Πληθαίνουν τις τελευταίες ημέρες τα ερωτήματα γύρω από τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, την κατάσταση της υγείας του αλλά και για το ποιος ασκεί πραγματικά την εξουσία στο Ιράν από την πρώτη ημέρα του πολέμου. Εκείνη την ημέρα έχασε τη ζωή του ο πατέρας του, ο μέχρι τότε ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης της χώρας, Αλί Χαμενεΐ.
Το ιρανικό καθεστώς επιχειρεί να δείξει ότι το ζήτημα της διαδοχής μετά τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ έχει ήδη κλείσει. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται η ανάληψη της εξουσίας από τον γιο του, Μοτζτάμπα, έχει προκαλέσει απορίες σχετικά με τη λειτουργία της ηγεσίας και την πραγματική ισορροπία ισχύος στο εσωτερικό του πολιτικού συστήματος της Τεχεράνη.
Σύμφωνα με την εικόνα που προβάλλει η Τεχεράνη, ο Αλί Χαμενεΐ σκοτώθηκε, ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ έχει οριστεί διάδοχός του εδώ και περίπου μια εβδομάδα, η Συνέλευση των Ειδικών έχει ολοκληρώσει τις προβλεπόμενες διαδικασίες και το πολιτικό σύστημα συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά. Ωστόσο, το αφήγημα αυτό παρουσιάζει κενά.
Η πρώτη δήλωση που αποδόθηκε στον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ ως ανώτατο ηγέτη δεν εκφωνήθηκε από τον ίδιο αλλά μεταδόθηκε από την κρατική τηλεόραση μέσω ανάγνωσης κειμένου. Σε κανονικές συνθήκες αυτό θα θεωρούνταν ήδη ασυνήθιστο. Στο σημερινό περιβάλλον, έχει ενισχύσει τις εικασίες σχετικά με την κατάστασή του, την τοποθεσία όπου βρίσκεται και ακόμη και τη δυνατότητά του να ασκήσει τα καθήκοντά του.
Οι φήμες (που δεν διαψεύδονται) για την υγεία του Μοτζτάμπα
Πληροφορίες αναφέρουν ότι δεν έχει εμφανιστεί δημόσια από τη στιγμή που ανακοινώθηκε ο διορισμός του, στις 8 Μαρτίου, ενώ φήμες για σοβαρό τραυματισμό – (σενάρια από τον Κουβέιτ τον θέλουν να νοσηλεύεται κάπου στη Μόσχα – συνεχίζουν να κυκλοφορούν. Αν στόχος του καθεστώτος ήταν να προβάλλει εικόνα σταθερότητας, το αποτέλεσμα φαίνεται να είναι το αντίθετο: μια ηγεσία που παραμένει αθέατη, αβέβαιη και πιθανόν περισσότερο συμβολική παρά πραγματική.
Το γεγονός αυτό οδηγεί τους αναλυτές σε ένα βασικό ερώτημα: γιατί η διαδοχή οργανώθηκε με αυτόν τον τρόπο και πώς επιλέγει το καθεστώς δίνει τόσο βάρος σε ένα πρόσωπο που ενδέχεται να είναι σωματικά περιορισμένο, πολιτικά αδύναμο ή απλώς αδύνατο (όπως φέρεται να το θεωρούσε ο πατέρας του, Αλί) να λειτουργήσει ως πραγματικό κέντρο εξουσίας.
Μια πιθανή εξήγηση θα μπορούσε να είναι ότι ο ρόλος του Μοτζτάμπα δεν αφορά τόσο την άσκηση εξουσίας όσο τη διατήρηση μιας εικόνας συνέχειας. Η τοποθέτησή του δημιουργεί την εντύπωση ότι η θεοκρατική ηγεσία παραμένει στο επίκεντρο του συστήματος, σε μια περίοδο κατά την οποία η πραγματική ισχύς μπορεί να μετακινείται ακόμη περισσότερο προς το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης.
Επείγουσα ανάγκη να φανεί μια εικόνα ομαλής συνέχειας
Η Συνέλευση των Ειδικών κινήθηκε γρήγορα για να ανακοινώσει τη διαδοχή, ενώ οι Φρουροί έσπευσαν επίσης να δηλώσουν την υποστήριξή τους. Η ταχύτητα αυτών των κινήσεων έχει ερμηνευθεί από αναλυτές ως ένδειξη επείγουσας ανάγκης να κλείσει άμεσα το ζήτημα της διαδοχής, πριν δημιουργηθεί ένα εμφανές κενό εξουσίας και πριν καταστεί σαφές ότι το κέντρο ισχύος μετατοπίζεται προς το στρατιωτικο σύστημα.
Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ θεωρείται εδώ και χρόνια πρόσωπο στενά συνδεδεμένο με το περιβάλλον του πατέρα του και με σημαντικά δίκτυα εξουσίας στο εσωτερικό του καθεστώτος, χωρίς ωστόσο να έχει αναπτύξει μια ανεξάρτητη πολιτική βάση. Διεθνείς αναλύσεις έχουν επανειλημμένα επισημάνει τους δεσμούς του με τους Φρουρούς και τον ιδιαίτερο ρόλο που διαδραμάτιζε εντός του συστήματος.
