Συμμαχία Κύπρου – Ισραήλ για να σωθεί η παπουτσοσυκιά: Προσπαθούν να αναχαιτίσουν έντομο 10 χρόνια μετά την εμφάνιση του στο νησί

Μια ελπιδοφόρα ομάδα από το Ισραήλ επιστρατεύθηκε τους τελευταίους τέσσερις μήνες στο νησί μας, δίνοντας μια καθοριστική μάχη για τη διάσωση της παπουτσοσυκιάς. Με τη βοήθεια σκαθαριών-παρασίτων (Hyperapis trifurcate), το Τμήμα Γεωργίας σε συνεργασία με Ισραηλινούς επιστήμονες επιχειρούν να ανασχέσουν την καταστροφική πορεία του ψευδόκοκκου (Dactylopius opuntiae), ο οποίος έχει ήδη αφανίσει σημαντικό μέρος των καλλιεργειών, με τον πιο κοινό φυσικό εχθρό του εντόμου, το κολεόπτερο Hyperapis trifurcate, όπως αναφέρεται σε επίσημο έγγραφο του Τμήματος Γεωργίας τον Νοέμβριο του 2016.

Τα πρώτα δείγματα γραφής είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά. Έρευνα πεδίου που πραγματοποιήθηκε λίγες εβδομάδες μετά τις πρώτες απελευθερώσεις έδειξε ότι το σκαθάρι προσαρμόζεται απόλυτα στις μεσογειακές συνθήκες του νησιού, εγκαθίσταται ομαλά και έχει ήδη αρχίσει να περιορίζει τη βαμβακάδα.

Το Τμήμα Γεωργίας ξεκίνησε τον Μάιο εξαπολύσεις του βιολογικού παράγοντα Hyperaspis trifurcata για την προστασία των φραγκοσυκιών από το κοκκοειδές Dactylopius opuntiae, ενισχύοντας τις προοπτικές μιας βιώσιμης και οικολογικής αντιμετώπισης του προβλήματος. Μέχρι στιγμής έχουν εξαπλωθεί 200 αρπακτικά σκαθάρια.

Νέα αποστολή και επιπλέον ενισχύσεις αναμένονται τον Σεπτέμβριο. Οι αρμόδιες Αρχές εκφράζουν συγκρατημένη αισιοδοξία ότι, αν και η εξάλειψη του ψευδόκοκκου είναι αδύνατη, ο πληθυσμός του θα μειωθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην αποτελεί πλέον θανάσιμη απειλή για τις παραγωγικές φυτείες και το φυσικό περιβάλλον της Κύπρου.

Η εξάπλωση του κοκκοειδούς Dactylopius opuntiae σε διάφορες περιοχές της Κύπρου έχει προκαλέσει σημαντικές ζημιές στις φραγκοσυκιές (Opuntia spp.), κυρίως σε φυσικές περιοχές όπου δεν λαμβάνονται μέτρα καταπολέμησής του.

Το έντομο εντοπίζεται στο Μεξικό και τις γειτονικές χώρες της Κεντρικής Αμερικής και έχει ευρέως διαδοθεί και σε τροπικές και υποτροπικές περιοχές κυρίως λόγο ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Στη μεσογειακή λεκάνη επίσημα εντοπίστηκε και καταγράφηκε πρώτη φορά στην Ισπανία (2009), ακολούθως στο Ισραήλ (2011) και στο Μαρόκο (2011). Αναφορές περιγράφουν την ύπαρξη του D. opuntiae και στη Γαλλία από το 1996. Στην Κύπρο εντοπίστηκε και ταυτοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2016 στις ελεύθερες περιοχές της επαρχίας Αμμοχώστου (Παραλίμνι, Αγία Νάπα, Σωτήρα, Δερύνεια και Λιοπέτρι).

