Πριν από λίγες μέρες βρέθηκα στην πρώτη έκθεση φωτογραφίας και ποιημάτων στην κυπριακή διάλεκτο ενός ξαδέλφου που μέχρι πρόσφατα δεν γνώριζα. Ανάμεσα στις φωτογραφίες-ποιήματα, στάθηκα μπροστά σε μια ασπρόμαυρη φωτογραφία ενός παιδιού με σκέιτμπορντ. Στο τέλος, κάποιος ρωτά τον ποιητή: «Τι θέλεις να γίνεις άμα μεγαλώσεις;» Και η απάντηση: «Ενιξέρω.» Το αγόρασα.
Δεν με συγκίνησε η άγνοια. Μάλλον επειδή με συγκίνησε η ειλικρίνεια. Θα το βάλω στο δωμάτιο του γιου μου. Όχι για να του θυμίζει ότι δεν χρειάζεται να έχει όνειρα ή στόχους. Αλλά για να του θυμίζει ότι δεν χρειάζεται να προσποιείται πως έχει όλες τις απαντήσεις. Ότι είναι εντάξει να μη γνωρίζει ακόμη.
Ίσως γιατί όσο μεγαλώνω συμβαίνει κάτι παράξενο και αντιφατικό. Αν και γνωρίζω περισσότερα από όσα γνώριζα στα 20 μου, ταυτόχρονα, είμαι λιγότερο βέβαιος.
Όχι λιγότερο αποφασιστικός. Λιγότερο βέβαιος. Γιατί πίσω από σχεδόν κάθε δύσκολο θέμα ανακαλύπτω μια πολυπλοκότητα που στην αρχή δεν έβλεπα. Νιώθω ότι, γύρω μας συμβαίνει σχεδόν το αντίθετο.
Στις παρέες, στα γραφεία, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όλοι έχουμε άποψη για όλα. Για την οικονομία, την ενέργεια, τις επενδύσεις, την πολιτική, την τεχνητή νοημοσύνη. Δεν είναι οι απόψεις που με προβληματίζουν αλλά η βεβαιότητα με την οποία διατυπώνονται. Τα τελευταία αρκετά χρόνια, η δουλειά μου με υποχρεώνει να παίρνω αποφάσεις.
Και οι αποφάσεις έχουν έναν τρόπο να σε προσγειώνουν. Σου θυμίζουν ότι ποτέ δεν γνωρίζεις όλα τα δεδομένα. Ότι κάθε επιλογή έχει κόστος. Ότι ακόμη και η σωστή απόφαση μπορεί να έχει δύσκολες συνέπειες. Πολλές φορές με ρωτούν χαμογελώντας: «Όλα υπό έλεγχο;»
Και κάθε φορά θυμάμαι μια ιστορία από τα απομνημονεύματα του Obama. Ένας στενός συνεργάτης του συνήθιζε να του λέει: «Για ένα μόνο πράγμα μπορείτε να είστε βέβαιος, κύριε Πρόεδρε. Ανά πάσα στιγμή της κάθε μέρας, κάποιος, κάπου, τα κάνει θάλασσα.»
Χαμογελώ κάθε φορά που το θυμάμαι. Γιατί τελικά έτσι είναι. Κάθε μέρα ξεκινά προσπαθώντας να περιορίσεις τα «θαλασσώματα» στο ελάχιστο δυνατό. Να προλάβεις όσα προλαβαίνονται, να διορθώσεις όσα διορθώνονται και να αποδεχθείς ότι ποτέ δεν θα ελέγξεις τα πάντα. Ίσως γι’ αυτό, όταν η απόφαση είναι σημαντική, αποφεύγω να απαντώ αμέσως. Όχι επειδή φοβάμαι την απόφαση. Αλλά επειδή σέβομαι τις συνέπειές της. Χρειάζομαι χρόνο για να ακούσω όλες τις πλευρές. Να δω τι ίσως μου διαφεύγει. Να αφήσω τη σκέψη να ωριμάσει.
Και λίγο πριν αποφασίσω, να κάνω μια τελευταία θερμομέτρηση της συνείδησής μου. Να αναρωτηθώ αν αυτή η απόφαση αντέχει όχι μόνο στη λογική μου, αλλά και στις αξίες μου. Δεν μπερδεύω τη σκέψη με την αναβλητικότητα. Ούτε την ταπεινότητα με την ανασφάλεια. Υπάρχουν στιγμές που η ευθύνη απαιτεί να αποφασίσεις γρήγορα.
Υπάρχουν όμως και στιγμές που η μεγαλύτερη ευθύνη είναι να αντισταθείς στον πειρασμό της βιασύνης. Ένα ακόμη μάθημα που πήρα είναι να ξεχωρίζω κάτι που στην αρχή δεν καταλάβαινα.
Σπάνια είναι τα θέματα που πραγματικά επείγουν. Πολύ συχνότερα επείγονται οι άνθρωποι. Η πίεση είναι πραγματική. Αλλά η πίεση δεν πρέπει να υποκαθιστά την κρίση. Μερικές φορές, η πιο υπεύθυνη απάντηση δεν είναι ούτε το «ναι» ούτε το «όχι». Είναι το: «Δώστε μου λίγο χρόνο να το σκεφτώ.» Ζούμε σε μια εποχή που επιβραβεύει τη βεβαιότητα. Τη γρήγορη απάντηση. Την αταλάντευτη γνώμη. Δεν είμαι βέβαιος ότι αυτές είναι οι αρετές που χρειαζόμαστε περισσότερο. Ίσως χρειαζόμαστε λίγο περισσότερη διανοητική ταπεινότητα. Λίγο περισσότερο χρόνο. Λίγες περισσότερες ερωτήσεις.
Όχι για να αποφεύγουμε τις αποφάσεις. Αλλά για να τις παίρνουμε με μεγαλύτερη επίγνωση της ευθύνης που κουβαλούν. Δεν ξέρω τι θα γίνει ο γιος μου όταν μεγαλώσει. Εύχομαι όμως να αποκτήσει αρκετές γνώσεις ώστε να παίρνει δύσκολες αποφάσεις. Και αρκετή ταπεινότητα ώστε να μη σταματήσει ποτέ να μαθαίνει. Γιατί δεν με ανησυχούν οι άνθρωποι που έχουν το θάρρος να πουν «δεν ξέρω». Με ανησυχούν εκείνοι που μοιάζουν να μη χρειάζεται να το πουν ποτέ.
*Διευθυντής Διοίκησης και Οικονομικών Πανεπιστημίου Κύπρου
