Ο Οδυσσέας στην Τροία: Πώς απεικονίστηκε σε αγγειογραφικές παραστάσεις – Η ευστροφία και η πονηριά σε πρώτο πλάνο

Σε ερυθρόμορφη κύλικα του 5ου π.Χ. αι. ο βασιλιάς της Ιθάκης Οδυσσέας εικονίζεται γεροδεμένος, εύμορφος και γενειοφόρος, με κοντή, περιποιημένη κόμη, πολύπτυχο χιτώνα και ιμάτιο, να παραδίδει στον Νεοπτόλεμο, γιο του Αχιλλέα, τα πατρικά όπλα. Σε χαλκιδικό αμφορέα του 6ου π.Χ. αι. εμφανίζεται πάνοπλος και ρωμαλέος, να καθηλώνει με το πόδι τον Τρώα αντίπαλο στη γη, έτοιμος να του τρυπήσει το λαιμό με το δόρυ. Σε κατωιταλιώτικο κρατήρα του 350 π.Χ. ο Οδυσσέας παρουσιάζεται με σγουρά, απεριποίητα μαλλιά και γένια, θυμίζοντας περιγραφή του Πρίαμου στην Ελένη, στην Ιλιάδα: «Τον παρομοιάζω με τρανό δασύμαλλο κριάρι».

Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν έφερε εδώ και εβδομάδες στην επικαιρότητα τη μορφή του Οδυσσέα, την «Οδύσσεια» και τον Όμηρο. Στο επίκεντρο αναλύσεων και σχολίων βρέθηκαν, κυρίως, η επιλογή της ηθοποιού, η οποία ενσάρκωσε την Ελένη, η ανανοηματοδότηση και η σχέση από το ομηρικό έπος. Πώς, όμως, αναπαραστάθηκε ο Οδυσσέας στην Αρχαία Ελλάδα, πώς απεικονίστηκε, με σημεία αναφοράς επεισόδια της παρουσίας του στο ιερό κάστρο, το «πτολίεθρον» της Τροίας, πριν τον απόπλου για την Ιθάκη και την οδύσσειά του;

Οι περιπέτειες του πολύτροπου, πολύβουλου, πορθητή αλλά και πολύπαθου Οδυσσέα αποτέλεσαν δημοφιλές αγγειογραφικό θέμα. Οι εικαστικές αποδόσεις δεν αντιγράφουν πάντα πιστά  τις φιλολογικές πηγές. Το γεγονός προσφέρεται με τον τρόπο με τον οποίο έχει περάσει στον καλλιτέχνη, μέσα από εικονογραφική παιδεία και παράδοση.

Ωστόσο, η απεικόνιση του Οδυσσέα ακολουθεί συγκεκριμένο μοτίβο. Είτε πρόκειται για σχηματοποιημένες παραστάσεις των μέσων του 6ου αιώνα π.Χ. (όπως «Η επιστράτευση του Αχιλλέα»), είτε για εντυπωσιακές δημιουργίες του 5ου αιώνα π.Χ. (όπως «Η Πρεσβεία στον Αχιλλέα», «Σκηνή μάχης», «Παράδοση όπλων Αχιλλέα στον Νεοπτόλεμο») είτε για ιταλιώτικα αγγεία με πρόδηλη γελοιογραφική διάθεση, η απεικόνιση του Οδυσσέα υπακούει σε βασικά χαρακτηριστικά.