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Τμήματος Γεωργίας, η διαδρομή της ασθένειας στο νησί καταγράφει τα εξής ορόσημα:

Οκτώβριος 2016: Ο ψευδόκοκκος της φραγκοσυκιάς εντοπίζεται για πρώτη φορά στις ελεύθερες περιοχές της Κυπριακής Δημοκρατίας, συγκεκριμένα στην Επαρχία Αμμοχώστου.

Ιούλιος 2017: Εντοπίζονται οι πρώτες προσβολές σε περιοχές της Επαρχίας Λάρνακας, όπως στην κοινότητα Ξυλοφάγου.

Επέκταση και στα κατεχόμενα: Τα επόμενα χρόνια το έντομο εξαπλώνεται ραγδαία στην Επαρχία Λευκωσίας (π.χ. περιοχή Δένειας), ενώ τεράστιες ζημιές και ολοκληρωτικός αφανισμός καταγράφονται και στις φυτείες των κατεχομένων.

Από τα περίπου 1.500 δεκάρια εμπορικής καλλιέργειας παπουτσοσυκιάς στην Κύπρο, εκτιμάται ότι τα 300 έως 450 δεκάρια (έως και το 30%) έχουν ήδη καταστραφεί, ενώ τεράστιες είναι οι απώλειες και στις φυσικές συστάδες.

Τι είναι ο ψευδόκοκκος

Πρόκειται για το κοκκοειδές έντομο Dactylopius opuntiae. Καλύπτεται από μια λευκή κηρώδη ουσία (βαμβακάδα) και το σώμα του εκκρίνει έντονη κόκκινη ουσία (καρμίνη). Ρουφά τους χυμούς του φυτού, προκαλώντας χλώρωση, ξήρανση και τελικά πλήρη κατάρρευση και νέκρωση. Η καταπολέμησή του με χημικά μέσα αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολη, καθώς η βαμβακάδα το προστατεύει από τα φυτοφάρμακα, ενώ η καρμίνη είναι τοξική για τους ντόπιους φυσικούς εχθρούς άλλων ψευδόκοκκων. Είναι ολιγοφάγο έντομο με στενό εύρος ξενιστών που περιορίζεται σε διάφορα είδη φυτών της οικογενείας των κάκτων και ειδικότερα φυτά του γένους Opuntia spp στα οποία συγκαταλέγεται και η φραγκοσυκιά, γνωστή στην Κύπρο ως παπουτσοσυκιά. Το έντομο καθώς και άλλα είδη του γένους είναι γνωστά για το έντονο χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα που φέρουν λόγω της χρωστικής ουσίας καρμίνη (καρμικού οξέος) που περιέχουν. Μάλιστα επί αρχαιοτάτων χρόνων γίνονταν εκτροφές του εν λόγω εντόμου για την παραγωγή της καρμίνης. Επιπρόσθετα, η καρμίνη χρησιμοποιείται στη βιομηχανία τροφίμων, φαρμακευτική κοσμητική και υφαντοποιία. Σημαντικό χαρακτηριστικό του D. opuntiae είναι η χρήση του ως βιολογική μέθοδος καταπολέμησης διαφόρων κακτοειδών φυτών και κυρίως για είδη που θεωρούνται ιθαγενή για μια τοποθεσία/περιοχή/χώρα.

Η βοήθεια από το Ισραήλ

Μπροστά στον κίνδυνο της πλήρους εξαφάνισης, το Τμήμα Γεωργίας απευθύνθηκε στο Υπουργείο Γεωργίας του Ισραήλ και στο εξειδικευμένο Ινστιτούτο Βολκάνι.

Την επιχείρηση ανέλαβε ο ομότιμος ερευνητής καθηγητής Τσβίκα Μέντελ με τη συνδρομή του δρος Σαχάρ Σάμρα, ο οποίος είχε αντιμετωπίσει με επιτυχία το ίδιο πρόβλημα στο Ισραήλ.

Ο βιολογικός παράγοντας που επιλέχθηκε είναι το αρπακτικό κολεόπτερο Hyperaspis trifurcata, ένα ωφέλιμο είδος πασχαλίτσας (οικογένεια Coccinellidae) με κίτρινο χρώμα. Τόσο τα ενήλικα σκαθάρια όσο και οι προνύμφες τους είναι εξειδικευμένοι θηρευτές που τρέφονται αποκλειστικά με τον ψευδόκοκκο Dactylopius opuntiae.