Υπό αυτή την οπτική, η ανάδειξή του δεν συνιστά απαραίτητα την εμφάνιση μιας νέας ισχυρής ηγεσίας, αλλά ενδέχεται να λειτουργεί ως μηχανισμός συνέχειας: ένας τρόπος με τον οποίο το καθεστώς μπορεί να υποστηρίζει ότι η θεοκρατική δομή εξακολουθεί να κυβερνά, ενώ την ίδια στιγμή ο μηχανισμός ασφαλείας ενισχύει την επιρροή του.
Κίνηση που αντιτίθεται στις ιδρυτικές Αρχές της Ισλαμικής Δημοκρατίας
Το αξιοσημείωτο με αυτή την εξέλιξη, είναι πως η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν ιδρύθηκε καταγγέλλοντας τη μοναρχία και τις κληρονομικές δυναστείες. Σήμερα, όμως, καλεί την κοινωνία να αποδεχθεί μια μορφή διαδοχής που θυμίζει κληρονομική μεταβίβαση εξουσίας, με επαναστατική ρητορική αλλά και με τη στήριξη των Φρουρών της Επανάστασης. Ακόμη και πριν από τη σημερινή κρίση, αναλυτές είχαν επισημάνει ότι ο ίδιος ο Αλί Χαμενεΐ αντιμετώπιζε με επιφυλάξεις την προοπτική διαδοχής από πατέρα σε γιο, ακριβώς επειδή θα μπορούσε να εκληφθεί ως κίνηση εγκαθίδρυσης δυναστείας.
Πρακτικά, αναλυτές επισημαίνουν πως το βασικό ερώτημα ίσως να μην είναι πλέον ποιος κατέχει, τυπικά, τον τίτλο του ανώτατου ηγέτη, αλλά ποιος λαμβάνει τις κρίσιμες αποφάσεις. Εάν ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ είναι ζωντανός αλλά σοβαρά τραυματισμένος, ενδέχεται να λειτουργεί ως συμβολική πηγή νομιμοποίησης για αποφάσεις που λαμβάνονται από άλλους. Αν είναι πολιτικά αδύναμος, το αποτέλεσμα παραμένει παρόμοιο. Και αν δεν μπορεί να κυβερνήσει ουσιαστικά, τότε ο θεσμός του ανώτατου ηγέτη μετατρέπεται σε τυπικό κάλυμμα εξουσίας.
Οι ενισχυμένοι Φρουροί – Τι σηματοδοτούν οι εξελίξεις αυτές για Ισραήλ και Δύση
Σε κάθε ένα από αυτά τα σενάρια, ο θεσμός που ενισχύεται είναι το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης. Ένας ισχυρός και ενεργός ανώτατος ηγέτης θα μπορούσε να εξισορροπήσει τις εσωτερικές τάσεις, να επαναβεβαιώσει τη θεοκρατική εξουσία ή να περιορίσει ορισμένες πτυχές του κράτους ασφαλείας. Ένας συμβολικός ή αδύναμος ηγέτης δεν έχει αυτή τη δυνατότητα. Μπορεί να επικυρώνει πολιτικές χωρίς να τις ελέγχει, ενώ οι Φρουροί διατηρούν τον επιχειρησιακό έλεγχο και τη διαχείριση της κρίσης.
Η πιθανή αυτή αναδιάταξη ισχύος επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να ερμηνεύονται οι επόμενες κινήσεις της Τεχεράνης. Το Ιράν μπορεί να επιδιώξει διαπραγματεύσεις, προσωρινή ανακωχή ή περιορισμένη αποκλιμάκωση της έντασης. Ωστόσο, μια τέτοια κίνηση δεν σημαίνει απαραίτητα αλλαγή στρατηγικής. Μπορεί να αντανακλά την ανάγκη να κερδίσει χρόνο για να σταθεροποιηθεί η διαδοχή, να μειωθούν οι εξωτερικές πιέσεις και να αποκατασταθεί η εσωτερική ισορροπία.
Για τη Δύση και το Ισραήλ, οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα. Η διατήρηση της θεοκρατικής δομής δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η πολιτική εξουσία λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο όπως στο παρελθόν. Αν η πραγματική ισχύς μεταφέρεται σταδιακά από την κληρική ηγεσία προς τον στρατιωτικό μηχανισμό, τότε το κέντρο λήψης αποφάσεων αλλάζει.
Σε ένα τέτοιο σύστημα, οι Φρουροί της Επανάστασης δεν λειτουργούν απλώς ως μηχανισμός προστασίας του καθεστώτος. Ενδέχεται να εξελίσσονται στο ίδιο το καθεστώς, διατηρώντας την κληρική δομή περισσότερο ως σύμβολο νομιμοποίησης παρά ως πραγματικό κέντρο εξουσίας.
