Ένα κέικ για τον πρόεδρο

Το γλυκόπικρο, παιδικό οδοιπορικό στο Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν που προβάλλεται σήμερα Κυριακή 23/8, στo πλαίσιο του Μαραθωνίου Θερινών Προβολών.

Ο μυστακοφόρος ηγέτης

Στην αίθουσα διδασκαλίας δεσπόζει το φωτογραφικό πορτρέτο ενός μυστακοφόρου. Μοιάζει να κοιτάζει όλους τους μαθητές και τις μαθήτριες με ύφος βλοσυρό. Εξετάζει, θαρρείς εξονυχιστικά, όχι μόνο τα λεγόμενα αλλά και την κάθε τους κίνηση. Απέναντι, στον τοίχο, προβάλλει η ζωγραφισμένη φιγούρα ενός οπλοφόρου, ανάμεσα σε πλέγμα από κόκκινα άνθη. Η αθωότητα βρίσκεται εγκλωβισμένη ανάμεσα σε δύο σύμβολα: από τη μια ο ηγέτης, πατέρας-αφέντης της χώρας και από την άλλη ο στρατιώτης. Ο δάσκαλος που παραδίδει το μάθημα είναι ο ζωντανός αντιπρόσωπος των δύο.

Βρίσκεται εκεί για να επισφραγίσει την εξουσία τους επάνω στις παιδικές ψυχές. Μόλις οι τελευταίες υψώσουν ανάστημα, τις καθηλώνει επιτιμητικά. Εξάλλου, σύμφωνα με τα λεγόμενά του, είναι κι ο ίδιος ένας απλός στρατιώτης. Οφείλει -εκ της θέσεως του-  να αναφέρει οποιονδήποτε λιποτακτήσει από τις σταθερές, αδιατάραχτες αξίες. Η παράδοση των λιποτακτών αποτελεί το ύψιστο, πατριωτικό καθήκον του. Εν καιρώ πολέμου, η τάξη είναι πρωτίστως στρατώνας. Το μουστάκι του δασκάλου-λοχαγού είναι ένδειξη υποταγής στην ηγεμονία του άλλου, του ανώτατου μυστακοφόρου. Οι φοβισμένοι μαθητές είναι ταγμένοι μονάχα για να υπηρετήσουν. Υπάρχουν πολλοί τρόποι εκδούλευσης, όρκοι πίστης και δώρα ταπεινά, όπως ένα χειροποίητο μπιμπελό ή ένα εύγευστο, σπιτικό κέικ.

Το σινεμά ως επιβίωση

Μα όταν το πιο πάνω γλυκό προορίζεται για τα γενέθλια του απόλυτου άρχοντα, του ύπατου μυστακοφόρου, οφείλει να είναι κάτι το σπέσιαλ, το εξαιρετικό: πρέπει να είναι… «The President’s Cake». Η επίπονη ετοιμασία ενός τέτοιου κέικ ξετυλίγεται μπροστά μας στην ομώνυμη ταινία του Ιρακινού Χασάν Χάντι. Το φιλμ είναι ένα νοσταλγικό και επώδυνο ενθύμιο των παιδικών του χρόνων, κάτω από τη βαριά σκιά του πολέμου και του Σαντάμ Χουσεΐν.

Ποια είναι η σχέση μας με την εξουσία; Πώς αυτή εμπεδώνεται από τα παιδικά μας χρόνια, πώς περνάει στα γονίδια και μεταφέρεται από γονείς σε παιδιά; Αυτά τα ερωτήματα απασχολούν τον σκηνοθέτη, καθώς επιχειρεί να αποκρυσταλλώσει το συλλογικό τραύμα της χώρας του. Μέσα από την τέχνη του σινεμά το ενσωματώνει, όχι σε κάτι απαίσιο και τρομακτικό, αλλά σε μια πολυτελή τούρτα. Δεν χρειάζεται να είσαι ζαχαροπλάστης για να γνωρίζεις τα βασικά υλικά παρασκευής.

Τι άλλο από λίγη ζάχαρη και αλεύρι; Αλλά στον πόλεμο, ακόμα και αυτά τα βασικά αγαθά είναι πολυτέλεια. Την ώρα που οι βόμβες πέφτουν από ψηλά, η κάθε μέρα γίνεται άσκηση επιβίωσης. Έτσι και οι μικροί ήρωες του φιλμ, Λάμια και Σαΐντ, πασκίζουν να κρατηθούν, με τρόπους  πολύ μακρινούς από τον αθώο, παιδικό ψυχισμό τους.