Πρόκειται για ένα υποσχόμενο παράγοντα βιολογικής καταπολέμησης, που έχει προσελκύσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της υψηλής αποτελεσματικότητάς του σε διάφορα στάδια ανάπτυξης του D.opuntiae.

Πριν από κάθε μεταφορά, πραγματοποιήθηκαν εξονυχιστικοί εργαστηριακοί έλεγχοι και μελέτη της βιβλιογραφίας ώστε να διασφαλιστεί ότι τα σκαθάρια δεν μεταφέρουν άλλα παράσιτα. Η εισαγωγή έγινε με όλες τις νόμιμες άδειες της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, παρά την προσφορά της κυπριακής πλευράς να καλύψει το κόστος της έρευνας, οι Ισραηλινοί επιστήμονες αρνήθηκαν οποιαδήποτε πληρωμή. «Τους είπα αμέσως ότι θα κάνουμε τα πάντα δωρεάν, για το καλό του κυπριακού λαού», δήλωσε ο καθηγητής Μέντελ, εντάσσοντας τη δράση στο πλαίσιο της «πράσινης διπλωματίας» και των διαχρονικά καλών σχέσεων των δύο χωρών.

Το πρόγραμμα βιολογικής καταπολέμησης τέθηκε σε εφαρμογή με επισκέψεις και εξαπολύσεις τον Μάιο, αλλά και τον Ιούλιο. Συγκεκριμένα, μεταφέρθηκαν δύο παρτίδες των 100 ενήλικων σκαθαριών στο σύνολο περίπου 200 έντομα.

Οι εξαπολύσεις γίνονται στοχευμένα σε εμπορικές καλλιέργειες και περιοχές, πως σε Λευκωσία, Λεμεσό, Δένεια και Κάμπο.

Επιλέγονται σημεία όπου υπάρχει μεν ο ψευδόκοκκος, αλλά οι παπουτσοσυκιές δεν έχουν καταστραφεί ακόμα, ώστε να υπάρχει τροφή για το σκαθάρι αλλά και φυτομαζώματα που μπορούν να σωθούν.

Το Τμήμα Γεωργίας δεν θα εκτρέφει το έντομο σε εργαστήρια στην Κύπρο. Στόχος είναι τα σκαθάρια να εγκατασταθούν, να αναπαραχθούν μόνα τους στη φύση, να διασπαρθούν σε νέες περιοχές και να μειώσουν μόνιμα τον πληθυσμό του εισβολέα.

Μέτρα περιορισμού και αντιμετώπισης

• Τα φυτά φραγκοσυκιάς θα πρέπει να διατηρούνται σε καλή κατάσταση και να κλαδεύονται συχνά προκειμένου να περιορίζεται η υγρασία και να εξασφαλίζεται επαρκής φωτισμός. Τα προσβεβλημένα μέρη θα πρέπει να αφαιρούνται και να καταστρέφονται άμεσα.

• Η κατάβρεξη των προσβεβλημένων φυτών με νερό υψηλής πίεσης έχει ως αποτέλεσμα την απομάκρυνση σημαντικού μέρους του πληθυσμού των εντόμων και θα πρέπει να επαναλαμβάνεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου παρατηρείται επανεμφάνιση του πληθυσμού σε υψηλό βαθμό.

• Η εξάπλωση του εντόμου είναι πολύ εύκολη και ο ανθρώπινος παράγοντας μπορεί να συμβάλει τα μέγιστα στη μετακίνηση του σε μεγάλες αποστάσεις. Ως εκ τούτου, καλείται το κοινό (καταναλωτές και έμποροι) να αποφεύγει τη μεταφορά φυτικού υλικού (βλαστών και φρούτων) από τις περιοχές στις οποίες έχει εντοπιστεί το έντομο στις υπόλοιπες περιοχές για αποφυγή εξάπλωσης του εντόμου.

ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ

Μια ελπιδοφόρα ομάδα από το Ισραήλ επιστρατεύθηκε τους τελευταίους τέσσερις μήνες στο νησί μας, δίνοντας μια καθοριστική μάχη για τη διάσωση της παπουτσοσυκιάς. Με τη βοήθεια σκαθαριών-παρασίτων (Hyperapis trifurcate), το Τμήμα Γεωργίας σε συνεργασία με Ισραηλινούς επιστήμονες επιχειρούν να ανασχέσουν την καταστροφική πορεία του ψευδόκοκκου (Dactylopius opuntiae), ο οποίος έχει ήδη αφανίσει σημαντικό μέρος των καλλιεργειών, με τον πιο κοινό φυσικό εχθρό του εντόμου, το κολεόπτερο Hyperapis trifurcate, όπως αναφέρεται σε επίσημο έγγραφο του Τμήματος Γεωργίας τον Νοέμβριο του 2016.

Τα πρώτα δείγματα γραφής είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά. Έρευνα πεδίου που πραγματοποιήθηκε λίγες εβδομάδες μετά τις πρώτες απελευθερώσεις έδειξε ότι το σκαθάρι προσαρμόζεται απόλυτα στις μεσογειακές συνθήκες του νησιού, εγκαθίσταται ομαλά και έχει ήδη αρχίσει να περιορίζει τη βαμβακάδα.

Το Τμήμα Γεωργίας ξεκίνησε τον Μάιο εξαπολύσεις του βιολογικού παράγοντα Hyperaspis trifurcata για την προστασία των φραγκοσυκιών από το κοκκοειδές Dactylopius opuntiae, ενισχύοντας τις προοπτικές μιας βιώσιμης και οικολογικής αντιμετώπισης του προβλήματος. Μέχρι στιγμής έχουν εξαπλωθεί 200 αρπακτικά σκαθάρια.

Νέα αποστολή και επιπλέον ενισχύσεις αναμένονται τον Σεπτέμβριο. Οι αρμόδιες Αρχές εκφράζουν συγκρατημένη αισιοδοξία ότι, αν και η εξάλειψη του ψευδόκοκκου είναι αδύνατη, ο πληθυσμός του θα μειωθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην αποτελεί πλέον θανάσιμη απειλή για τις παραγωγικές φυτείες και το φυσικό περιβάλλον της Κύπρου.

Η εξάπλωση του κοκκοειδούς Dactylopius opuntiae σε διάφορες περιοχές της Κύπρου έχει προκαλέσει σημαντικές ζημιές στις φραγκοσυκιές (Opuntia spp.), κυρίως σε φυσικές περιοχές όπου δεν λαμβάνονται μέτρα καταπολέμησής του.

Το έντομο εντοπίζεται στο Μεξικό και τις γειτονικές χώρες της Κεντρικής Αμερικής και έχει ευρέως διαδοθεί και σε τροπικές και υποτροπικές περιοχές κυρίως λόγο ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Στη μεσογειακή λεκάνη επίσημα εντοπίστηκε και καταγράφηκε πρώτη φορά στην Ισπανία (2009), ακολούθως στο Ισραήλ (2011) και στο Μαρόκο (2011). Αναφορές περιγράφουν την ύπαρξη του D. opuntiae και στη Γαλλία από το 1996. Στην Κύπρο εντοπίστηκε και ταυτοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2016 στις ελεύθερες περιοχές της επαρχίας Αμμοχώστου (Παραλίμνι, Αγία Νάπα, Σωτήρα, Δερύνεια και Λιοπέτρι).

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Τμήματος Γεωργίας, η διαδρομή της ασθένειας στο νησί καταγράφει τα εξής ορόσημα:

Οκτώβριος 2016: Ο ψευδόκοκκος της φραγκοσυκιάς εντοπίζεται για πρώτη φορά στις ελεύθερες περιοχές της Κυπριακής Δημοκρατίας, συγκεκριμένα στην Επαρχία Αμμοχώστου.

