Η χειροτεχνία ως νησίδα φωτός

Η ιστορικός, κριτικός τέχνης και επιμελήτρια, Θάλεια Στεφανίδου περιηγείται στη φετινή 4η Μπιενάλε Χειροτεχνίας Homo Faber στο νησί Σαν Τζόρτζιο Ματζόρε της Βενετίας και τις 15 εγκαταστάσεις που δημιούργησε η καλλιτεχνική διευθύντρια Ες Ντέβλιν. Οι 500 αριστοτέχνες καλλιτέχνες που συμμετέχουν πλάθουν ένα μοναδικό σύμπαν χειροποίητης δημιουργίας, γνώσης, παράδοσης και καινοτομίας.

Της Θάλειας Στεφανίδου

«An Island of Light» είναι ο τίτλος της φετινής 4^ης μπιενάλε χειροτεχνίας Homo Faber 2026 (1^η έως 30 Σεπτεμβρίου), που φιλοξενείται στις εγκαταστάσεις του Ιδρύματος Giorgio Cini, στο νησί της λιμνοθάλασσας της Βενετίας San Giorgio Maggiore.

Η καλλιτεχνική διευθύντρια* Es Devlin, διεθνής Βρετανίδα εικαστικός, σχεδιάστρια και σκηνογράφος δημιούργησε δεκαπέντε εγκαταστάσεις που λειτουργούν σαν διαδοχικά κεφάλαια μιας ενιαίας αφήγησης. Με τη χρήση του φωτός, του νερού, των καθρεφτών και της δυναμικής σκηνογραφίας, η έκθεση αναδεικνύει εξαιρετικές δημιουργίες εκατοντάδων  αριστοτεχνών/καλλιτεχνών από εβδομήντα χώρες, πλάθοντας ένα μοναδικό σύμπαν χειροποίητης δημιουργίας, γνώσης, παράδοσης και καινοτομίας.

Αναμφίβολα ο τίτλος «An Island of Light» ** αποτελεί μια μεταφορά της ίδιας της έννοιας της Χειροτεχνίας ως νησίδας Φωτός. Με αυτόν τον αλληγορικό τρόπο -Craft as Illumination- η Devlin επιχειρεί να εξερευνήσει τη βαθιά σχέση ανάμεσα στο φως, τα υλικά και το ανθρώπινο χέρι, επαναπροσδιορίζοντας την θέση του ανθρώπου απέναντι στην ύλη, τη φύση και την ανθρώπινη προσπάθεια. Από το χέρι που εργάζεται και την ύλη που μετασχηματίζεται έως την αποκάλυψη της ομορφιάς, κάθε εγκατάσταση της έκθεσης  αναδεικνύει τους ποικίλους τρόπους για το πώς το φυσικό ή το τεχνητό φως αλληλεπιδρά με τα διαφορετικά υλικά ( γυαλί – μέταλλο – πηλό – ύφασμα – ξύλο – χαρτί).

Οι τίτλοι των δεκαπέντε εγκαταστάσεων προσδιορίζουν την φιλοσοφία της διαδρομής σε επί μέρους νοηματικές ενότητες, ολοκληρώνοντας λεκτικά ένα συναρπαστικό αισθητηριακό ταξίδι που εκκινεί από το A Language of Hands, μια εισαγωγική εγκατάσταση/εργαστήριο, ένα περιβάλλον εργασίας με εργαλεία, όργανα, σχέδια και ποικίλα υλικά, που εισάγει τους επισκέπτες στον κόσμο της χειροτεχνίας. Εικόνα και φωνητική αφήγηση της Devlin σε βίντεο τονίζουν τη σημασία των χεριών στη δημιουργική διαδικασία.

Ακολουθεί το An Index of Artisans, μια ανάρτηση με ασπρόμαυρα φωτογραφικά πορτρέτα των 500 καλλιτεχνών που συμμετέχουν στο φετινό Homo Faber. Είναι οι δημιουργοί των 700 αντικειμένων της έκθεσης.  Πρόσωπα – όχι ονόματα, υπονοώντας εμμέσως τον ανώνυμο χαρακτήρα του παραδοσιακού τεχνίτη.

Στην εγκατάσταση An Alphabet of Objects  εκτίθενται σε μια περιστρεφόμενη κατασκευή περισσότερα από 200 μοναδικά χειροποίητα αντικείμενα, ποικίλων υλικών και τεχνικών. Με τη χρήση οπίσθιου φωτισμού οι σιλουέτες τους ρίχνουν σκιές στους τοίχους, οι οποίες προσομοιάζουν με σύμβολα ενός αρχέγονου συστήματος γραφής, όπου μορφή,  σκιά και  ύλη συνθέτουν μια οικουμενική γλώσσα.

