Η ερώτηση που κάνουν συχνά πολλοί πολίτες είναι φαινομενικά απλή: Γιατί να μην εισβάλουν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής στο Ιράν;
Η ερώτηση αποκαλύπτει περισσότερα για την άγνοια εκείνου που τη θέτει παρά για τη χώρα που συζητείται.
Γιατί το Ιράν δεν χτίστηκε όπως το Ιράκ. Σχεδιάστηκε σαν φρούριο και προετοιμάστηκε για τον σημερινό πόλεμο εναντίον των ΗΠΑ και του Ισραήλ.
Οι περισσότερες χώρες έχουν μία ενιαία στρατιωτική ιεραρχία. Το Ιράν συνειδητά δεν έχει. Μετά την επανάσταση του 1979 που ανέτρεψε τον Σάχη, η νέα ηγεσία αντιμετώπισε ένα πρόβλημα που φοβούνται πάντα τα επαναστατικά καθεστώτα: ένα πραξικόπημα από την ηγεσία του “παλαιού” στρατού. Η λύση ήταν η δομική καχυποψία. Το Ιράν δημιούργησε δύο παράλληλους στρατούς. Ο ένας είναι ο Artesh, ο συμβατικός εθνικός στρατός. Ο ρόλος του μοιάζει με εκείνον οποιουδήποτε παραδοσιακού στρατού: να υπερασπίζεται τα σύνορα, να χειρίζεται άρματα μάχης, να διαχειρίζεται ναυτικούς στόλους και να διατηρεί δίκτυα αεράμυνας. Μόνο ο τακτικός στρατός περιλαμβάνει περίπου 350.000 στρατιώτες ξηράς, συν προσωπικό ναυτικού και αεροπορίας.
Αλλά ο Artesh δεν προστατεύει το καθεστώς. Αυτή η ευθύνη ανήκει σε έναν εντελώς διαφορετικό θεσμό: το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Το IRGC δημιουργήθηκε το 1979 με έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό: να διασφαλίσει την επιβίωση της ισλαμικής επανάστασης. Δεν είναι απλώς μια στρατιωτική μονάδα. Είναι ένας υβριδικός οργανισμός — εν μέρει στρατός, εν μέρει υπηρεσία πληροφοριών, εν μέρει οικονομικός όμιλος. Το IRGC διατηρεί δικές του χερσαίες δυνάμεις, αεροδιαστημικές μονάδες που ελέγχουν το πυραυλικό οπλοστάσιο του Ιράν, ναυτικές δυνάμεις που επιχειρούν στον Περσικό Κόλπο, και ένα εξωτερικό επιχειρησιακό σκέλος γνωστό ως Δύναμη Quds, το οποίο διαχειρίζεται σχέσεις με συμμάχους και παραστρατιωτικές ομάδες σε ολόκληρη την περιοχή (βλ. συμμετοχή στον εμφύλιο της Συρίας). Οι εκτιμήσεις για το προσωπικό δεν μπορούν να προσδιοριστούν με ακρίβεια, αλλά ο βασικός πυρήνας του σώματος περιλαμβάνει περίπου 125.000–190.000 στρατιώτες, ανάλογα με το πώς υπολογίζονται οι κλάδοι του.
Και αυτό ακόμη δεν περιγράφει ολόκληρο το σύστημα. Γιατί κάτω από το IRGC υπάρχει άλλο ένα επίπεδο. Η Basij είναι το παραστρατιωτικό δίκτυο του Ιράν. Λειτουργεί ως εθελοντική πολιτοφυλακή ενταγμένη στη δομή διοίκησης του IRGC. Περίπου 90.000 μέλη υπηρετούν σε ενεργούς ρόλους, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες έφεδροι μπορούν να κινητοποιηθούν σε περίοδο κρίσης. Ιρανικές πηγές αναφέρουν ακόμη μεγαλύτερους αριθμούς συμμετοχής — στα εκατομμύρια. Η Basij λειτουργεί λιγότερο σαν συμβατικός στρατιωτικός σχηματισμός και περισσότερο σαν ένα κατανεμημένο δίκτυο εσωτερικής ασφάλειας. Εμφανίζονται σε γειτονιές, πανεπιστήμια, εργοστάσια και επαρχιακές πόλεις. Ο βασικός τους σκοπός δεν είναι να πολεμήσουν ξένους στρατούς. Είναι να αποτρέψουν την εσωτερική κατάρρευση.
