Τι σημαίνει για Κύπρο και Ελλάδα η ανατροπή στο τουρκολιβυκό μνημόνιο – Αναλύσεις από Γιώργο Κέντα και Πάμπο Χρυσοστόμου

Σε διπλωματική εγρήγορση βρίσκονται Κύπρος και Ελλάδα εδώ και μερικές ημέρες, μετά την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων στη Λιβύη να εγκρίνει το τουρκολιβυκό μνημόνιο θαλάσσιας οριοθέτησης του 2019. Πρόκειται για μια σημαντική διαφοροποίηση των μέχρι σήμερα δεδομένων, αφού εδώ και 7 χρόνια το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης τασσόταν ενάντια σε αυτή τη συμφωνία.

Η είδηση προκάλεσε σωρεία αντιδράσεων σε Κύπρο και Ελλάδα, αλλά και σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα 27 κράτη μέλη με ομόφωνη δήλωση τους χαρακτήρισαν το μνημόνιο άκυρο, αναγνωρίζοντας ότι παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών. Το ίδιο έπραξαν σε από κοινού τοποθέτηση τους η πρόεδρος της Κομισιόν και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Επιπλέον, σημαντική κρίνεται η απάντηση από πλευράς Αιγύπτου, η οποία υπογράμμισε πως η επικύρωση από τη Βουλή της Λιβύης δεν έχει καμία νομική ισχύ. Καταδικαστική ήταν και η στάση που τήρησε το Ισραήλ.

Τι προβλέπει η συμφωνία

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο υπογράφηκε στις 27 Νοεμβρίου 2019 μεταξύ της Τουρκίας και της τότε διεθνώς αναγνωρισμένης Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας της Λιβύης, με έδρα την Τρίπολη. Με τη συμφωνία, οι δύο χώρες καθόρισαν μια γραμμή οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών μεταξύ τους. Το βασικό σημείο αμφισβήτησης είναι ότι παρακάμπτει την επήρεια ελληνικών νησιών, κυρίως της Κρήτης, της Ρόδου και της Καρπάθου, στην οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ).

Η ελληνική πλευρά υποστηρίζει ότι τα νησιά αυτά διαθέτουν δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, και ότι η Τουρκία με τη Λιβύη δεν μπορούν να συμφωνήσουν σε οριοθέτηση η οποία αγνοεί τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα. Αντίθετα, η Άγκυρα υποστηρίζει ότι η οριοθέτηση πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη γεωγραφική διάταξη και το μήκος των ηπειρωτικών ακτών, θεωρώντας ότι τα ελληνικά νησιά δεν μπορούν να αποκόπτουν τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της Τουρκίας.

Η στροφή της ανατολικής Λιβύης

Στη Λιβύη εδώ και πολλά χρόνια υπάρχουν δύο κυβερνήσεις. Η μία κυβέρνηση έχει ως έδρα την Τρίπολη της δυτικής Λιβύης και αναγνωρίζεται από τον ΟΗΕ και τα περισσότερα κράτη του κόσμου ως η νόμιμη κυβέρνηση της χώρας. Η άλλη κυβέρνηση έχει για έδρα τη Βεγγάζη στην ανατολική Λιβύη. Εκεί έχει την έδρα του και το λιβυκό κοινοβούλιο, η Βουλή των Αντιπροσώπων, που ψηφίστηκε το 2014. Έκτοτε δεν έχουν γίνει εκλογές λόγω της πολιτικής αστάθειας.

Η πιο σημαντική πολιτική πτυχή της πρόσφατης εξέλιξης είναι ότι η έγκριση προήλθε από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, η οποία συνδέεται με τις πολιτικές δυνάμεις που υποστηρίζουν τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ.

Όταν υπογράφηκε το μνημόνιο το 2019, η ανατολική Λιβύη είχε απορρίψει τη συμφωνία, θεωρώντας ότι η κυβέρνηση της Τρίπολης δεν διέθετε την απαιτούμενη εξουσιοδότηση για να δεσμεύσει τη χώρα. Το 2020, το ίδιο κοινοβούλιο είχε λάβει αποφάσεις κατά των συμφωνιών με την Τουρκία.

Η θέση της Ελλάδας

Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την απόφαση της λιβυκής Βουλής, αναφέροντας ότι δεν μεταβάλλει τη νομική κατάσταση της συμφωνίας, την οποία η Αθήνα θεωρεί παράνομη και άκυρη.

Σύμφωνα με την επίσημη ελληνική θέση, η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να δικαιολογούν τη συγκεκριμένη οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Η Αθήνα υποστηρίζει επίσης ότι το μνημόνιο αγνοεί τα θαλάσσια δικαιώματα ελληνικών νησιών, περιλαμβανομένης της Κρήτης.

Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε ότι έχει ενημερώσει τους εταίρους και συμμάχους της χώρας και ότι θα προβεί στις κατάλληλες ενέργειες για την προστασία των κυριαρχικών της δικαιωμάτων. Στις 21 Οκτωβρίου, η μόνιμη αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, Αγλαΐα Μπαλτά, ενημέρωσε το Συμβούλιο Ασφαλείας για τη συμφωνία.

Η απάντηση της Άγκυρας

Η Τουρκία απέρριψε την Πέμπτη τις αντιδράσεις της Ελλάδας, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και άλλων πλευρών. Το Υπουργείο Άμυνας της Τουρκίας δήλωσε ότι η νομική ισχύς της συμφωνίας δεν μπορεί να αμφισβητηθεί μέσω «μονομερών εκτιμήσεων τρίτων μερών», επιμένοντας ότι η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών αποτελεί κυριαρχικό δικαίωμα των ενδιαφερόμενων κρατών.

Το τουρκικό υπουργείο χαιρέτισε την έγκριση του μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης στις 20 Οκτωβρίου, χαρακτηρίζοντάς την επιβεβαίωση της ισχύος της συμφωνίας και βήμα προς την ενίσχυση της στρατηγικής συνεργασίας μεταξύ Άγκυρας και Τρίπολης. «Η απόφαση επιβεβαιώνει την ισχύ του μνημονίου, το οποίο υπογράφηκε βάσει του διεθνούς δικαίου και των αρχών της ευθυδικίας», ανέφερε το υπουργείο. Παράλληλα, επανέλαβε την αποφασιστικότητα της Άγκυρας να υπερασπιστεί όσα θεωρεί δικαιώματα και συμφέροντά της στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ευθείες κατηγορίες κατά Τουρκίας απο το Ισραήλ

Την έντονη αντίθεσή τους στην έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης εξέφρασαν το Ισραήλ και η Αίγυπτος, απορρίπτοντας τη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης που υπεγράφη μεταξύ Άγκυρας και Τρίπολης το 2019.

Το ισραηλινό Υπουργείο Εξωτερικών καταδίκασε στις 21 Οκτωβρίου την απόφαση της λιβυκής Βουλής, τονίζοντας ότι η συμφωνία παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα στενών συμμάχων του Ισραήλ στην περιοχή.

Παράλληλα, κατηγόρησε ευθέως την Τουρκία για αποσταθεροποιητικές ενέργειες, αναφέροντας ότι «δυστυχώς, για άλλη μια φορά βλέπουμε την Τουρκία να εργάζεται για την αποσταθεροποίηση της Ανατολικής Μεσογείου».

Αντίστοιχα, το αιγυπτιακό Υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε ότι η επικύρωση του μνημονίου δεν παράγει οποιεσδήποτε έννομες συνέπειες για την Αίγυπτο, επαναλαμβάνοντας ότι θεωρεί τη συμφωνία άκυρη και αντίθετη προς το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.

Το Κάιρο υποστήριξε ότι το μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά του δικαιώματα στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη και την υφαλοκρηπίδα του. Ξεκαθάρισε, επίσης, ότι απορρίπτει οποιαδήποτε ενέργεια βασίζεται στη συμφωνία και έρχεται σε αντίθεση με τα δηλωμένα θαλάσσια όρια της χώρας, διατηρώντας το δικαίωμα να προστατεύσει τα συμφέροντά του σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.

Υπάρχει από το 2019 αλλά αγνοείται στην πράξη

Ειδικοί αναλυτές που μίλησαν στον «Φ της Κυριακής» εξήγησαν ότι η τελευταία εξέλιξη με το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν επηρεάζει με άμεσο τρόπο την Κυπριακή Δημοκρατία. Την επηρεάζει όμως έμμεσα όπως και άλλα τρίτα κράτη, αφού η Τουρκία υποβοηθείται στην προώθηση των συμφερόντων της στην περιοχή. «Είτε το κάνει εναντίον της Κύπρου είτε εναντίον των ελληνικών νησιών, το αποτέλεσμα και η στάση της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι τα ίδια», επισήμαναν.

