Έργων Οδύσσεια

Ανάμεσα στα έργα που κατάφεραν ν’ αποδώσουν με μνημειακό τρόπο τη διάχυτη αίσθηση απώλειας και την αγανάκτηση που προκάλεσε η τουρκική εισβολή, ξεχωρίζουν οι ζωγραφικές παραστάσεις του Γιώργου Σκοτεινού, έργα που έγιναν σε ελάχιστη χρονική απόσταση από το καθαυτό ιστορικό γεγονός.

Τόσο καίριες όμως που κάποιος θα νόμιζε πως ο δημιουργός τους είχε προαίσθηση του επερχόμενου ολέθρου, όπως εξάλλου και ο πρεσβύτερος Αδαμάντιος Διαμαντής, που για δεκαετίες δούλευε στο παρασκήνιο τον «Κόσμο της Κύπρου», το «corpus» της αγροτικής μας κοινωνίας, τον τελειωτικό ξεριζωμό της οποίας συνειδητοποιήσαμε με οδυνηρό τρόπο μέσα σ’ ένα μόνο καλοκαίρι.

Πράγματι, ο προνοητικός Αδαμάντιος Διαμαντής μάζευε τα σκίτσα με τις μορφές για το μνημειώδες έργο του από τη δεκαετία του ’30, για να τις συνθέσει τελικά με τον συνοπτικό τρόπο που του υπέβαλε μια ιδιαίτερα οξυμένη αντίληψη της σταδιακής κατάλυσης του παραδοσιακού τρόπου ζωής του λαού μας.

Αλλά και ο νεότερος Γιώργος Σκοτεινός παρακολουθούσε εκ του σύνεγγυς τις ανασκαφές στην αρχαία Σαλαμίνα από την προκριματική κιόλας δεκαετία του ’60, και είχε ήδη καταθέσει τα περίφημα «Άλογα της Έγκωμης», την εμβληματική εικόνα με τους σκελετούς των αλόγων της βασιλικής άμαξας που μόλις είχαν ξεθάψει οι αρχαιολόγοι. Κι αυτά πριν τον προσωπικό εκτοπισμό του από την Αμμόχωστο το 1974, που προκάλεσε εξ αντανακλάσεως σχεδόν την μνημειώδη «Καταγγελία» του.

Εξάλλου δεν ήταν μόνο η αγανάκτηση και η αίσθηση απώλειας, αλλά και ο φόβος για μια πιθανή ολική κατάληψη του νησιού, η πιεστική εκ των πραγμάτων έγνοια των ημερών, που ώθησε τότε τους αρχαιολόγους να εγκιβωτίσουν τους θησαυρούς του Κυπριακού Μουσείου και να τους μεταφέρουν στη Λεμεσό αρχικά κι έπειτα στην Αθήνα, όπου παρουσιάστηκαν σε μια ιδιότυπη «προσφυγική έκθεση» που κράτησε ώς το ’79.

Αλλά και ο «Κόσμος της Κύπρου» του Διαμαντή, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1975 στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης στη Λευκωσία, ταξίδεψε στην Αθήνα μέσω Λονδίνου, για να καταλήξει στο Τελλόγλειο Ίδρυμα του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όπου και έμεινε για μερικές δεκαετίες. Σήμερα τα έντεκα τελάρα που το απαρτίζουν βρίσκονται στη Λευκωσία, ως μόνιμο δάνειο στη Λεβέντειο Πινακοθήκη.

Σχετικά με τον «Κύκλο της Καταγγελίας» του Σκοτεινού μπορούμε να υποθέσουμε πως ένα τουλάχιστο συστατικό έργο βρίσκεται αποθηκευμένο στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα. Σύμφωνα με μια κάπως καταγγελτική μαρτυρία του ιστορικού Μάνου Στεφανίδη, αυτό το έργο παρουσιαζόταν,  τουλάχιστο ως το 1990, στις συνήθεις θερινές εκθέσεις της Πινακοθήκης.

Ένας άλλος πίνακας υπήρχε, σύμφωνα με την ίδια μαρτυρία, στην Πινακοθήκη Πιερίδη στη Γλυφάδα. Βέβαιο είναι πως ο «Κύκλος της Καταγγελίας», που κι αυτός πρωτοπαρουσιάστηκε στην Αθήνα τον Νιόβρη του 1974, ταξίδεψε τότε σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις υπό την αιγίδα του Παγκοσμίου Συμβουλίου Ειρήνης.

«Ο Κύκλος Καταγγελίας έγινε ειδικά μετά την εισβολή σαν μια πολιτική αντίδραση των πράγματων, από ό,τι είδα και πέρασα σαν πρόσφυγας. Η πρώτη εκδήλωση έγινε στην Ελλάδα, μετά ήρθε στην Κύπρο, αργότερα στάλθηκε στην Μπιενάλε της Αλεξάνδρειας και έμειναν εκεί κλειδωμένα μέσα στις κούτες τότε τα έργα. Ο λόγος ήταν ότι είχε γίνει επίθεση στην Κύπρο από τους Παλαιστίνιους της Αιγύπτου και διακόψαμε εκείνες τις μέρες τις διπλωματικές σχέσεις. Υπέφερε εκείνη η έκθεση κατά κάποιο τρόπο.

Ήρθε πίσω μετά από αρκετούς μήνες με τη βοήθεια της Ελλάδας. Μου ζήτησαν από το Ινστιτούτο της Κοινοπολιτείας στην Αγγλία να μεταφερθεί εκεί η έκθεση και έτσι και έγινε. Εκεί γνώρισε μεγάλη επιτυχία όμως η δική μου προσπάθεια ήταν να πάει εκεί που πρέπει και συγκεκριμένα στην Ευρώπη. Ο σκοπός μου ήταν να ξεσηκώσω τους Έλληνες και τους Κύπριους που ζουν στις ευρωπαϊκές πόλεις για να γίνουν κάποιες ειρηνικές διαδηλώσεις έξω από την έκθεση. Με τη βοήθεια όμως του Παγκοσμίου Συμβούλιου Ειρήνης τα έργα κατάφεραν και ταξίδεψαν στην πρωτεύουσα της Αυστρίας και στην Βασιλεία της Ελβετίας».

Αυτά από τον ίδιο σε μια συνέντευξή του. Περιπέτειες ιστορικών έργων που θα έπρεπε να ήταν σήμερα εκτεθειμένα σε μια ολόφωτη Πινακοθήκη ή σ’ ένα πραγματικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Φαίνεται όμως πως δεν είμαστε ακόμα άξιοι για τέτοια, επιμένουμε να κάνουμε …βλακείες. Το επεσήμανε εξάλλου κι ο ίδιος, το 2013:

«Είμαι 76 ετών. Πέρασα τρία χρόνια στις φυλακές της Αγγλίας γιατί ήμουν στον απελευθερωτικό αγώνα της ΕΟΚΑ, ανάμεσα στα παιδιά που ήταν πράγματι ιδεολόγοι, όχι μισθοφόροι. Όταν τέλειωσαν όλα αυτά, είχαμε μια μεγαλύτερη ευαισθησία για τον πολιτισμό, για να συγκροτήσουμε τη χώρα μας. Να πιάσουμε εκείνη την ανεξαρτησία την κολοβή και να τη μεταμορφώσουμε σε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον, πολύ πιο ωραίο. Δεν τα καταφέραμε. Οι εκ των υστέρων βλακείες μάς έφεραν εδώ που είμαστε».

Ελεύθερα, 15.08.2026