Ο Οδυσσέας εικονίζεται γενειοφόρος, με μαύρο γένι και μαύρα μαλλιά. Γένι και κόμη είναι περιποιημένα, με εξαίρεση τις ιταλιώτικες παραστάσεις. Συνήθως, φέρει δόρυ και κάποτε και κράνος. Τις περισσότερες φορές φορεί χιτώνα ή ιμάτιο. Η μορφή του αντανακλά πονηριά, εξυπνάδα, ευστροφία, σύνεση, κύρος, αποφασιστικότητα και ορμή. Βλέπουμε ένα εύμορφο και γεροδεμένο Οδυσσέα –λυγερόκορμο σε σχέση με άλλους ήρωες όπως οι Αίαντας και Αγαμέμνονας– που ανταποκρίνεται στις ομηρικές περιγραφές: Με «μηρούς καλούς», πλατιούς ώμους, στιβαρούς βραχίονες και ωραίο γένι. Ξεχωρίζει από τα άλλα εικονιζόμενα πρόσωπα λόγω των ιδιαίτερων στοιχείων του και, κυρίως, χάρη στην υποβλητικότητα τη μορφής.

«Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι τού Οδυσσέα», ευτυχισμένος κάποιος, αν κατορθώνει να εμπνέει και να προσλαμβάνεται διαφορετικά, πάντα υποβλητικά, ανά τους αιώνες. Και ευτυχείς και οι λαοί που τους κληροδοτήθηκαν Οδυσσείς, με σταθερά χαρακτηριστικά, αλλά και ευελιξία για μετασχηματισμούς, ευελιξία, η οποία συμβάλλει στη διατήρηση της γοητείας και της επίδρασή τους.

Η κρίση των όπλων του Αχιλλέα – χαρακτηριστικές παραστάσεις

Μετά τον θάνατο του Αχιλλέα από το βέλος του Πάρη, η μητέρα του, η Θέτις, αθλοθέτησε αγώνα, με έπαθλο τη θεϊκή πανοπλία του γιου της. Την πανοπλία θα έπρεπε να πάρει ο άριστος των Αχαιών, εκείνος που είχε προσφέρει τις μέγιστες υπηρεσίες στον πόλεμο. Δύο ήταν οι διεκδικητές: ο Αίαντας και ο Οδυσσέας (ο οποίος αναδείχθηκε νικητής).

Αποτυπώνοντας τη διαμάχη, στις αρχές του 5ου αι. π.Χ., ο αγγειογράφος Δούρις προβάλλει τα διακριτά χαρακτηριστικά του Οδυσσέα, τα οποία καθίστανται εμφανέστερα μέσω της σύγκρισης. Στο δεξί άκρο ο Οδυσσέας, εικονίζεται γενειοφόρος με κοντή, περιποιημένη κόμη και πολύπτυχο ιμάτιο. Μόνο του όπλο το ξίφος του, το οποίο βγάζει από τη θήκη του. Ο σαφώς πιο σωματώδης Αίαντας, το «έρκος» των Αχαιών, είναι και αυτός γενειοφόρος και φορεί και θώρακα. Έχει ήδη ξεγυμνώσει το ξίφος και είναι έτοιμος για μάχη.

Συγκρίνοντας τις δύο μορφές, εκτός από την αμφίεση και τη σωματική διάπλαση, διαφορά παρατηρείται και στην έκφραση, με τον επιτιθέμενο Αίαντα να έχει σκληρή, υπεροπτική όψη και τον αμυνόμενο μάλλον Οδυσσέα στοχαστική. Ανάμεσα στους δύο διεκδικητές του επάθλου βρίσκεται ο Αγαμέμνονας, επιβλητικός, με μακριά μαύρη γενειάδα και πλούσιο ιμάτιο. Έχει στραμμένο το κεφάλι στον Αίαντα, σαν να προσπαθεί να τον συγκρατήσει και να τον ηρεμήσει. Στα πόδια του βρίσκεται το επίδικο της διαμάχης.

Σε άλλη, ομόθεμη περίπου παράσταση, της ίδιας εποχής, ο Οδυσσέας πάνω σε βάθρο διεκδικεί τα όπλα αγορεύοντας, με πρόδηλη αυτοπεποίθηση, με το κεφάλι ψηλά και τον Αίαντα απέναντί του. Μυτερή μύτη και γένι τονίζουν την πονηριά.

* Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.