Υπάρχουν ευθύνες για τη Μικρασιατική Καταστροφή;

Ο Σεπτέμβριος είναι θλιβερός μήνας για τον Ελληνισμό όταν θυμάται τη Μικρά Ασία και τον Πόντο. Δεν θα ασχοληθούμε, όμως, στο παρόν κείμενο για το τι φρικτό συντελέστηκε στα μέρη αυτά κατά την περίοδο 1919-22. Οπότε εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες βιάστηκαν ή σφαγιάστηκαν κι όσοι επέζησαν εκδιώχθηκαν κακήν κακώς από πατρίδες που οικοδόμησαν από αρχαιοτάτων χρόνων και διαφύλαξαν μέσα στους αιώνες ως ακμάζον μέρος του Ελληνισμού και Χριστιανισμού.

Γιατί η Σμύρνη, η Έφεσος, η Σεβάστεια, η Προύσα, η Φιλαδέλφεια, η Τραπεζούντα, η Κερασούντα, η Σαμψούντα, η Σινώπη, η Αμάσεια, η Αργυρούπολη, η Νικόπολη, η Αμισός, η Μπάφρα και δεκάδες άλλες πόλεις και κωμοπόλεις της Μικράς Ασίας δεν ήταν απλώς οικισμοί όπου κατοικούσαν Έλληνες από αιώνες, αλλά αυτή ταύτη η διαχρονική Ελλάδα. Βεβαίως σήμερα τίποτε δεν θυμίζει τη μακροχρόνια ελληνικότητα του χώρου και τον κόσμο που έζησε εκεί. Στους πολλούς αρχαιολογικούς χώρους πουθενά δεν αναφέρεται ότι είναι ελληνικοί. Αλλά ρωμαϊκοί, ή το πολύ βυζαντινοί, έστω και αν τα ονόματα προδίδουν ελληνικές θεότητες, μύθους και Ιστορία.

Γίνεται πολλή συζήτηση ανάμεσα σε ιστορικούς και μη ως προς το ποιος ή ποιοι πράγματι ευθύνονται για την καταστροφή στη Μικρά Ασία το 1919-22. Δύο είναι οι κυρίαρχες απόψεις που εκφράζονται: Ότι ευθύνεται ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄ που το καλοκαίρι του 1921 οδήγησε το ελληνικό εκστρατευτικό σώμα στην ενδοχώρα της Μικράς Ασίας πέραν του ποταμού Σαγκάριου σε μια εκστρατεία που κατέληξε σε καταστροφή. Αυτό βέβαια αποτελεί ιστορική αλήθεια γιατί η προέλαση του ελληνικού στρατού ανατολικά προς το Εσκί Σεχίρ και το Αφιόν Καραχισάρ και στη συνέχεια πέραν αυτών προς την Άγκυρα διαβαίνοντας τον ποταμό Σαγκάριο, ήταν καθαρά πράξεις της βασιλικής κυβέρνησης που διαδέχθηκε τον Βενιζέλο τον Νοέμβριο του 1920. Και προσωπικά του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄ που ενεργούσε ως αρχιστράτηγος του εκστρατευτικού σώματος στη Μικρά Ασία. Αυτό είναι αδιαμφισβήτητη ιστορική αλήθεια. Αλλά όχι όλη η αλήθεια.

Το βασικό ερώτημα που εγείρεται είναι πώς και γιατί βρέθηκαν τα ελληνικά στρατεύματα στη Μικρά Ασία. Ποιο εθνικό συμφέρον εξυπηρετούσε η αποστολή τους; Γιατί έστειλε ο Βενιζέλος ελληνικά στρατεύματα στη Μικρά Ασία; Και αυτή η απόφαση δεν ήταν του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄ ο οποίος διαφώνησε. Εκείνος που πήρε την απόφαση να στείλει ελληνικά στρατεύματα στη Μικρά Ασία φέρει την κύρια ευθύνη για την καταστροφή που ακολούθησε. Και η απόφαση αυτή ήταν καθαρά του Ελευθέριου Βενιζέλου, ο οποίος προφανώς για λόγους δικούς του εξυπηρετούσε τα συμφέροντα των Άγγλων μέσω του στενού φίλου του πρωθυπουργού της Αγγλίας David Lloyd George. Και όχι τα συμφέροντα της Ελλάδας.

