«Όταν εγώ πω στη Στιγμή:
Αχ, μείνε για λίγο!
Είσαι τόσο όμορφη!
Τότε μπορείς να με ρίξεις σε δεσμά!
Τότε με χαρά θα πάω να καταστραφώ»
Γκαίτε, Φάουστ (1669-1702)
Πόσο διαρκεί η ηδονή; Έχει ένα όριο που μόλις το κατακτήσει παύει; Ποια είναι η τέλεια ηδονική κατάσταση την οποία θα έθετε κάποιος ως σκοπό της ζωής του;
Το ζήτημα της ηδονής απασχόλησε τους φιλοσόφους στην αρχαιότητα με πρώτο τον Πλάτωνα να αφιερώνει έναν ολόκληρο διάλογο, τον Φίληβο, στην πραγμάτευσή της. Εκκινώντας από την άποψη ότι η ηδονή είναι άπειρη -δεν έχει αρχή, μέση και τέλος- και ότι θα πρέπει να συνεξετάζεται πάντοτε σε σχέση με τη λύπη (31a), ο Σωκράτης καταλήγει ότι ο πόνος είναι η διατάραξη (λύσις) της φύσης του όντος, ενώ η ηδονή η επαναφορά στη φύση του. Ωστόσο, η άποψη ότι «η απουσία πόνου δεν σημαίνει ηδονή» θα υποστηριχθεί με σθένος (42b-44a): «Αν κανείς θεωρεί την απουσία πόνου χαρά, έχει ψεύτικη αντίληψη για τη χαρά (Ψευδῆ γε μὴν δοξάζουσι περὶ τοῦ χαίρειν)», αποφαίνεται ο Σωκράτης, παρόλο που με τον συνομιλητή του «γνωρίζουν ανθρώπους που τα πιστεύουν αυτά».
Η συζήτηση μόλις έχει ξεκινήσει. Έναν αιώνα αργότερα, ο Επίκουρος θα τη μεταφέρει στον Κήπο, στη δική του Σχολή φιλοσοφίας, θέτοντας καταρχήν την ηδονή ως τον σκοπό της ζωής και απαντώντας στον ανοιχτό διάλογο των φιλοσόφων. Ο ηδονιστής φιλόσοφος θα οριοθετήσει την ηδονή και θα τη διακρίνει σε είδη, που αντιστοιχούν στην αίσθηση που αποκομίζουμε από αυτήν: Είναι σωματική ή πνευματική η ηδονή που επιζητούμε; Έχει ένα όριο και ποιο είναι αυτό; Υπάρχει τέλεια ηδονή, το μέγιστο αγαθό, ή είναι «άπειρη» χωρίς αρχή, μέση και τέλος, όπως έχει υποστηριχθεί; Ήδη στον ορισμό του σκοπού της ζωής ο Επίκουρος διασαφηνίζει ποια ηδονή οφείλουμε να αναζητούμε για το ευ ζην:
«Όταν λοιπόν λέμε ότι η ηδονή είναι ο σκοπός, δεν εννοούμε τις ηδονές των ασώτων και αυτές που βρίσκονται στις απολαύσεις, όπως νομίζουν κάποιοι που αγνοούν και δεν συμφωνούν ή εκλαμβάνουν κακώς όσα λέμε, αλλά την απονία του σώματος και την αταραξία της ψυχής» Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα (131)
Ως εκ τούτου, ο Επίκουρος ορίζει την ιδανική κατάσταση της ηδονής: την απουσία πόνου όσον αφορά το σώμα και την απουσία ταραχής όσον αφορά την ψυχή. Ο ίδιος είναι που θα βάλει όριο στην ηδονή. Με έναν αποφθεγματικό λόγο αντιλέγει στην πλατωνική άποψη που αποφεύγει να χαρακτηρίσει ηδονή την απουσία πόνου. Για τον Επίκουρο, το όριο της ηδονής είναι η εξάλειψη κάθε πόνου (Κύρια Δόξα 3). Επομένως, η ηδονή έχει όριο, που όταν κατακτηθεί θα προσφέρει τη μέγιστη ηδονή, τη σταθερή εκείνη κατάσταση όπου ο νους ατάραχος από σκέψεις και το σώμα απαλλαγμένο από κάθε πόνο βιώνει τη μέγιστη ευδαιμονία.
Ο Κικέρωνας (De finibus bonorum et malorum 1.37) θα προσφέρει και άλλα επιχειρήματα για να υποστηρίξει την επικούρεια έννοια της ηδονής ως απουσίας πόνου. «Όσα μας προσβάλλουν προκαλούν πόνο, ενώ όσα μας κάνουν να χαιρόμαστε ηδονή». Η απουσία πόνου προκαλεί ευχαρίστηση (όπως και η απελευθέρωση από οποιαδήποτε ενόχληση), άρα κάθε πόνο τον διαδέχεται η ηδονή. Εφόσον λοιπόν χαιρόμαστε με την απουσία του πόνου, δεν μπορεί παρά να αισθανόμαστε την ανώτατη, την ύψιστη ηδονή, όταν ο πόνος απουσιάζει.
Ο Επίκουρος προβαίνει σε μία καίρια διάκριση της ηδονής, σε κινητική και στατική (καταστηματική) ηδονή. Η πρώτη έχει να κάνει με την χαρούμενη διάθεση και την πλήρη ικανοποίηση της επιθυμίας, η δεύτερη αποτελεί το τέλος, τον σκοπό, τη συνειδητοποίηση της αυτάρκειας: έχουμε κατακτήσει την ύψιστη ευδαιμονία. Δεν χρειαζόμαστε τίποτε επιπλέον.
Ο Επίκουρος επιμηκύνει τη στιγμή της ηδονής. Για πόσο όμως; Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν το κατανοούν και συνεχίζουν να αναζητούν την ικανοποίηση των μάταιων επιθυμιών τους. Και όμως ο άνθρωπος δεν επιζητεί τίποτε άλλο από την απονία και την αταραξία.
Εκεί που οι άλλοι φιλόσοφοι παραβλέπουν την πολυπόθητη ηρεμία της απαλλαγής από τον πόνο, σωματικό και ψυχικό, ο ηδονιστής φιλόσοφος ζητάει να σταθούμε λίγο και να απολαύσουμε -πραγματικά να απολαύσουμε- την (εφήμερη;) κατάκτηση της αταραξίας. Είναι τόσο πολύτιμη. Γιατί να την υποτιμήσουμε συνεχίζοντας την πάλη για περισσότερη ηδονή; Ας σταθούμε λίγο και ας απολαύσουμε τη στιγμή.
- Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
