«Ό,τι είναι η όραση για το σώμα είναι ο νους για την ψυχή» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1096b27-30
Η αίσθηση της όρασης είναι για τον Αριστοτέλη πηγή γνώσης αλλά και χαράς. Το αναμφισβήτητο γεγονός ότι η όραση είναι η αγαπημένη αίσθηση των ανθρώπων ενισχύει τη θέση του φιλοσόφου ότι «όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους επιθυμούν τη γνώση» (η εμβληματική εισαγωγική φράση των Μετά τα φυσικά). Η όραση δεν έχει ωστόσο μόνο κυριολεκτική σημασία∙ δεν βλέπουμε μόνο με τα μάτια του «σώματος» αλλά και με τα μάτια της ψυχής.
Δεν είναι λίγες οι φορές που ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί την τυφλότητα μεταφορικά, όταν απουσιάζει από τον άνθρωπο η ικανότητα του νου να κρίνει και να αποφασίζει ηθικά. Ως εκ τούτου, το «μάτι της ψυχής» είναι εκ των ων ουκ άνευ στη διανοητική αρετή της φρόνησης, επομένως και της ευδαιμονίας. Ο Αριστοτέλης δείχνει να αναρωτιέται: Γιατί οι άνθρωποι θέτουν κακόβουλους σκοπούς στη ζωή τους; Πώς μπορεί η φρόνηση να επιβληθεί στην πράξη; Στην ουσία θέλει να εισάγει τη νέα έννοια της «δεινότητας» -της επιτηδειότητας ή δεξιοτεχνίας δηλαδή που έχει κάποιος στο να κατακτά τον σκοπό του. Το «μάτι της ψυχής» αποτελεί το κριτήριο της αρετής. Όταν απουσιάζει το βλέμμα της φρόνησης, όταν ο άνθρωπος είναι τυφλός απέναντι στην αρετή, ο σκοπός είναι κακός:
«Υπάρχει λοιπόν μια ικανότητα που την ονομάζουν δεινότητα. Αυτή έχει την ιδιότητα να πράττει και να επιτυγχάνει τον σκοπό που έχουμε θέσει. Αν λοιπόν ο σκοπός είναι ωραίος, αυτή η ικανότητα είναι αξιέπαινη· αν είναι κακός, είναι πανουργία· γι’ αυτό και τους τους ανθρώπους με φρόνηση και τους πανούργους τους λέμε επιδέξιους (δεινοὺς). Τώρα, αυτή η ικανότητα δεν ταυτίζεται με τη φρόνηση, αλλά η φρόνηση δεν υπάρχει χωρίς αυτή την ικανότητα. Η απόκτηση όμως της ικανότητας με αυτό το μάτι της ψυχής δεν μπορεί να συμβεί χωρίς να διαθέτει αρετή, όπως έχουμε πει και είναι φανερό. […] Γιατί η κακία διαστρέφει τον νου» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1144a26-31
Πράγματι, ο Αριστοτέλης δεν ενδιαφέρεται για την τυφλή απόκτηση των ηθικών αρετών -όσο και αν θεωρούνται αναγκαίες για την ευδαιμονία. Μπορεί οι αρετές να υπάρχουν εκ φύσεως στον άνθρωπο, αλλά αν δεν επιλέγονται εκούσια, αν δεν βιώνονται συνειδητά, δεν ανήκουν στον άνθρωπο πραγματικά, δεν είναι κτήμα του. Η τυφλότητα επανέρχεται και πάλι, μεταφέροντας την αναλογία οράσεως στον νου. Όποιος δεν βλέπει με τα μάτια της ψυχής είναι σαν τυφλός. Μπορεί να κάνει κακό ακόμη και στον εαυτό του:
«Εμείς ζητάμε κάτι άλλο, το κυρίως αγαθό και αυτές οι ιδιότητες να υπάρχουν με άλλο τρόπο. Γιατί και στα παιδιά και στα θηρία υπάρχουν αυτές οι ιδιότητες εκ φύσεως, αλλά χωρίς τον νου φαίνονται ότι είναι βλαπτικές. Αυτό μπορούμε να το παρατηρήσουμε εύκολα: όπως ένας δυνατός άνθρωπος που κινείται χωρίς την όραση πέφτει κάτω με δύναμη, αφού δεν έχει όραση∙ το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωσή μας. Αν όμως αποκτήσει νου, υπάρχει μεγάλη διαφορά στην πράξη. Αυτό που ως τότε ήταν μια ιδιότητα γίνεται κυρίως αρετή. Έτσι, όπως όταν διαμορφώνουμε μια γνώμη, υπάρχουν δύο είδη, η δεινότητα και η φρόνηση, κατά τον ίδιο τρόπο στο ηθικό μέρος υπάρχουν δύο ιδιότητες, η φυσική αρετή και η κύρια αρετή. Και η κύρια αρετή δεν υπάρχει χωρίς τη φρόνηση» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1144b6-14
Την ίδια ικανότητα της φρόνησης ο Αριστοτέλης θα την απονέμει -όχι μόνο στους φρόνιμους- αλλά και στους έμπειρους και μεγαλύτερους σε ηλικία. Γιατί «το να έχουν αποκτήσει το μάτι της εμπειρίας τους κάνει να βλέπουν ορθά» (ΗΝ 1143b). Η εμπειρία διδάσκει, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο όλους. Το μάτι της ψυχής είναι συνυφασμένο με τη διάνοια που ενεργεί ηθικά, τον νου που αναζητεί την αλήθεια. Χωρίς αυτό είμαστε στην πραγματικότητα τυφλοί. Τελικά, για τον άνθρωπο, η αληθινή όραση επιτυγχάνεται μόνο με τα μάτια της ψυχής, τα μάτια του νου:
«Kαι το αληθές σημαίνει το να τα αντιλαμβάνεται κανείς αυτά· ενώ ψεύδος δεν υπάρχει, ούτε πλάνη, αλλά μόνον άγνοια, όχι όμως όπως είναι η τυφλότητα· γιατί η τυφλότητα είναι σαν κάποιος να μην έχει καθόλου τη νοητική ικανότητα» Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά 1052a1-4
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