Οι Άγγλοι επιστρατεύουν τους Έλληνες για προστασία τους

Το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε την Οθωμανική Αυτοκρατορία υπό διάλυση, αλλά και τους Ευρωπαίους εταίρους στην Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία και Ιταλία) στα μαχαίρια ως προς το τι θα έπαιρνε ο καθένας ως λάφυρα από τον πόλεμο. Δεν υπήρχε καμιά εμπιστοσύνη μεταξύ τους και τα συμφέροντά τους ήταν αλληλοσυγκρουόμενα. Η Βρετανία τελικά κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη και τα Στενά, αλλά έχοντας υπόψη της τις εμπειρίες της από τη μάχη της Καλλίπολης το 1915 όπου υπέστη πανωλεθρία από τις δυνάμεις του Κεμάλ είχε τους φόβους της.

Αμφέβαλλε επίσης και για την ασφάλεια των στρατευμάτων της από τα νότια, αφού η ”σύμμαχος” της Ιταλία η οποία κατέλαβε τα Δωδεκάνησα και μέρος των παραλίων της νοτιοανατολικής Μικράς Ασίας εποφθαλμιούσε τη Σμύρνη την οποία ήθελε υπό την κατοχή της. Αυτός ήταν άλλωστε και ο λόγος που η Ιταλία εγκατέλειψε τον Απρίλιο 1919 τη Διάσκεψη της Ειρήνης των Παρισίων όταν ήρθε σε αντιπαράθεση με τους συμμάχους της (Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ) στο Ανώτατο Συμμαχικό Συμβούλιο και αποχώρησε από τη Διάσκεψη. Αλλά η Βρετανία είχε παρόμοιο φόβο και έναντι της ”συμμάχου” της Γαλλίας. Κανένας από τους νικητές του πολέμου δεν εμπιστευόταν τον άλλο.

Και η παρουσία των Άγγλων στην Κωνσταντινούπολη και τη Θάλασσα του Μαρμαρά βρισκόταν υπό καθεστώς ομηρίας για το τι μπορούσε να προκύψει. Ήθελε, λοιπόν, η Βρετανία να εξασφαλίσει τα μετόπισθεν της. Και πώς θα το εξασφάλιζε αυτό;

Οι ευθύνες του Βενιζέλου

Ο Άγγλος πρωθυπουργός κάλεσε τον στενό φίλο του πρωθυπουργό της Ελλάδας Ελευθέριο Βενιζέλο σε μυστική συνάντηση και του πρότεινε όπως αποστείλει στρατεύματα και καταλάβει τη Σμύρνη. Σκοπός του Άγγλου πρωθυπουργού ήταν ασφαλώς να προστατεύσει τα μετόπισθεν του από τους ”συμμάχους” του Γάλλους και Ιταλούς αλλά και από τον Κεμάλ. Πώς και δεν αντιλήφθηκε αυτό ο Βενιζέλος; Συνεπαρμένος, όμως, από την ιδέα της Μεγάλης Ελλάδας με την επέκταση του ελληνικού κράτους ανατολικά και τη δημιουργία μιας Ελλάδας των ”δύο ηπείρων κα πέντε θαλασσών”, αποδέχθηκε πρόθυμα την πρόταση του φίλου του Άγγλου πρωθυπουργού. Και τα πράγματα πήραν πια την πορεία τους.

