Ευθύνη χωρίς προστασία

Υπάρχουν επαγγέλματα των οποίων η δυσκολία αποτυπώνεται εύκολα: στο βάρος που σηκώνει το σώμα, στις ώρες εργασίας, στον κίνδυνο, στην κόπωση που αφήνει ευδιάκριτα σημάδια. Υπάρχουν όμως και επαγγέλματα στα οποία το βαρύτερο φορτίο παραμένει αθέατο. Το επάγγελμα του εκπαιδευτικού ανήκει αναμφίβολα σε αυτά. Διότι ο εκπαιδευτικός εργάζεται κυρίως με ό,τι εύκολα πληγώνεται και δύσκολα αποκαθίσταται: με τον ψυχισμό, τη συνείδηση και το μέλλον ενός παιδιού.

Στη συλλογική αντίληψη εξακολουθεί να επιβιώνει η βολική εικόνα ενός επαγγέλματος με περιορισμένο ωράριο, σταθερό μισθό και πολλές διακοπές. Πίσω όμως από αυτή την εικόνα εκτείνεται μια πραγματικότητα πολύ πιο απαιτητική. Το κουδούνι σημαίνει τη λήξη του μαθήματος, όχι το τέλος της εργασίας.

Μετά το σχολείο ακολουθούν η προετοιμασία, η δημιουργία υλικού, η διαφοροποίηση του μαθήματος, η διόρθωση διαγωνισμάτων, οι αξιολογήσεις, οι αναφορές, οι συναντήσεις και η συνεχώς αυξανόμενη διοικητική εργασία. Απογεύματα, βράδια και ώρες από το Σαββατοκύριακο προσφέρονται σιωπηρά σε μια εργασία που η κοινωνία επιμένει να μετρά μόνο από την παρουσία στην τάξη. Ο εκπαιδευτικός παίρνει το σχολείο στο σπίτι του· κάποτε το παίρνει και στον ύπνο του.

Το ίδιο αθέατη παραμένει η συναισθηματική εργασία. Ο σημερινός εκπαιδευτικός καλείται να είναι ταυτόχρονα παιδαγωγός, ψυχολόγος, κοινωνικός λειτουργός, διαμεσολαβητής και πυροσβέστης κρίσεων. Κάποτε γίνεται η μητρική ή η πατρική παρουσία που απουσιάζει από τη ζωή ενός παιδιού. Άλλοτε γίνεται ο πρώτος άνθρωπος που θα αντιληφθεί την κακοποίηση, την κρίση πανικού, την επικίνδυνη απομόνωση ή τη βουβή απόγνωση πίσω από την επιθετική συμπεριφορά.

Καλείται να διδάξει και, συγχρόνως, να διαχειριστεί μαθησιακές δυσκολίες, οικογενειακά τραύματα, εκφοβισμό και προβλήματα ψυχικής υγείας. Να συγκρατήσει την τάξη χωρίς να ταπεινώσει· να επιβάλει όρια χωρίς να πληγώσει· να προστατεύσει το παιδί χωρίς να υπερβεί τον θεσμικό του ρόλο. Να είναι αυστηρός και επιεικής, ψύχραιμος και ευαίσθητος, ανθρώπινος και αλάνθαστος. Πρόκειται για μια διαρκή άσκηση ισορροπίας πάνω σε τεντωμένο σκοινί.

Και ενώ οι ευθύνες του πολλαπλασιάζονται, τα περιθώρια δράσης του συχνά στενεύουν. Οφείλει να απολογείται για την επίδοση και τη συμπεριφορά του μαθητή, για τον βαθμό, την παρατήρηση, κάποτε ακόμη και για την προσπάθειά του να θέσει τα αναγκαία όρια. Η παιδαγωγική κρίση του αμφισβητείται εύκολα, ενώ η θεσμική προστασία του αποδεικνύεται συχνά ανεπαρκής.

Σε αρκετές περιπτώσεις γίνεται αποδέκτης προσβολών, απειλών, λεκτικής βίας ή διαδικτυακής διαπόμπευσης. Η αγωνία του γονιού για το παιδί του είναι ανθρώπινη και σεβαστή. Όταν όμως μετατρέπεται σε απαξίωση ή εκφοβισμό, παύει να αποτελεί γονεϊκό ενδιαφέρον και γίνεται μορφή βίας. Η ευγένεια δεν μπορεί να αποτελεί μονομερή υποχρέωση του εκπαιδευτικού ούτε η επαγγελματική ψυχραιμία του να εκλαμβάνεται ως άδεια για απεριόριστη προσβολή.

