Τι είναι ο άνθρωπος

Τελευταία έφυγε από τη ζωή η Πόπη Χριστοφόρου, μητέρα των διδύμων παιδιών Χρίστου και Μίλτου που χάθηκαν τόσο άδικα στην έκρηξη στο Μαρί (11/7/2011). Μια γυναίκα που χαίρει την απέραντη εκτίμηση και θαυμασμό μου για την αξιοπρέπεια που επέδειξε στον αβάστακτο πόνο του χαμού δυο λεβεντών. Ο χαμός της υποψιάζομαι δεν ήταν άσχετος με τον πόνο της.

Καμαρώνω τις απλές γυναίκες του λαού μας, τις γεμάτες αγάπη, καρτερία και υπομονή. Τις Πόπες αυτού του τόπου, τις ανώνυμες μάνες που πλήρωσαν την ανικανότητα και βλακεία των κυβερνώντων με το χειρότερο τρόπο. Ως μάνα δεν μπορώ να φανταστώ μεγαλύτερο πόνο από το να χάσει μια μάνα το παιδί της, πόσο μάλλον δυο λεβέντες ταυτόχρονα.

Όμως, κάθε φορά που «φεύγει» κάποιος προκύπτουν τα φιλοσοφικά ερωτήματα «τι είναι ο άνθρωπος»˙ ερωτήματα που απασχόλησαν τον άνθρωπο από αρχαιοτάτων χρόνων, από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.

Σήμερα, υπάρχουν δύο διαμετρικά αντίθετες προσεγγίσεις: Η Αριστοτελική, σύμφωνα με την οποία ο ανθρώπινος νους είναι ποιοτικά διαφορετικός από οτιδήποτε άλλο υπάρχει στη φύση˙ ο νους, η γλώσσα, η σκέψη του ανθρώπου είναι εντελώς διαφορετικά από ό,τιδήποτε άλλο.

Και η επιστημονική προσέγγιση, η Δαρβίνεια, κατά την οποία ο ανθρώπινος νους είναι κατάληψη ενός προοδευτικά εξελιγμένου ζωικού εγκεφάλου, με τις ίδιες περίπου συνδέσεις, την ίδια περίπου χημεία, την ίδια περίπου λειτουργία˙ τρανή απόδειξη ότι είμαστε επιρρεπείς σε πολλές κοινές ασθένειες, ιδίως των πρωτευόντων θηλαστικών. Αυτή η άποψη συνεπικουρείται από σύγχρονα βιοχημικά και γενετικά δεδομένα.

Επομένως, ο άνθρωπος είναι ένα κλαδί από τα πολλά κλαδιά του δέντρου της ζωής, στην πολύκλαδη εξελικτική διαδικασία.

Ο άνθρωπος του γένους Ηomo (σημερινός άνθρωπος Homo Sapiens) απομακρύνθηκε από τον πρόγονό του, τον χιμπατζή, μόλις πριν από περίπου δύο εκατομμύρια χρόνια. Ας αναλογιστούμε ότι πέρασαν μόνο 5.000 περίπου γενιές από τον πρωτόγονο άνθρωπο που ζούσε 125,000 χρόνια πριν˙ ταυτίζονται τα γονίδια μας σε ποσοστό 99,9%.

Τον τελευταίο αιώνα, προέκυψε μια νέα επιστήμη του εγκεφάλου, η νευροεπιστήμη, της οποίας η απάντηση στο ερώτημα «τι είναι ο άνθρωπος» είναι: «είμαστε ο εγκέφαλός μας». Αναμφίβολα είμαστε και άλλα πολλά (σώμα, γονίδια, σχέσεις, προτιμήσεις) αλλά αυτοπροσδιοριζόμαστε με τον εγκέφαλο μας˙ κατά τους νευροεπιστήμονες, το υλικό ισοδύναμο της ψυχής.

Η τέχνη της ζωής μας διαμόρφωσε, είμαστε δημιουργήματα βιολογικής και πολιτισμικής εξέλιξης, έχοντας το δικό μας πλαίσιο διαχείρισης του κόσμου μας. Τεκμηριώνεται, μέσω της νευροεπιστήμης, ότι η διαφορετική συμπεριφορά του καθενός μας είναι συνέπεια των διαφορετικών εγκεφαλικών χαρακτηριστικών.