Στις 6 Μαΐου 1919 ο Άγγλος πρωθυπουργός υπέβαλε την πρότασή του που συζήτησε νωρίτερα με τον Βενιζέλο στο Ανώτατο Συμμαχικό Συμβούλιο της Διάσκεψης των Παρισίων και παρά τις αρχικές αντιδράσεις της Ιταλίας όλοι συμφώνησαν. Όλα έγιναν εν σπουδή. Στις 8 Μαΐου 1919, ύστερα από διαταγή του Βενιζέλου, η πρώτη μεραρχία του Ελληνικού Στρατού που στρατοπέδευε στην Ελευθερούπολη κοντά στην Καβάλα, πήρε διαταγή να επιβιβασθεί στα πλοία προς άμεση αναχώρηση για τη Σμύρνη. Η διαταγή του Βενιζέλου έλεγε, μεταξύ άλλων: ”Επί αιώνας ήδη περιμένομεν την ευτυχήν ταύτην ημέραν, χωρίς ποτέ να απελπισθώμεν…”. Αποκαλύπτεται έτσι με πάσα σαφήνεια ο ουτοπικός στόχος του Βενιζέλου να καταλάβει τη Σμύρνη και μέρος της Μικράς Ασίας, προσβλέποντας στη δημιουργία της Ελλάδας των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών. Στις 13 Μαΐου 1919 η μεραρχία αναχωρεί από το λιμάνι και την επαύριον 14 Μαΐου αποβιβάζεται στη Σμύρνη χωρίς σοβαρά επεισόδια.

Προέλαση πέραν της Ζώνης της Σμύρνης

Η περιοχή γύρω από τη Σμύρνη που τέθηκε υπό τον έλεγχο του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος, η λεγόμενη Ζώνη της Σμύρνης, επεκτεινόταν παραλιακά από την Έφεσο στα νότια μέχρι τις Κυδωνίες (Αϊβαλί) στα βόρεια, κάπου 200 χιλιόμετρα στο παραλιακό μέτωπο και 80-100 χιλιόμετρα ανατολικά μέσα στην ενδοχώρα. Κάλυπτε δηλαδή μια έκταση κοντά στις 20 000 τετρ. χιλιόμετρα, περίπου δυο φορές όσο η Κύπρος. Η υπόσχεση που δόθηκε στον Βενιζέλο ήταν ότι η Σμύρνη θα παρέμενε υπό ελληνική διοίκηση και ύστερα από πέντε χρόνια θα διεξαγόταν δημοψήφισμα εάν θα προσαρτιζόταν στην Ελλάδα ή αν θα ανακηρυσσόταν αυτόνομο κράτος.

Παρενοχλούνταν όμως τα ελληνικά στρατεύματα μέσα στη Ζώνη της Σμύρνης από άτακτες μονάδες του τουρκικού στρατού και τσέτες. Ενόψει αυτής της κατάστασης ο Βενιζέλος ζήτησε και στις 21 Ιουνίου 1920 εξασφάλισε την άδεια των συμμάχων, μέσω της φιλίας που διατηρούσε με τον David Lloyd George, όπως ο ελληνικός στρατός εξέλθει της Ζώνης της Σμύρνης και καταδιώξει τους Τούρκους στην ενδοχώρα. Τα ελληνικά στρατεύματα όντως καταδίωξαν τους Τούρκους προελαύνοντας στην ενδοχώρα και καταλαμβάνοντας μια έκταση πολλαπλάσια της Ζώνης της Σμύρνης, που στο βορρά έφθανε μέχρι την Προύσα και στα ανατολικά μέχρι τη Φιλαδέλφεια.