Αυτό που όμως είναι σημαντικό κατά την άποψη τους να σημειωθεί, είναι το γεγονός ότι το εν λόγω μνημόνιο ανάμεσα σε Τουρκία και Λιβύη είναι εκεί από το 2019. Εδώ και 7 χρόνια, συμπλήρωσαν, η Άγκυρα το επικαλείται παρά το γεγονός ότι δεν υπήρχε η δυνατότητα να το περάσει από την Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης. Επί της ουσίας, σύμφωνα με τους αναλυτές, αυτό που αλλάζει είναι ότι θα υπάρχει ένα φύλλο εσωτερικής νομιμότητας. Όσον αφορά το εξωτερικό, τίποτα δεν αλλάζει και αυτό φάνηκε στην πράξη από τις αντιδράσεις τόσο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όσο και των γειτονικών κρατών όπως το Ισραήλ και ειδικότερα η Αίγυπτος.

«Δεν παύει να είναι παράνομο στο διεθνές δίκαιο», υπογράμμισαν, εξηγώντας ότι παραβιάζει την Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Αυτή είναι που αποτελεί το βασικό διεθνές νομικό πλαίσιο που καθορίζει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των κρατών στις θάλασσες και τους ωκεανούς. Πρόκειται για μια πολύ σημαντική σύμβαση για την Κύπρο και την Ελλάδα, αφού περιλαμβάνει κανόνες για την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ), την υφαλοκρηπίδα, τα χωρικά ύδατα και τα δικαιώματα των νησιών. Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη σύμβαση, ενώ η Λιβύη την έχει υπογράψει αλλά δεν την έχει επικυρώσει. Οι ίδιοι αναλυτές εξήγησαν με απλά λόγια πως όποιου η UNCLOS δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντα του, επιλέγει να μην την υπογράψει.

Επιπλέον, οι αναλυτές τόνισαν πως οι δηλώσεις από το Ισραήλ, την Αίγυπτο και τα ευρωπαϊκά κράτη έχουν ιδιαίτερη σημασία. Αυτό όμως που πραγματικά μετρά, είναι το γεγονός ότι το μνημόνιο αυτό υπάρχει και το επικαλούνται Τουρκία και Λιβύη από το 2019, ωστόσο, τόσο η Ελλάδα όσο και η Αίγυπτος έχουν προχωρήσει σε ενέργειες επί του εδάφους αγνοώντας την ύπαρξη του και χωρίς να δημιουργηθεί πρόβλημα.

Συνεπώς, και οι δύο αυτές χώρες δεν λένε απλώς ότι είναι παράνομο το τουρκολιβυκό μνημόνιο, αλλά στην πράξη το αγνοούν. «Από εκεί και πέρα», κατέληξαν, «η εξέλιξη καταδεικνύει τον βαθμό επιρροής της Τουρκίας στη Λιβύη. Σε μια παρτίδα σκάκι, ό,τι πιόνι μπορεί να χρησιμοποιήσει ο καθένας, το χρησιμοποιεί».

Γιώργος Κέντας: Το μνημόνιο και η πρόκληση της τουρκικής ανομίας

«Η έγκριση του τουρκολιβικού μνημονίου από τη Βουλή της Λιβύης αποτελεί μια ακόμη εκδήλωση της στρατηγικής της Άγκυρας να επιβάλλει τους δικούς της κανόνες στην Ανατολική Μεσόγειο. Η εξέλιξη αυτή δεν μεταβάλλει το νομικό καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών, ενισχύει όμως την πολιτική προσπάθεια της Τουρκίας να δημιουργήσει τετελεσμένα και να επανακαθορίσει τους όρους περιφερειακής συνεργασίας.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στο συγκεκριμένο μνημόνιο. Η Τουρκία ακολουθεί μια ευρύτερη στρατηγική ανομίας, αμφισβητώντας θεμελιώδεις κανόνες του Διεθνούς Δικαίου και επιχειρώντας να διαμορφώσει μια περιφερειακή τάξη προσαρμοσμένη στις δικές της γεωπολιτικές επιδιώξεις. Αντί να αποδέχεται τους κανόνες συνύπαρξης, καλής γειτονίας και συνεργασίας, επιδιώκει να καταστήσει τις μονομερείς διεκδικήσεις της αντικείμενο διαπραγμάτευσης.

Αυτή η πρακτική δημιουργεί διαρκή αβεβαιότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Επηρεάζει την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, υπονομεύει την ενεργειακή ασφάλεια και δυσχεραίνει την υλοποίηση περιφερειακών υποδομών. Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα έργου ευρωπαϊκής στρατηγικής σημασίας που βρίσκεται αντιμέτωπο με τις τουρκικές διεκδικήσεις.

Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η πρόκληση είναι πρωτίστως στρατηγική. Δεν αρκεί η επίκληση του Διεθνούς Δικαίου, όσο αναγκαία και αν είναι. Απαιτείται πολιτική αυτοπεποίθηση, αποφασιστικότητα και ενεργητική διπλωματία, με στόχο τη διαμόρφωση συσχετισμών που θα περιορίζουν τη δυνατότητα της Άγκυρας να επιβάλλει μονομερώς τους όρους της.

Η Ελλάδα οφείλει να ενισχύσει τις συνεργασίες της με την Ευρωπαϊκή Ένωση, ιδιαίτερα με κράτη μέλη που διαθέτουν ουσιαστικά συμφέροντα στην περιοχή, αλλά και με την Κύπρο, την Αίγυπτο, το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι συνεργασίες αυτές πρέπει να αποκτήσουν συγκεκριμένο πολιτικό, ενεργειακό και στρατηγικό περιεχόμενο.

Η Ανατολική Μεσόγειος δεν μπορεί να οργανωθεί στη βάση μονομερών αξιώσεων και επιλεκτικής εφαρμογής κανόνων. Η σταθερότητα προϋποθέτει σεβασμό της κυριαρχίας, του Διεθνούς Δικαίου και της ισότιμης συνεργασίας. Η αποτελεσματικότερη απάντηση στην τουρκική στρατηγική δεν είναι η αναμονή της επόμενης πρόκλησης, αλλά η συστηματική οικοδόμηση μιας περιφερειακής τάξης συνεργασίας, στην οποία η Ελλάδα και η Κύπρος θα έχουν ενεργό και ουσιαστικό ρόλο.»

Πάμπος Χρυσοστόμου: Γεωπολιτικές επιπτώσεις από την κύρωση του μνημονίου

Η επικύρωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου του 2019 από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Ανατολικής Λιβύης αποτελεί σημαντική γεωπολιτική εξέλιξη για την Ανατολική Μεσόγειο. Παράλληλα, η ανάκληση της απόφασης του 2020 για διακοπή των σχέσεων με την Τουρκία σηματοδοτεί την προσέγγιση της Βεγγάζης με την Άγκυρα και τη μεταβολή της στάσης του στρατοπέδου Χάφταρ.

Η αλλαγή αυτή συνδέεται με τη στρατηγική της Τουρκίας να αναπτύξει πολιτικές, οικονομικές και στρατιωτικές σχέσεις τόσο με τη Δυτική όσο και με την Ανατολική Λιβύη. Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν οι αλλαγές στην ηγεσία της λιβυκής Βουλής και η ενίσχυση της επιρροής της οικογένειας Χάφταρ, γεγονός που ενδέχεται να περιορίσει την παραδοσιακή επιρροή της Αιγύπτου και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων.

Το Μνημόνιο αμφισβητείται από την Ελλάδα, καθώς δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψη την επήρεια ελληνικών νησιών, όπως η Κρήτη, η Ρόδος, η Κάρπαθος και το Καστελλόριζο, κατά την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Επιπλέον, εγείρει ζητήματα σχετικά με τα δικαιώματα τρίτων κρατών και την επικάλυψη θαλάσσιων περιοχών που συνδέονται με τη συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας-Αιγύπτου. Η κύρωση από τη λιβυκή Βουλή, ωστόσο, δεν συνεπάγεται αυτομάτως διεθνή νομική αναγνώριση του Μνημονίου.

Οι εξελίξεις επηρεάζουν επίσης τους ενεργειακούς σχεδιασμούς της περιοχής, ιδιαίτερα το έργο Great Sea Interconnector (GSI), που αφορά την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου, με προοπτική σύνδεσης με το Ισραήλ. Η Τουρκία θα μπορούσε να αξιοποιήσει το Μνημόνιο ως μέσο διπλωματικής πίεσης, προκαλώντας καθυστερήσεις ή εντάσεις γύρω από ενεργειακά έργα.

Για την αντιμετώπιση των νέων δεδομένων, Ελλάδα και Κύπρος καλούνται να ενισχύσουν τη διπλωματική συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις ΗΠΑ, τη Γαλλία, την Αίγυπτο και το Ισραήλ, να επιταχύνουν τα ενεργειακά έργα και να αναπτύξουν σταθερότερες σχέσεις με τις δύο πλευρές της Λιβύης.

Συμπερασματικά, η κύρωση δεν μεταβάλλει από μόνη της τη νομική ισχύ του Μνημονίου, αλλά ενισχύει τη γεωπολιτική επιρροή της Τουρκίας. Η αποτελεσματική αντιμετώπιση της πρόκλησης απαιτεί συνδυασμό διπλωματίας, αποτροπής, περιφερειακών συμμαχιών και ενεργειακής συνεργασίας.