Ιούλιος 2017: Εντοπίζονται οι πρώτες προσβολές σε περιοχές της Επαρχίας Λάρνακας, όπως στην κοινότητα Ξυλοφάγου.

Επέκταση και στα κατεχόμενα: Τα επόμενα χρόνια το έντομο εξαπλώνεται ραγδαία στην Επαρχία Λευκωσίας (π.χ. περιοχή Δένειας), ενώ τεράστιες ζημιές και ολοκληρωτικός αφανισμός καταγράφονται και στις φυτείες των κατεχομένων.

Από τα περίπου 1.500 δεκάρια εμπορικής καλλιέργειας παπουτσοσυκιάς στην Κύπρο, εκτιμάται ότι τα 300 έως 450 δεκάρια (έως και το 30%) έχουν ήδη καταστραφεί, ενώ τεράστιες είναι οι απώλειες και στις φυσικές συστάδες.

Τι είναι ο ψευδόκοκκος

Πρόκειται για το κοκκοειδές έντομο Dactylopius opuntiae. Καλύπτεται από μια λευκή κηρώδη ουσία (βαμβακάδα) και το σώμα του εκκρίνει έντονη κόκκινη ουσία (καρμίνη). Ρουφά τους χυμούς του φυτού, προκαλώντας χλώρωση, ξήρανση και τελικά πλήρη κατάρρευση και νέκρωση. Η καταπολέμησή του με χημικά μέσα αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολη, καθώς η βαμβακάδα το προστατεύει από τα φυτοφάρμακα, ενώ η καρμίνη είναι τοξική για τους ντόπιους φυσικούς εχθρούς άλλων ψευδόκοκκων. Είναι ολιγοφάγο έντομο με στενό εύρος ξενιστών που περιορίζεται σε διάφορα είδη φυτών της οικογενείας των κάκτων και ειδικότερα φυτά του γένους Opuntia spp στα οποία συγκαταλέγεται και η φραγκοσυκιά, γνωστή στην Κύπρο ως παπουτσοσυκιά. Το έντομο καθώς και άλλα είδη του γένους είναι γνωστά για το έντονο χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα που φέρουν λόγω της χρωστικής ουσίας καρμίνη (καρμικού οξέος) που περιέχουν. Μάλιστα επί αρχαιοτάτων χρόνων γίνονταν εκτροφές του εν λόγω εντόμου για την παραγωγή της καρμίνης. Επιπρόσθετα, η καρμίνη χρησιμοποιείται στη βιομηχανία τροφίμων, φαρμακευτική κοσμητική και υφαντοποιία. Σημαντικό χαρακτηριστικό του D. opuntiae είναι η χρήση του ως βιολογική μέθοδος καταπολέμησης διαφόρων κακτοειδών φυτών και κυρίως για είδη που θεωρούνται ιθαγενή για μια τοποθεσία/περιοχή/χώρα.

Η βοήθεια από το Ισραήλ

Μπροστά στον κίνδυνο της πλήρους εξαφάνισης, το Τμήμα Γεωργίας απευθύνθηκε στο Υπουργείο Γεωργίας του Ισραήλ και στο εξειδικευμένο Ινστιτούτο Βολκάνι.

Την επιχείρηση ανέλαβε ο ομότιμος ερευνητής καθηγητής Τσβίκα Μέντελ με τη συνδρομή του δρος Σαχάρ Σάμρα, ο οποίος είχε αντιμετωπίσει με επιτυχία το ίδιο πρόβλημα στο Ισραήλ.

Ο βιολογικός παράγοντας που επιλέχθηκε είναι το αρπακτικό κολεόπτερο Hyperaspis trifurcata, ένα ωφέλιμο είδος πασχαλίτσας (οικογένεια Coccinellidae) με κίτρινο χρώμα. Τόσο τα ενήλικα σκαθάρια όσο και οι προνύμφες τους είναι εξειδικευμένοι θηρευτές που τρέφονται αποκλειστικά με τον ψευδόκοκκο Dactylopius opuntiae.