Συνήθως ο άνθρωπος θεωρεί την ύπαρξή του μοναδική, ότι υπερέχει των άλλων ζωντανών οργανισμών, όμως:

· Βλέπουμε μόνο ένα μικρό τμήμα του φάσματος της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας˙ αδυνατούμε να δούμε τι βλέπει ένα πουλί ή μια μέλισσα.

· Μας αρέσει η μουσική αλλά πολύ λίγα ακούμε από αυτά που μπορεί να ακούσει ένας σκύλος.

· Ένας ελέφαντας ή ένας σκύλος έχει πολύ πιο δυνατή όσφρηση από τον άνθρωπο.

Η νευροεπιστήμη έχει εντυπωσιακά ευρήματα σήμερα. Μέσα στην κρανιακή κοιλότητα και στην κοιλότητα του σπονδυλικού σωλήνα υπάρχει το «κεντρικό νευρικό σύστημα» που αποτελείται από τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό. Το κεντρικό νευρικό σύστημα επικοινωνεί διαρκώς με όλο το σώμα μέσω των νεύρων του περιφερικού νευρικού συστήματος.

Το νευρικό μας σύστημα είναι ένα πολύπλοκο σύμπλεγμα αρκετών δισε-κατομμυρίων κυττάρων (περίπου 86 δισεκατ.) και άλλων τόσων υποβοηθητικών νευρογλοιακών κυττάρων, αλλά και ενός τεράστιου δικτύου αιμοφόρων αγγείων. Είναι ένα βιολογικό σύστημα που αλλάζει για να εξυπηρετήσει τις χρονικά μεταβαλλόμενες ανάγκες του και ταυτόχρονα παράγει προϊόντα υλικά (δράσεις) αλλά και άϋλα (πνευματικά γεγονότα). Το νευρικό σύστημα διεγείρεται από φυσικά και πνευματικά ερεθίσματα ενός συγκεκριμένου φάσματος, ακτινοβολίας, ενέργειας, μορφής κ.λπ.. Ακολούθως μετατρέπει τα ερεθίσματα αυτά σε υλικά νευρωνικά γεγονότα και παράγει προϊόντα υλικά (δράσεις), αλλά και άϋλα (πνευματικά γεγονότα). Υπάρχει μια διαρκής μεταλλαγή, μεταστοιχείωση του υλικού σε πνευματικό και τούμπαλιν.

Αυτές οι διαδικασίες, η μεταλλαγή, η μεταστοιχείωση, η μεταμόρφωση υπάρχουν και στη φύση π.χ. τις αλλαγές φάσεων: τήξη, πήξη, εξαέρωση, ή όταν δυο αέρια υδρογόνο και οξυγόνο ενώνονται και παράγουν υγρό (νερό).

Κάθε νευρικό κύτταρο δέχεται και μεταφέρει πληροφορίες από και προς άλλα νευρικά κύτταρα ή περιφερικά όργανα. Διευκρινίζεται ότι είναι λανθασμένη διατύπωση ότι για κάποιο συγκεκριμένο σωματικό ή πνευματικό αποτέλεσμα είναι υπεύθυνο κάποιο ειδικό εγκεφαλικό κέντρο (π.χ. η έννοια μάνα δεν καταγράφεται σε κάποιο κύτταρο). «Όλες οι νοητικές διεργασίες, έστω και αν φαίνονται ενιαίες και αδιαίρετες, αποτελούν συνθετική έκφραση της ιεραρχημένης δραστηριότητας πολλών επιμέρους περιοχών, οι οποίες αλληλοσυνδέονται με τρόπο που έχουν διαμορφώσει το γενετικό υλικό και η προσωπική εμπειρία και η εκπαίδευση» (Παπαδόπουλος Γ.).

Τέλος, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται το σύνολο των αισθητικοκινητικών και συναισθηματικών δεδομένων. Ο εγκέφαλος δεν δρα όπως τη φωτογραφική μηχανή. Δεν παραλαμβάνει αυτούσιο τον εξωτερικό κόσμο˙ τον διασπά, τον αποδομεί και τον επανασυνθέτει με τρόπο που να του δίνει νόημα.

Πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, ο Επίχαρμος, ένας ποιητής της αρχαιότητας από την Κω είχε πει: «Νους ορά και νους ακούει» δηλαδή «Είναι ο εγκέφαλος που βλέπει και ακούει». Η φράση αυτή περιγράφει την ικανότητα του εγκεφάλου να επεξεργάζεται πληροφορίες από τις αισθήσεις της όρασης και της ακοής, και να τις μετατρέπει σε συνειδητή αντίληψη.