Ο εκπαιδευτικός βρίσκεται έτσι εγκλωβισμένος σε ένα οξύμωρο: διαθέτει ευθύνη χωρίς αντίστοιχη εξουσία και λογοδοτεί για καταστάσεις τις οποίες δεν έχει πάντοτε τα μέσα να διαχειριστεί. Τα χέρια του είναι δεμένα από κανονισμούς, φόβους καταγγελιών και ασαφή πρωτόκολλα. Του ζητείται να σβήσει κάθε φωτιά, ενώ συχνά του στερούν ακόμη και τον πυροσβεστήρα.

Αυτή η καθημερινή φθορά έχει όνομα: επαγγελματική εξουθένωση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας την περιγράφει ως συνέπεια χρόνιου εργασιακού άγχους που δεν αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά, με βασικά γνωρίσματα την εξάντληση, την ψυχική απομάκρυνση από την εργασία και τη μειωμένη αίσθηση επαγγελματικής αποτελεσματικότητας. Πρόκειται για την ανθρώπινη απάντηση σε απαιτήσεις που υπερβαίνουν επί μακρόν τα διαθέσιμα αποθέματα.

Σύμφωνα με την έρευνα TALIS 2024 του ΟΟΣΑ, περίπου ένας στους πέντε εκπαιδευτικούς δηλώνει ότι βιώνει πολύ έντονο εργασιακό άγχος. Βασικές πηγές πίεσης αποτελούν η διαχείριση της τάξης, η ευθύνη για την επίδοση και την ευημερία των μαθητών, η προετοιμασία και η διοικητική επιβάρυνση. Παράλληλα, έρευνες συνδέουν την επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών με σωματικά ενοχλήματα και προβλήματα υγείας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αμοιβή αποκτά και ηθική διάσταση. Ο μισθός οφείλει να αντανακλά όχι μόνο τις ώρες φυσικής παρουσίας, αλλά και την ευθύνη, την εξειδίκευση, τον χρόνο προετοιμασίας και την ψυχική επιβάρυνση. Όταν μεγάλο μέρος της εργασίας μεταφέρεται αμισθί στον προσωπικό χρόνο, η επίκληση της «ασφάλειας» του επαγγέλματος λειτουργεί περισσότερο ως υπεκφυγή παρά ως επιχείρημα.

Κι όμως, παρά την κόπωση, πολλοί εκπαιδευτικοί εξακολουθούν να εισέρχονται κάθε πρωί στην τάξη και να προσφέρουν κάτι βαθύτερο από γνώσεις. Προσφέρουν παρουσία. Αναζητούν διαφορετικούς τρόπους για το παιδί που δυσκολεύεται, λέξεις ενθαρρυντικές για εκείνο που έχει παραιτηθεί, όρια για εκείνο που ζητά βοήθεια μέσα από την πρόκληση. Επενδύουν σε αποτελέσματα που ίσως φανούν ύστερα από χρόνια, όταν κανείς πια δεν θα θυμάται ποιος έσπειρε τον πρώτο σπόρο.

Η κοινωνία συνηθίζει να εξυμνεί το έργο του εκπαιδευτικού ως λειτούργημα και να τον αντιμετωπίζει ως απλό υπάλληλο όταν διεκδικεί αξιοπρεπείς συνθήκες. Όμως το «λειτούργημα» δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως εύσχημος τρόπος για να απαιτείται απεριόριστη προσφορά με περιορισμένη στήριξη. Η αγάπη για τα παιδιά δεν καταργεί την ανάγκη για όρια, δίκαιη αμοιβή, θεσμική προστασία και σεβασμό.

Ένα σχολείο που εξαντλεί τους εκπαιδευτικούς του εξαντλεί, αργά ή γρήγορα, και τις δυνατότητες των μαθητών του. Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να προσφέρει διαρκώς φως, όταν το σύστημα αφήνει τη δική του φλόγα απροστάτευτη. Η φροντίδα του εκπαιδευτικού δεν αποτελεί συντεχνιακό αίτημα· αποτελεί προϋπόθεση παιδείας, κοινωνικής συνοχής και πολιτισμού.

Αυτό, τελικά, είναι το ερώτημα που οφείλουμε επιτέλους να θέσουμε: ποιος φροντίζει εκείνον από τον οποίο απαιτούμε καθημερινά να φροντίζει τους πάντες και, πρωτίστως, το ίδιο το μέλλον;

*Φιλόλογος – Συγγραφέας