Από το σημείο αυτό η αφήγηση μετακινείται προς τη φύση. Το A Library of Lungs είναι μια σειρά από καμπυλωτές, λυγισμένες ξύλινες γλυπτικές κατασκευές, τοποθετημένες στους κήπους, ως τρισδιάστατη απόδοση  των οπτικών αναπαραστάσεων με δονήσεις ήχων από καμπάνες. Συσχετισμοί με το καταπράσινο νησί San Giorgio Maggiore που συχνά το χαρακτηρίζουν Πνεύμονα της Βενετίας ή την ανθρώπινη αναπνοή, έναν ρυθμό που συντονίζει την ανθρώπινη προσπάθεια είναι ορατοί.

Την αντίληψη της βιβλιοθήκης, ως συλλογής, φύλαξης, διατήρησης και αρχειοθέτησης  μεταφέρει η εγκατάσταση A Full Moon Rising στην ιστορική πισίνα των κήπων του Ιδρύματος. Ένας μνημειακός κυκλικός ‘ναός’, φωτισμένος εσωτερικά, φιλοξενεί δεκάδες χειροποίητα γυάλινα δοχεία, αγγεία , κορεάτικα moon jars και γλυπτικά αντικείμενα. Ο συνδυασμός νερού, αντανακλάσεων και χαμηλού φωτισμού δημιουργεί την ατμόσφαιρα ενός χώρου διαλογισμού, όπου ο χρόνος φαίνεται να επιβραδύνεται.

Με τον τίτλο A Rooted Ascent που θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως η αναπτυσσόμενη ύλη που συνδέεται με τις ρίζες της, ξυλόγλυπτες κατασκευές και έργα σε μεγάλη ποικιλία πλέξεων με φυτικές ίνες και φυσικές ύλες μάς θυμίζει ότι κάθε πολιτισμός αρχίζει από αυτά τα τόσο ζωντανά υλικά και τις τεχνικές που αυτά υπαγορεύουν. Η αρχιτεκτονική της εγκατάστασης με τη χρήση καθρεφτών παράγει μια αίσθηση διευρυμένης οργανικής ανάπτυξης ενός ατελείωτου δάσους, όπου η οσφραντική και η απτική εμπειρία ενισχύουν την αισθητηριακή αντιληπτικότητα. Στον χώρο καλαθοπλέκτες και τεχνίτες φυσικών ινών εργάζονται σε πραγματικό χρόνο μπροστά στο κοινό.

Στο Atelier Alive η έκθεση εγκαταλείπει αποφασιστικά την ιδέα του μουσειακού αντικειμένου. Το εργαστήριο γίνεται ζωντανό θέατρο και η διαδικασία αναδεικνύεται σημαντικότερη από το αποτέλεσμα. Εδώ οι καλλιτέχνες δεν παρουσιάζουν την δημιουργία τους, αλλά αποκαλύπτουν πώς σκέφτονται, πώς αγγίζουν, πώς διορθώνουν, πώς μετασχηματίζουν.

Με τις εγκαταστάσεις An Infinite Birdsong και A Luminous Ark, η φύση φανερώνεται ως μνήμη και ως προειδοποίηση. Φτερωτά πλάσματα της Βενετίας, έντομα και πουλιά από χαρτί γίνονται οι εύθραυστες παρουσίες ενός κόσμου που χρειάζεται προστασία.

A Great Turning είναι μια εγκατάσταση ενός μεγάλου κινητικού καθρέφτη σε σχήμα δίσκου/ σφαίρας στην παραλληλόγραμμη δεξαμενή νερού στο αίθριο. Καθώς ο δίσκος περιστρέφεται, συλλαμβάνει, διαθλά και αντανακλά το φως, την κλασική αρχιτεκτονική των κιονοστοιχιών, το νερό της δεξαμενής και τον μεταβαλλόμενο ουρανό. Ο τίτλος παραπέμπει στην μεγάλη στροφή προς την φύση και την βιωσιμότητα, ανακαλώντας στοιχεία οικολογικής φιλοσοφίας που περιγράφουν την αναγκαία μετάβαση της κοινωνίας από μια οικονομία καταστροφής  σε έναν βιώσιμο πολιτισμό που υποστηρίζει την ζωή. Νερό, καθρέφτης και φως κάνουν κάθε τι σταθερό να μοιάζει προσωρινό και την αλλαγή αναγκαία συνθήκη.

ΤοA Feast of Light είναι κυριολεκτικά ένα συμπόσιο και γιορτή φωτός, όπου η λευκότητα επιβάλλεται ως τελετουργικό στοιχείο. Σε ένα μνημειακό επίμηκες φωτιζόμενο τραπέζι είναι τοποθετημένα δεκάδες χειροποίητα αντικείμενα υαλουργίας, κεραμικής, μεταλλοτεχνίας και αργυροχοΐας σε μονοχρωματική λευκή παλέτα, ως εκθέματα/ εδέσματα πνευματικής τροφής. Κατακόρυφος φωτισμός που εστιάζει ακριβώς στο κέντρο του τραπεζιού ανακαλεί την έννοια της επιφοίτησης, ως τελετής ιερού γάμου. Υπόψη πως σε αυτόν τον χώρο της εγκατάστασης που ήταν η κεντρική μοναστική τραπεζαρία, βρισκόταν ο πίνακας του Veronese, Ο Γάμος της Κανά πριν μεταφερθεί στο Λούβρο.

