Η συζήτηση για τη «μαύρη ωραία Ελένη» της Λουπίτα Νιόνγκο καλά κρατεί, μα το ταξίδι του Οδυσσέα κρατάει περισσότερο. Και δεν ζητάει πιστοποιητικά.
Το συμβολικό οδοιπορικό του Οδυσσέα
Αν ταξιδέψουμε νοερά στα σχολικά μας χρόνια θα θυμηθούμε πως η ομηρική «Οδύσσεια» είναι ένα αλληγορικό οδοιπορικό προς την αυτογνωσία. Ο πολυμήχανος απόμαχος του τρωικού πολέμου και βασιλιάς της Ιθάκης είναι ο καθένας από εμάς.
Εμείς, εδώ, καλούμαστε να παλέψουμε -με τρόπο καβαφικό- «τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας». Γιατί εμείς τους «κουβαλούμε» βαθιά μέσα στην ψυχή μας. Αυτό το μήνυμα, πιθανότατα γραμμένο γύρω στον 8ο π.Χ. αιώνα, απλώνεται πέρα από τόπο, χρόνο και φυλή.
Μιλάει στον ιππότη του 1026 και στον αστροναύτη του 2026. Εμπνέει τη φιλήσυχη εργάτρια από τη Σρι Λάνκα και τον κουστουμαρισμένο χρηματιστή στην πολύβουη Νέα Υόρκη. Είναι άχρονο και άχρωμο, επίκαιρο και σημαντικό, κάθε ώρα και στιγμή.
Αυτά είναι καλό να τα θυμόμαστε, προτού αναρωτηθούμε για το «αληθινό χρώμα» της Ωραίας Ελένης, με αφορμή την πολυαναμενόμενη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, των 250 εκατομμυρίων δολαρίων. Διαφορετικά θα σκαλίζουμε τα ομηρικά έπη, όχι για να αντλήσουμε διαχρονικές αξίες και διδάγματα. Αλλά για να εντοπίσουμε την απόχρωση των μαλλιών, των ματιών και του δέρματος εκείνης που έκλεψε ο Πάρις κι έγινε για χάρη της ο πόλεμος.
Η Ελένη του φωτός
Σε αυτή την περίπτωση, θα σκοντάφτουμε πάνω σε επίθετα και χαρακτηρισμούς, πασκίζοντας να εντοπίσουμε τη «μοιραία ξανθιά» στα αρχαία ομηρικά κείμενα. Αντί αυτής, θα συναντάμε τη «λευκώλενο» (λευκοχέρα), την «καλλιπλόκο» (με πλούσιες πλεξούδες) και την «τανύπλετο» (πεπλοφόρο). Άδικος ο κόπος μας δηλαδή, να αναδείξουμε το ελληνικό πρότυπο -ή μήπως το στερεότυπο;- σε μια παρουσία που είναι εξόχως συμβολική.
Εξάλλου, τα αρχαία αριστουργήματα δεν ζητούν πιστοποιήσεις εξωτερικής ομορφιάς. Ούτε η Ελένη αντικρύζει στον καθρέφτη μονάχα «την ηθοποιό που αντανακλά τη μεσογειακή και ινδοευρωπαϊκή καταγωγή της» (παρά τις σχετικές προσταγές του Έλον Μασκ).
Αγαπητέ μου Έλον -θα έλεγε ο Όμηρος- αυτό το ταξίδι είναι εσωτερικό, γεμάτο από «θεούς» και «τέρατα» της ψυχής μας. Δεν απαιτεί τον οποιονδήποτε φυλετικό και ιστορικό ρεαλισμό, όπως δεν τον προσκόμισε ο Κούρος προτού κάνει το κραταιό του βήμα προς τα εμπρός.
Εξάλλου, η ομορφιά της Ελένης -το λέει και το όνομά της- βρίσκεται στο φανέρωμα του φωτός. Είναι κατά βάση εσωτερική. Γιατί λοιπόν ο τόσος θόρυβος περί του χρώματος της χαρισματικής ηθοποιού -κενυατικής καταγωγής- Λουπίτα Νιόνγκο;
Αφροαμερικανοί αστέρες – μυθολογικοί ήρωες
Ας μην ξεχνάμε πως δεν είναι η πρώτη φορά που εμφανίζονται Αφροαμερικανοί ή Ασιάτες σε ρόλους προερχόμενους από τη δυτική μυθολογική παράδοση. Για παράδειγμα, στο τηλεοπτικό «Troy: Fall of a City» του BBC, κατάφεραν να χωρέσουν τέσσερις μαύροι ερμηνευτές στα «ρούχα» των Αχιλλέα, Δία, Αθηνάς και Πάτροκλου (οι Ντέιβιντ Γκιάσι, Χακίμ Καέ-Καζίμ, Ταμάρα Σμαρτ και Λιμογκάγκ Τσίπα αντιστοίχως). Στην εφηβική περιπέτεια «Percy Jackson and the Olympians» ο φτεροπόδαρος Ερμής «πέταξε» μέσα από το φυλετικό μωσαϊκό του Πουερτορικανού ηθοποιού Λιν-Μάνουελ Μιράντα.
