Δεν χρειαζόμαστε αυστηρότερους νόμους για τις ψευδείς ειδήσεις, αυτοί που υπάρχουν επαρκούν, αν κάνουν τη δουλειά τους αυτοί που πρέπει.
Το τελευταίο διάστημα κυριάρχησε στην ειδησεογραφία ο όρος «δολοφονία χαρακτήρων», δηλαδή η σπίλωση ανθρώπων με ψευδείς ειδήσεις για τη δραστηριότητα ή το ποιον τους, χωρίς οποιαδήποτε τεκμηρίωση. Αυτό είναι πολύ ανησυχητικό για την ποιότητα του δημόσιου λόγου, κυρίως επειδή ενεργοποιεί έναν μηχανισμό τον οποίο οι κοινωνικοί επιστήμονες ονομάζουν «κοινωνικό καταρράκτη» (social cascades): Μια φήμη αρχίζει να κυλά από άνθρωπο σε άνθρωπο, κυρίως στα social media, και σταγόνα τη σταγόνα μεγεθύνεται επειδή την πιστεύουν ολοένα και περισσότεροι – και αυτό ασχέτως αν αληθεύει ή όχι. Επιρρεπείς στο φαινόμενο είναι οι άνθρωποι που δεν έχουν δική τους πληροφόρηση ή κρίση και εμπιστεύονται τυφλά αυτές άλλων ανθρώπων – βασικά, των πολλών.
Όσοι θίγονται έχουν τη δυνατότητα να απαντήσουν, μόνο που στο αχανές και αναρχικό σύμπαν του διαδικτύου και τον Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης η δική τους άποψη χάνεται στο ρεύμα του εν λόγω «καταρράκτη». Δεν συμβαίνει το ίδιο όμως στα ελεγχόμενα, παραδοσιακά Μέσα όπως είναι ο Τύπος. Παρά τον (διαπιστωμένο, για όσους έχουν στοιχειώδη κρίση) μεροληπτικό, ενδεχομένως και διαπλεκόμενο χαρακτήρα κάποιων από αυτά, υπάρχει πάντα ο Τύπος εκείνος που προσφέρει ικανοποιητική αντικειμενικότητα, με ασφαλές μετρήσιμο κριτήριο τον πλουραλισμό των απόψεων που φιλοξενεί – π.χ. όπως ο «Φ». Σε αυτά τα Μέσα, μια απάντηση στις συκοφαντίες και τα ψεύδη βρίσκει τον δρόμο της δημοσιότητας και είναι αποτελεσματικότερη.
Ωστόσο, τα ψεύδη κυκλοφορούν ανεξέλεγκτα στα ΜΚΔ, άρα χρειαζόμαστε έναν τρόπο να αντιμετωπιστούν. Όμως αυτό δεν είναι αδύνατο αρκεί να κάνουν τη δουλειά τους αυτοί που πρέπει. Κάποιοι ισχυρίζονται πως χρειαζόμαστε πιο αυστηρή νομοθεσία, όμως αυτή που διαθέτουμε είναι υπεραρκετή αν επεκταθεί και στα μη παραδοσιακά Μέσα. Δεν χρειαζόμαστε νέους νόμους που να περιορίζουν κι άλλο την ελευθερία του δημοσιογραφικοί λόγου – αυτόν έχουν στο πίσω μέρος του μυαλού τους οι πολιτικοί, όταν μιλούν για «δολοφονία χαρακτήρων». Αντιθέτως, πριν από τους «χαρακτήρες» –όχι τους οποιουσδήποτε αλλά τους φορείς της εξουσίας– αυτοί που χρειάζονται προστασία είναι οι άνθρωποι του Τύπου. Αυτοί ενίοτε δολοφονούνται στ’ αλήθεια.
Τραγική είναι η περίπτωση της κορυφαίας Μαλτέζας δημοσιογράφου Δάφνης Γκαρουάνα Γκαλίζια, η οποία δολοφονήθηκε το 2017. Είχε αποκαλύψει μεγάλα πολιτικά και οικονομικά σκάνδαλα διαπλοκής της κυβέρνησής της με το οργανωμένο έγκλημα (Panama Papers, ξέπλυμα μαύρου χρήματος κ.ά.). Και δεν είναι καθόλου συμπτωματικό το ότι στη Μάλτα η υπόθεση αυτή είναι γνωστή ως «κράτος-μαφία». Ως αποτέλεσμα, ο πρωθυπουργός Τζόζεφ Μουσκάτ παραιτήθηκε το 2019, μετά από την πίεση που δέχτηκε από το Ευρωκοινοβούλιο και τη διεθνή κατακραυγή. Έχουν καταδικαστεί 5 άτομα για τη δολοφονία, μαζί οι δύο βομβιστές, ωστόσο η Δικαιοσύνη ακόμα ψάχνεται για τους άλλους υπόπτους, ενόσω η έρευνα για τους «άγνωστους» ηθικούς αυτουργούς είναι ακόμα ανοιχτή και συνεχίζεται…
Αυτό που θέλουμε περισσότερο, λοιπόν, είναι το πώς θα κάνουν ανεμπόδιστα τη δουλειά τους οι δημοσιογράφοι όταν αντιμετωπίζουν την αυθαιρεσία, τη διαπλοκή και τη διαφθορά της εξουσίας. Όσο κι αν χρειάζονται αδιάσειστες αποδείξεις και τεκμήρια, ένας δημοσιογράφος ο οποίος ερευνά πανίσχυρους ανθρώπους σε θέσεις-κλειδιά, δεν μπορεί να είναι ντετέκτιβ. Αστυνομία και Δικαιοσύνη μπορούν –και οφείλουν– να διερευνούν ενδεχόμενες ενδείξεις που αποκαλύπτει ο Τύπος, δική τους δουλειά είναι οι αποδείξεις. Φυσικά, μόνο αν δεν αποτελούν κι αυτές μέρος του ίδιου συστήματος διαπλοκής. Το οποίο, όπως φαίνεται, δεν βρίσκεται στη φαντασία μας.