Πρόκειται για ένα υποσχόμενο παράγοντα βιολογικής καταπολέμησης, που έχει προσελκύσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της υψηλής αποτελεσματικότητάς του σε διάφορα στάδια ανάπτυξης του D.opuntiae.

Πριν από κάθε μεταφορά, πραγματοποιήθηκαν εξονυχιστικοί εργαστηριακοί έλεγχοι και μελέτη της βιβλιογραφίας ώστε να διασφαλιστεί ότι τα σκαθάρια δεν μεταφέρουν άλλα παράσιτα. Η εισαγωγή έγινε με όλες τις νόμιμες άδειες της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, παρά την προσφορά της κυπριακής πλευράς να καλύψει το κόστος της έρευνας, οι Ισραηλινοί επιστήμονες αρνήθηκαν οποιαδήποτε πληρωμή. «Τους είπα αμέσως ότι θα κάνουμε τα πάντα δωρεάν, για το καλό του κυπριακού λαού», δήλωσε ο καθηγητής Μέντελ, εντάσσοντας τη δράση στο πλαίσιο της «πράσινης διπλωματίας» και των διαχρονικά καλών σχέσεων των δύο χωρών.

Το πρόγραμμα βιολογικής καταπολέμησης τέθηκε σε εφαρμογή με επισκέψεις και εξαπολύσεις τον Μάιο, αλλά και τον Ιούλιο. Συγκεκριμένα, μεταφέρθηκαν δύο παρτίδες των 100 ενήλικων σκαθαριών στο σύνολο περίπου 200 έντομα.

Οι εξαπολύσεις γίνονται στοχευμένα σε εμπορικές καλλιέργειες και περιοχές, πως σε Λευκωσία, Λεμεσό, Δένεια και Κάμπο.

Επιλέγονται σημεία όπου υπάρχει μεν ο ψευδόκοκκος, αλλά οι παπουτσοσυκιές δεν έχουν καταστραφεί ακόμα, ώστε να υπάρχει τροφή για το σκαθάρι αλλά και φυτομαζώματα που μπορούν να σωθούν.

Το Τμήμα Γεωργίας δεν θα εκτρέφει το έντομο σε εργαστήρια στην Κύπρο. Στόχος είναι τα σκαθάρια να εγκατασταθούν, να αναπαραχθούν μόνα τους στη φύση, να διασπαρθούν σε νέες περιοχές και να μειώσουν μόνιμα τον πληθυσμό του εισβολέα.

Μέτρα περιορισμού και αντιμετώπισης

• Τα φυτά φραγκοσυκιάς θα πρέπει να διατηρούνται σε καλή κατάσταση και να κλαδεύονται συχνά προκειμένου να περιορίζεται η υγρασία και να εξασφαλίζεται επαρκής φωτισμός. Τα προσβεβλημένα μέρη θα πρέπει να αφαιρούνται και να καταστρέφονται άμεσα.

• Η κατάβρεξη των προσβεβλημένων φυτών με νερό υψηλής πίεσης έχει ως αποτέλεσμα την απομάκρυνση σημαντικού μέρους του πληθυσμού των εντόμων και θα πρέπει να επαναλαμβάνεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου παρατηρείται επανεμφάνιση του πληθυσμού σε υψηλό βαθμό.

• Η εξάπλωση του εντόμου είναι πολύ εύκολη και ο ανθρώπινος παράγοντας μπορεί να συμβάλει τα μέγιστα στη μετακίνηση του σε μεγάλες αποστάσεις. Ως εκ τούτου, καλείται το κοινό (καταναλωτές και έμποροι) να αποφεύγει τη μεταφορά φυτικού υλικού (βλαστών και φρούτων) από τις περιοχές στις οποίες έχει εντοπιστεί το έντομο στις υπόλοιπες περιοχές για αποφυγή εξάπλωσης του εντόμου.