Αλλά και ο Χέιμνταλ, ο παντογνώστης Σκανδιναβός φρουρός της Άσγκαρντ στο «Thor», προτίμησε να εμφανιστεί με το πρόσωπο του Ίντρις Έλμπα παρά με κάτι πιο ξανθό και βόρειο.
Ούτε ο Σερ Γκογουέιν, ο πεισματάρης ανιψιός του βασιλιά Αρθούρου στο «The Green Knight», είχε πρόβλημα να ενσαρκωθεί από τον ινδικής καταγωγής Ντεβ Πατέλ. Η δε Βασίλισσα Γκουίνεβιρ, στη σειρά φαντασίας του BBC «Merlin», έλαμψε πραγματικά μέσα από την εξωτική ομορφιά της Έιντζελ Κούλμπι, με καταγωγή από την Γουιάνα.
Εν ολίγοις, η «Μαύρη Ελένη» της Λουπίτα Νιόνγκο συνεχίζει απλώς, μια ήδη διαδεδομένη τάση που ονομάζεται «color-blind» κάστινγκ. Σε ελεύθερη μετάφραση: δεν μας ενδιαφέρει το χρώμα ή η καταγωγή του/της ηθοποιού- το ταλέντο αρκεί. Υπάρχει βεβαίως και η αντίθετη άποψη.
Η συγκεκριμένη επιλογή φαντάζει σαν να ξεπλένει παλιές ενοχές, μετά από δεκαετίες συστηματικού «whitewishing». Αρκεί να θυμηθούμε την προσθετική οδοντοστοιχία και το κιτρινισμένο μακιγιάζ του «γιαπωνέζου» Μίκι Ρούνεϊ στο «Breakfast at Tiffany’s» για να καταλάβουμε προς τι η σπουδή.
Τα όρια της «χρωματικής τυφλότητας»
Το «προοδευτικό» Χόλιγουντ διαδηλώνει παντοιοτρόπως το ηθικό του πλεονέκτημα και η παγκόσμια μυθολογία αποτελεί το πιο εύκολο πεδίο εφαρμογής. Ο λόγος; Μα το είπαμε και στην αρχή: οι μάγοι, οι βασίλισσες και οι πολεμιστές των παραμυθιών λειτουργούν στο χώρο του υποσυνειδήτου και των συμβόλων. Από εκεί και πέρα, κάθε εποχή επιλέγει ποια μορφή (ή/και φυλή) θα έχει η «Ωραία» και ποια το «Τέρας». Το πράγμα χωλαίνει, κυρίως όταν πρόκειται για ιστορικά πρόσωπα.
Γιατί όση «χρωματική τυφλότητα» και να διαθέτεις, δεν θα έβαζες ποτέ τον Μόργκαν Φρίμαν να παίξει τον Αβραάμ Λίνκολν, ούτε θα ανάγκαζες τον Κόλιν Φερθ να πλασαριστεί ως ο Νέλσον Μαντέλα. Σε εκείνη την περίπτωση, η δημοκρατικότητα και η συμπεριληπτικότητα της επιλογής σου θα ακυρωνόταν αυτόματα, αφού θα άγγιζε τα όρια του γελοίου και του γκροτέσκ.
Επιστρέφοντας στην «Οδύσσεια» του Νόλαν, συναντάμε επίσης το όνομα της Ζεντάγια στον ρόλο της θεάς Αθηνάς. Σημειώστε ότι η νεαρή τραγουδίστρια-ηθοποιός έχει αφρικανική καταγωγή κατά το ήμισυ. Μήπως υπάρχει κι εκεί πρόβλημα;
Οφείλουν, άραγε, οι «Ολύμπιοι θεοί» του σινεμά να προσκομίζουν τεστ DNA από το My Heritage και άλλες πλατφόρμες; Αντί απάντησης, ας ευχηθούμε καλύτερα για την τύχη του κινηματογραφικού Οδυσσέα. Ελπίζοντας πως ο τελευταίος θα κωφεύσει στις Σειρήνες του εύκολου εντυπωσιασμού, σαν βγει στον πηγαιμό για τις αίθουσες, στις 16 του μήνα.
Ελεύθερα, 05.07.2026
