του Λονδίνου, το 2022, ανέδειξαν τη θέση που κατέχουν η οικολογία, το σώμα και το φυσικό περιβάλλον στην καλλιτεχνική του αναζήτηση.

Την ίδια χρονιά συνίδρυσε την In Sutu, μια άτυπη ομάδα καλλιτεχνών και θεωρητικών που εξετάζει τις περιβαλλοντικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες του σύγχρονου πλανήτη, υπό την αιγίδα του Sotto Voce Contemporary Arts. Οι πρόσφατες συμμετοχές του σε εκθέσεις στην Κύπρο και το εξωτερικό συνεχίζουν τη διερεύνηση των ορίων ανάμεσα στο ανθρώπινο και το μη ανθρώπινο.

Πού και πότε

  • Λευκωσία, Diatopos Art Centre (22766117). Εγκαίνια: Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, 7μ.μ. Διάρκεια: μέχρι 13 Νοεμβρίου (Τετάρτη–Παρασκευή 4.30μ.μ.- 7μ.μ. & Σάββατο 11π.μ.-1μ.μ. και κατόπιν ραντεβού)