Ο καιρός της δοκιμασίας

Στους σκοτεινούς καιρούς το τίμημα είναι μεγάλο: είναι το ρολόι του μπαμπά για λίγη ζάχαρη, η απειλούμενη σωματική εκμετάλλευση για λίγη μαγειρική σόδα. Κάθε πόλεμος σηματοδοτεί την αναγκαστική, πρόωρη ενηλικίωση για την άτυχη, νεότερη γενιά που θα τον βιώσει. Το κέικ του τίτλου, αλλά και του φιλμ, δεν είναι φτιαγμένο μονάχα από αλεύρι και ζάχαρη. Είναι συναρμοσμένο από πληγές, ζυμωμένες μέσα από δεκαετίες καταπίεσης.

Είναι επιστρωμένο με το αίμα του Πολέμου στον Κόλπο, διακοσμημένο με σφαίρες που προορίζονται για να «προστατεύσουν». Μπορεί να τα σηκώσει όλα αυτά η παιδική ψυχή; Και αν μπορεί, είναι δυνατό να διατηρήσει ταυτόχρονα τον ανθρωπισμό της; Ο σκηνοθέτης γνέφει καταφατικά, οδηγώντας τα δύο παιδιά σε ένα μακρύ και δύσκολο οδοιπορικό αυτοανακάλυψης. Στην ψυχική τους Οδύσσεια υπάρχει και ο πιστός Άργος: ακούει στο όνομα Χίντι και έχει τη μορφή ενός ταπεινού κόκορα. Η απώλεια -ανθρώπων και ζώων- είναι μέρος του σκληρού μαθήματος της ζωής.

Η αθωότητα και η φιλία θα κρατηθούν από το λιγοστό φως και θα επιβιώσουν. Μα θα παραμείνουν λαβωμένες. Θα έχουν εν μέρει «μολυνθεί» από όσα ο πόλεμος και το ένστικτο της επιβίωσης επιβάλλουν. Το κέικ θα φτιαχτεί, έστω και ημιτελές, επισφραγίζοντας την απρόθυμη κατάφαση στον βίαιο κόσμο των «μεγάλων».

Φτιάχνοντας το κέικ της ζωής

Όλοι γνωρίζουμε το τέλος της πραγματικής ιστορίας. Μετά από τον πόλεμο του ’91 το Κουβέιτ απελευθερώθηκε ενώ το Ιράκ οδηγήθηκε στο χάος και την οικονομική εξαθλίωση. Σε δύο χρόνια ένας νέος πόλεμος, στηριγμένος σε κάλπικα στοιχεία, θα έφερνε το τέλος του καθεστώτος. Ο μυστακοφόρος ηγέτης θα εντοπιζόταν σε κάποια υπόγεια κρύπτη, θα δικαζόταν και θα εκτελείτο διά απαγχονισμού.

Τι συνέβη άραγε στους μικρούς Λάμια και Σαΐντ εκείνης της εποχής; Η ταινία αφήνει το μέλλον τους στην ιρακινή επαρχία ανοιχτό, να αιωρείται σε ένα κόσμο που έπαψε να θυμίζει παραμύθι της Ανατολής. Το μάθημα της χαμένης γενιάς είναι ταυτόσημο με εκείνο του Κεμάλ, όπως το αφηγούνται η μουσική του Μάνου Χατζηδάκι και οι στίχοι του Νίκου Γκάτσου. Δυστυχώς «δεν αλλάζουν οι καιροί, με φωτιά και με μαχαίρι πάντα ο κόσμος προχωρεί»… Το «The President’s Cake» είναι «μαγειρεμένο» με τον ίδιο λυρισμό και το ίδιο πικρό χιούμορ που χαρακτηρίζουν το τραγούδι.

Γιατί αυτό κάνει η αληθινή τέχνη: παίρνει τα υλικά της πραγματικότητας, της γλυκιάς και της πικρής μας καθημερινότητας και φτιάχνει από αυτά ένα άλλο «κέικ» προορισμένο, όχι για τον «ανώτατο ηγέτη», αλλά για τον θεατή. Μέσα από αυτό το «κέικ της τέχνης» μια πληγωμένη γενιά μπορεί να γευτεί και να αισθανθεί ξανά, τους μύχιους φόβους και τα παιδικά, απραγματοποίητα της όνειρα.

Ελεύθερα, 23.08.2026