Ο Βενιζέλος σαφώς υποβάθμισε το ρόλο και τις δυνατότητες του Κεμάλ να υπερασπιστεί την πατρίδα του. Τι γύρευε ο Βενιζέλος στη Σμύρνη, άλλο από του να αποτελέσει την οπισθοφυλακή των Άγγλων που κατείχαν την Κωνσταντινούπολη και τα Στενά; Ποιανού τα συμφέροντα εξυπηρετούσε; Και γιατί προέλασε στην ενδοχώρα;

Ο σοβιετικός παράγοντας

Μα ο Βενιζέλος δεν αξιολόγησε επίσης σωστά τους γεωπολιτικούς συσχετισμούς της εποχής: Τη νεοσυσταθείσα Σοβιετική Ένωση που προέκυψε από την επανάσταση των Μπολσεβίκων το 1917-18. Να θυμίσουμε ότι ο Βενιζέλος ύστερα από προτροπή των Αγγλογάλλων απέστειλε στην Κριμαία τον Ιανουάριο του 1919 δύο μεραρχίες του ελληνικού στρατού οι οποίες πολέμησαν μαζί με τις δυνάμεις του Τσάρου εναντίον των Μπολσεβίκων. Ήταν φυσικό ο Λένιν να μην είχε λησμονήσει την εμπλοκή των Αγγλογάλλων και του Βενιζέλου εναντίον των επαναστατών και δεν θα ήθελε ποτέ να τους δει εγκαταστημένους στη Μικρά Ασία που αποτελούσε το υπογάστριο της Σοβιετικής Ένωσης.

Ο αγώνας του Κεμάλ ήταν γι’ αυτούς αντιιμπεριαλιστικός. Και έτσι τον παρουσίασε και ο ίδιος ο Κεμάλ. Ο οποίος εγκολπώθηκε τους Σοβιετικούς και εξασφάλισε σημαντική στρατιωτική και οικονομική βοήθεια στον αγώνα που διεξήγε εναντίον των Αγγλογάλλων και φυσικά εναντίον του Βενιζέλου. Βοήθεια που συνέβαλε καθοριστικά στην ενίσχυσή του και τη συντριβή των ελληνικών στρατευμάτων που προέλαυναν ανατολικά. Πώς και δεν είδε αυτή τη διάσταση ο Βενιζέλος;

Οι ευθύνες του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄

Με τις εκλογές τον Νοέμβριο του 1920 ο Βενιζέλος έχασε την πρωθυπουργία της χώρας και τον διαδέχθηκε φιλοβασιλική κυβέρνηση. Συνεπαρμένος και ο ίδιος ο Βασιλιάς από την ανόητη ιδέα της Μεγάλης Ελλάδας των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών μετέβη το 1921 στο Μικρασιατικό Μέτωπο και ανέλαβε την αρχιστρατηγία, προελαύνοντας προς το Εσκί Σεχίρ και Αφιόν Καραχισάρ, διαβαίνοντας στη συνέχεια τον ποταμό Σαγκάριο καθ’ οδόν προς την Άγκυρα. Δεν είχε στοιχειώδη αντίληψη του μεγέθους της χώρας του σε σύγκριση με την Τουρκία; Ούτε πως ο Κεμάλ ηγείτο μιας τεράστιας χώρας και ενός στρατού καλά εξοπλισμένου από τους Σοβιετικούς, αλλά και από τους Γάλλους και Ιταλούς ”συμμάχους” της Ελλάδας που σε κάποιο στάδιο εγκατέλειψαν τη Μικρά Ασία κα άφησαν τον οπλισμό τους στον Κεμάλ; Στις 26 Αυγούστου 1922 ο Κεμάλ εκδηλώνει την αντεπίθεσή του.

Ο ελληνικός στρατός καταπονημένος και εξαντλημένος από τη μεγάλη πορεία κατέληξε σε άτακτη υποχώρηση. Κατέφθασε στη Σμύρνη τις πρώτες μέρες του Σεπτέμβρη για να ακολουθήσει αμέσως η επιβίβασή του στα καράβια για την Ελλάδα. Αφήνοντας, όμως, πίσω ανυπεράσπιστους τις εκατοντάδες χιλιάδες των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στα χέρια των Τούρκων που τους έσφαξαν και βίασαν αλύπητα.