Από τη λευκή καθαρότητα μεταβαίνουμε σε ένα Rainbow of Forms που ξεχειλίζει από πολύχρωμα έργα που καθώς καθρεφτίζονται σε έναν ατελεύτητο κύκλο, δημιουργούν μια σπειροειδή ψευδαίσθηση. Το χρώμα επιστρέφει και γίνεται χαρά, ενέργεια και ελευθερία. Η εγκατάσταση αυτή που λειτουργεί ως μεταφορά της  συλλογικής μνήμης για τις χειροτεχνικές πρακτικές, ευαγγελίζεται τη μετάβαση των παραδοσιακών τεχνικών, σε έναν δυναμικό κύκλο μελλοντικών δημιουργικών εξελίξεων.

Με τα Twenty Silent Songs η αίσθηση σιωπής επανέρχεται με διαφορετικό τρόπο. Ο ήχος γίνεται μοτίβο και το μοτίβο αντικείμενο. Είκοσι δημιουργοί από διαφορετικούς πολιτισμούς μεταφέρουν ο καθένας με διαφορετικά υλικά και την δική του οικεία τεχνική τις οπτικές αναπαραστάσεις των δονήσεων από ήχους καμπάνας, μετατρέποντάς τες σε μοναδικά έργα τέχνης.

Η τελευταία εγκατάσταση Borges Labyrinth, μια μεγάλου μεγέθους tapisserie στους κήπους του Μπόρχες***, υφασμένη από καθαρό παρθένο μαλλί και πολύτιμο ιαπωνικό χαρτί, σαν χαρτογραφημένη επιδερμίδα με κάποια ιδιαιτέρως ευαίσθητα είδη χλωρίδας και πανίδας που απειλούνται να εξαφανιστούν, λειτουργεί ως ήπια διαμαρτυρία. Το φετινό ταξίδι του  Homo Faber δεν τελειώνει μ’ έναν θρίαμβο του ανθρώπου πάνω στον φυσικό κόσμο, αλλά με μια δήλωση επίγνωσης και ευθύνης απέναντί του.

Στους Ελάσσονες Τόνους (In Minor Keys) της 61^ης εικαστικής μπιενάλε Βενετίας έρχεται να συντονισθεί Μια Νησίδα Φωτός (An Island of Light). Οι ποιητικές εγκαταστάσεις του φετινού Homo Faber συγκροτούν έναν ύμνο στο αυθεντικό και ουσιώδες. Η Devlin κατάφερε να μετατρέψει το Ίδρυμα Cini σε έναν ναό της ανθρώπινης προσπάθειας και ευφυΐας, αποδεικνύοντας ότι στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της μαζικής παραγωγής, η χειροτεχνία παραμένει μια βαθιά υπαρξιακή, πνευματική και οικολογική πράξη αντίστασης, μια ζωντανή νησίδα φωτός του πολιτισμού μας.

* H Devlin συνεργάστηκε με επιμελητές από την ομάδα του Michelangelo Foundation for Creativity and Craftsmanship. Αν και συμμετέχουν πολλοί, διεθνώς αναγνωρισμένοι καλλιτέχνες,  ιστορικά εργαστήρια και στούντιο για ποικίλες χειροτεχνικές πρακτικές, καθώς και οίκοι πολυτελείας στην ωρολογοποιία και κοσμηματοποιία, η άποψη της καλλιτεχνικής διευθύντριας προτάσσει την συλλογικότητα. της ανθρώπινης προσπάθειας.

** Η φετινή έκθεση ενσωματώνει την αντίληψη της Βενετίας ως αρχιπελάγους που επιπλέει στο νερό και αντανακλά το φως, αλλά και ως ιστορικού κόμβου γυαλιού και κεντήματος στα νησιά Murano και Burano.

*** Οι κήποι του Μπόρχες είναι ένας κηπο-λαβύρινθος που δημιουργήθηκε από το Ίδρυμα Cini το 2011, με αφορμή τη συμπλήρωση 25 χρόνων από τον θάνατο του Αργεντινού συγγραφέα. Ας αναλογιστούμε πως η έννοια του λαβυρίνθου συνδέεται σχεδόν οργανικά με το έργο του Μπόρχες, όπου πέρα από τόπο αδιεξόδων γίνεται μεταφυσική εικόνα του κόσμου, του χρόνου, της γνώσης και της ανθρώπινης συνείδησης.

Ελεύθερα 9.9.2026