«Μεγάλος κίνδυνος για τη δημοκρατία και την ελεύθερη σκέψη είναι να θεωρούνται μυθομανείς και μυθοπλάστες συλλήβδην όσοι κομίζουν άσχημα νέα», έγραφα πριν λίγο καιρό. Ωστόσο, στον κίνδυνο αυτόν περιλαμβάνονται οι εκφοβιστικές αγωγές κατά των «ενοχλητικών» δημοσιογράφων και Μέσων. Είναι τα λεγόμενα SLAPP (Strategic Lawsuits Against Public Participation), δηλαδή «Στρατηγικές Αγωγές Κατά της Συμμετοχής του Κοινού», τις οποίες επιχειρεί να αποτρέψει η Ε.Ε. Είναι μια μορφή της «επινόησης της προσβολής», με αρχικό μέτρο την απειλή λήψης νομικών μέτρων ώστε ο δημοσιογράφος να αυτολογοκρίνεται μπροστά στον κίνδυνο να μην μπορεί να αποδείξει επαρκώς τα ευρήματά του.
Παρόλα αυτά, τέτοιες πρακτικές θα έπεφταν στο κενό αρκεί οι δικαστές να έκαναν σωστά τη δουλειά τους. Δυστυχώς, πολλοί υιοθετούν την λανθασμένη ερμηνεία πως σε μια διαφωνία, π.χ. σε μια υπόθεση δυσφήμησης, αυτοί είναι οι αρμόδιοι να αποφανθούν ποιος έχει δίκιο. Μια τέτοια περίπτωση αντιμετώπισα προσωπικά και, αν δεν στεκόταν ανυποχώρητα δίπλα μου η εφημερίδα και ο εκδότης, δεν θα είχα αντέξει οικονομικά μια δικαστική διαδικασία 18 χρόνων. Το αποτέλεσμα –η δικαίωση!– ήρθε από το ΕΔΑΔ μόλις πέρσι: Επέπληξε αυστηρά τους δικαστές στην Κύπρο (μεταξύ αυτών ήταν και ο πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου) για παραβίαση του άρθρου 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων περί ελευθερίας της έκφρασης. Ιδιαίτερα σημαντικό θεωρώ το σημείο όπου επικρίνει την επιμονή τους να υποδεικνύουν στους δημοσιογράφους πώς και με ποιες εκφράσεις θα συντάσσουν τα κείμενά τους.
Όπως έγραφα τότε, «οι δικαστές –και όχι μόνο αυτοί– θα πρέπει να μάθουν επιτέλους να διακρίνουν την «επινόηση της προσβολής» από την πραγματική προσβολή, εκείνη που θέτει σε κίνδυνο ανυπεράσπιστους ανθρώπους ή ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες. […] Η Δικαιοσύνη δεν μπορεί μόνο να κρίνει αλλά και να κρίνεται – ενδεχομένως και να δικάζονται όσοι αποδεικνύονται επιζήμια ανεπαρκείς». Κι όμως, μια τόσο σημαντική απόφαση για όλη τη δημοσιογραφική οικογένεια στην Κύπρο και την Ευρώπη, που δημιουργεί δικαστικό προηγούμενο κατά των εκφοβιστικών αγωγών, αγνοήθηκε περιέργως από την ηγεσία της Ένωσης Συντακτών. Το επαγγελματικό σωματείο μας, λαλίστατο σε άλλες επουσιώδεις συγκριτικά περιπτώσεις που αφορούν τα δικαιώματα των μελών του, δεν εξέδωσε ούτε μια ανακοίνωση. Από ποιον να περιμένουμε, λοιπόν, υποστήριξη όταν κατηγορούμαστε ψευδώς για δολοφονία χαρακτήρων – για να μην αναφέρω τις κυριολεκτικές δολοφονίες που απειλούν τον κλάδο; Η «σιωπή των αμνών» δεν είναι επιλογή!
chrarv@philelefheros.com
Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 21.06.2026
