Ένα αιρετικό μυθιστόρημα για μια μικρή μικρασιάτικη κοινωνία

Της Νικολέττας Δημητρίου

«Οι μισοί Μερσινιώτες λέγανε που ο Μητροπολίτης Ταρσού και Αδάνων Διαμιανός Μανσούρ έχει παράνομη σχέση με την κυρία Μύριαμ Πεσμάζογλου, την αινιγματική και ανάποδη χορηγό της αγιογραφίας του ναού μας. Οι υπόλοιποι τον λέγανε αντικανονικό, κρυπτοεβραίο, κομμουνιστή, κλέφτη και ανώμαλο. Όλα ψέματα. Μόνο απ’ εμένα θα μάθετε την αλήθεια, επειδή μια ζωή την κυνηγώ».

Με αυτά τα λόγια ξεκινά το βιβλίο της Νεκταρίας Αναστασιάδου Σάπια λεμόνια. Η φωνή που «κυνηγά την αλήθεια» ανήκει, όπως μαθαίνουμε στη δεύτερη σελίδα, στον καθαιρεμένο μητροπολίτη Κυδωνιών Ιωνά που, τώρα πια, σε μεγάλη ηλικία και αποκομμένος από την παλιά του ζωή στην Κιλικία, αναπολεί τα παλιά θέλοντας να πει την αλήθεια όσο ακόμα προλαβαίνει. Την αλήθεια αυτή δεν την εξομολογείται σε δημοσιογράφους, ούτε και τη γράφει στα απομνημονεύματά του. Έχοντας εισαχθεί στο γηροκομείο Μπαλουκλί της Πόλης μόλις την προηγούμενη μέρα, πιάνει κουβέντα τον Ρωμιό οφθαλμίατρο στο ομώνυμο νοσοκομείο, όπου τον έχουν παραπέμψει για εξέταση ματιών. Εκείνος, θέλοντας και μη, γίνεται ο ακροατής της ιστορίας του.

Ανάμεσα στους δύο αυτούς χωροχρόνους κινείται το τρίτο μυθιστόρημα της Αναστασιάδου: στις αρχές του εικοστού αιώνα στη Μερσίνα της Κιλικίας από τη μια, και στην Πόλη του 1954 από την άλλη. Τα νιάτα και τα γηρατειά του Κυδωνιών Ιωνά αντανακλούνται στους δύο αυτούς χωροχρόνους.

Το μυθιστόρημα αφορμάται από ένα πραγματικό ιστορικό γεγονός: την αποπομπή του πρώτου και τελευταίου αραβόφωνου μητροπολίτη της Μερσίνας, Δαμιανού Μανσούρ, από ελληνόφωνους Χριστιανούς, ανήμερα του Πάσχα του 1905. (Το όνομα του πραγματικού μητροπολίτη στον οποίο βασίζεται η ιστορία ήταν Αλέξανδρος Ταχάν.) Τα «σάπια λεμόνια» του τίτλου δεν είναι τίποτε άλλο από ένα από τα μέσα που οι θερμόαιμοι αντίπαλοί του χρησιμοποίησαν (μαζί με κλούβια αβγά, μεταξύ άλλων) για να τον διώξουν από την πόλη.

Ο Ιωνάς, σχεδόν μισό αιώνα μετά, θυμάται την άφιξη του Δαμιανού στη Μερσίνα και σκιαγραφεί έναν ασυνήθιστο για την εποχή τύπο: ο μητροπολίτης περνούσε ώρες στον κήπο του σκάβοντας, πήγαινε παντού με ποδήλατο, λάτρευε τα λεμόνια και αρνούνταν να φάει πουλερικά. Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, η πρώτη του γλώσσα ήταν τα Αραβικά – μέγα σκάνδαλο για τους ελληνόφρονες ορθόδοξους της εποχής. Σιγά-σιγά, ο Ιωνάς αποκαλύπτει πώς, πριν τον διώξουν, οι δημογέροντες της ελληνικής κοινότητας φρόντισαν να εξαπατήσουν τον Δαμιανό με διάφορους τρόπους, να του προσάψουν κατηγορίες για φανταστικά παραπτώματα, αλλά και να του αποσπάσουν χρήματα.

Αυτό είναι το τρίτο μυθιστόρημα της Αναστασιάδου, της συγγραφέα που τα τελευταία χρόνια έχει συστήσει τους αναγνώστες της σε κοινότητες και χαρακτήρες Ελλήνων που ζουν στην Τουρκία. Τα πρώτα δύο της βιβλία, το αγγλόφωνο A Recipe for Daphne (Μια συνταγή για τη Δάφνη) και το ελληνικό Στα πόδια της αιώνιας άνοιξης, λαμβάνουν χώρα στην Κωνσταντινούπολη. Με το τελευταίο της βιβλίο, η Αναστασιάδου μάς ταξιδεύει σε μια πολυπολιτισμική και πολύγλωσση Μερσίνα, όπου ντόπιοι Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι ζούνε πλάι-πλάι με Ελλαδίτες, Εβραίους, λεβαντίνους, Αρμένιους, νησιώτες και άλλους. Παρά το γοητευτικό αυτό σκηνικό, η Αναστασιάδου ποτέ δεν πέφτει στην παγίδα της παλαιολαγνείας: σε καμία περίπτωση δεν παρουσιάζει έναν εξιδανεικευμένο «χαμένο παράδεισο», αλλά έναν κόσμο αληθινό, με έρωτες, ίντριγκες, ψευτιά και πάθη.

Η γλώσσα και σε αυτό το μυθιστόρημα της Αναστασιάδου είναι (όπως και στο προηγούμενό της) η αθέατη πρωταγωνίστρια: πέραν των γλωσσών που υπάρχουν αλλά δεν ακούμε (Τουρκικά, Αραβικά, Λαντίνο, Γαλλικά κ.λπ.), στο βιβλίο παρουσιάζεται η ελληνική γλώσσα σε όλη της την πολυμορφία και πολυπλοκότητα: αλλιώς μιλάει η Σμυρνιά Μύριαμ Πεσμάζογλου, αλλιώς ο Πολίτης Ιωνάς και αλλιώς οι Ελλαδίτες. Μια έκπληξη για τους Κύπριους αναγνώστες είναι η παρουσία στη Μερσίνα και κοινότητας Κυπρίων. Τα διάφορα ελληνικά ιδιώματα, οι λέξεις, οι εκφράσεις, η σύνταξη που ο καθένας χρησιμοποιεί δεν επεξηγούνται με υποσημειώσεις, αλλά αφήνονται να εννοηθούν από τη ροή του λόγου της Αναστασιάδου. Το αποτέλεσμα είναι απολαυστικότατο: ένα γλωσσικό μείγμα που μαγεύει, ένα σαγηνευτικό σκηνικό και πλοκή και ήρωες που μένουν στο μυαλό πολύ μετά την ανάγνωση της τελευταίας σελίδας.

Νεκταρία Αναστασιάδου. Σάπια Λεμόνια. Εκδόσεις Στερέωμα, 2026. Σελίδες: 272. Τιμή: €16.00