Για να γίνει πιο κατανοητός ο ρόλος του Artesh, του IRGC και της Basij, επισημαίνεται ότι ο Artesh προστατεύει το έθνος, το IRGC προστατεύει την επανάσταση και η Basij προστατεύει το καθεστώς από την ίδια την κοινωνία.
Αυτοί οι θεσμοί αλληλεπικαλύπτονται, παρακολουθούν ο ένας τον άλλον και τελικά λογοδοτούν στον Ανώτατο Ηγέτη και όχι στα πολιτικά θεσμικά όργανα. Η δομή είναι σκόπιμα πλεονάζουσα και αδιαφανής. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ένα πραξικόπημα γίνεται εξαιρετικά δύσκολο. Οποιαδήποτε ομάδα προσπαθούσε να καταλάβει την εξουσία θα έπρεπε να ξεπεράσει όχι έναν μηχανισμό ασφαλείας αλλά πολλούς. Αυτή η αρχιτεκτονική επίσης περιπλέκει μια ξένη εισβολή. Δεν πολεμάς έναν στρατό αλλά πολεμάς ένα σύστημα. Αν προσθέσει κανείς τα στοιχεία, το μέγεθος γίνεται προφανές. Περίπου 350.000 προσωπικό στον τακτικό στρατό. Περίπου 190.000 στρατιώτες στο IRGC. Δεκάδες χιλιάδες ενεργά μέλη της Basij με εκατοντάδες χιλιάδες ακόμη διαθέσιμους για κινητοποίηση.
Το συνολικό σύστημα ασφάλειας ξεπερνά τις 600.000 ενεργές δυνάμεις και μπορεί να φτάσει κοντά στο ένα εκατομμύριο προσωπικό αν συμπεριληφθούν έφεδροι και παραστρατιωτικές δυνάμεις. Παράλληλα, πρέπει να ληφθεί υπόψη και ο πληθυσμός του Ιράν που πλησιάζει τα 90 εκατομμύρια ανθρώπους, προσφέροντας δεξαμενή ανθρώπινου δυναμικού μεγαλύτερη από πολλές ευρωπαϊκές χώρες μαζί. Οι Ταλιμπάν, στο Αφγανιστάν, διέθεταν περίπου 40.000 μαχητές κατά τη διάρκεια του πολέμου, που εξάντλησε τις Ηνωμένες Πολιτείες για δύο δεκαετίες (2002-2022). Οι οργανωμένες δυνάμεις ασφαλείας του Ιράν ξεπερνούν αυτόν τον αριθμό κατά τάξη μεγέθους. Και σε αντίθεση με τους Ταλιμπάν, το Ιράν ελέγχει:
• οπλοστάσια βαλλιστικών πυραύλων
• εγχώρια βιομηχανία drones
• ναυτικές δυνάμεις ικανές να διαταράξουν τα Στενά του Ορμούζ, απ’ όπου περνά περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου
• περιφερειακά δίκτυα συμμαχικών πολιτοφυλακών
Με άλλα λόγια, το πεδίο μάχης δεν θα περιοριζόταν στο ίδιο το Ιράν, όπως και συνέβη, αλλά θα ακτινοβολούσε προς τα έξω σε ολόκληρη τη Δυτική Ασία και στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα.
Οπότε γιατί κανείς δεν εισβάλλει απλώς στο Ιράν;
Γιατί η ερώτηση υποθέτει ότι ο στόχος είναι η στρατιωτική νίκη.
Η πραγματική πρόκληση είναι ο πολιτικός έλεγχος.
Μια εισβολή στο Ιράν δεν θα έμοιαζε με τη γρήγορη ανατροπή του Sadam Hussein, όπως έγινε στο Ιράκ το 2003. Θα έμοιαζε περισσότερο με μια τεράστια εξέγερση σε μια ορεινή χώρα σχεδόν τέσσερις φορές μεγαλύτερη από το Ιράκ, υπερασπισμένη από έναν μηχανισμό ασφαλείας σχεδιασμένο ακριβώς για να αποτρέψει την κατάρρευση του καθεστώτος. Οι αρχιτέκτονες του ιρανικού κράτους μελέτησαν προσεκτικά την ιστορία. Είδαν τι συνέβη σε κυβερνήσεις που βασίζονταν σε έναν μόνο στρατό και έπειτα κατασκεύασαν μια μηχανή όπου οι στρατοί παρακολουθούν ο ένας τον άλλον. Παράλληλα, δημιούργησαν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο ένας εισβολέας θα αντιμετώπιζε όχι έναν πόλεμο, αλλά πολλούς, στρωμένους ο ένας μέσα στον άλλον στην ίδια χώρα.
