Με αφορμή τις σκόρπιες απορίες ενός φίλου, μαζεύω εδώ σήμερα μερικές γλωσσικές παρατηρήσεις από την καθημερινότητα της γλωσσικής χρήσης.
Τα επίθετα σε –ής
Τα επίθετα σε –ής, όπως ο διεθνής σχηματίζουν τη γενική του ενικού σε -ους, την αιτιατική στο αρσενικό και θηλυκό σε -η και τον πληθυντικό σε -εις και το πληθυντικό του ουδετέρου σε -η, π.χ.: Ο/η διεθνής, του/της διεθνούς, τον/τη διεθνή, το διεθνές, τα διεθνή. Ο/η συνήθης, του/της συνήθους, τον/την συνήθη, το σύνηθες, τα συνήθη, των συνήθων.
Προσοχή (μόνο για αρσ.): Του ευγενούς αγώνα, αλλά: του ευγενή (=αριστοκράτη) (επίθ. το α΄, ουσ. το β΄). Επιστήμη συγγενούς κλάδου (επίθ.). Είναι φίλος ενός στενού μου συγγενή (ουσ.).
Κλίνουμε, επομένως, το επίθετο ο διεθνής στη γενική του διεθνούς, όχι του διεθνής. Ο επικεφαλής από την άλλη, που είναι επιρρηματική έκφραση, παραμένει πάντα αναλλοίωτος: ο επικεφαλής, του επικεφαλής, τον επικεφαλής, οι επικεφαλής κ.λπ. όλα με ήτα, που σημαίνει αυτόν που ηγείται, που βρίσκεται επί της κεφαλής (και όχι: *τον επικεφαλή, *του επικεφαλούς (!), δηλαδή η λέξη παραμένει άκλιτη αφού προέρχεται από τη γενική κεφαλής και δεν είναι τριτόκλιτο επίθετο!).
Στα επίθετα σε ής, -ιά, -ί, το η των αρσενικών διατηρείται μόνο στην ονομαστική, αιτιατική, κλητική του ενικού, στις άλλες πτώσεις γράφεται ι, π.χ.: θαλασσής – θαλασσιού – θαλασσιούς – θαλασσιές – θαλασσιά.
Ακόμα, το επίθετο ελλιπής δεν πρέπει να συγχέεται ως προς την ορθογράφησή του με το επίθετο ελλειπτικός. Άλλωστε είναι τελείως διαφορετικά τόσο στη σημασία τους όσο και στην παραγωγή τους.
Το επίθετο ελλιπής χαρακτηρίζει εκείνον που παρουσιάζει ελλείψεις, εκείνον που υστερεί και κατ’ επέκταση τον ανεπαρκή, τον ατελή, καθώς επίσης εκείνον που παρουσιάζει ασυνέχεια. Το επίθετο ελλειπτικός χαρακτηρίζει αυτό που παρουσιάζει ελλείψεις κυρίως στον χώρο της γραμματικής (π.χ. ελλειπτικό ρήμα, ελλειπτική πρόταση) και στη γεωμετρία αυτόν που έχει το γεωμετρικό σχήμα της έλλειψης, τον ελλειψοειδή (π.χ. ελλειπτική τροχιά). Εξάλλου το ελλιπής παράγεται από το ασθενές θέμα λιπ-, ενώ το ελλειπτικός από το ισχυρό θέμα λειπ-.
Ο σχηματισμός της κλητικής αρσενικών ονομάτων σε -ος
Ο εν λόγω σχηματισμός αποτελεί πράγματι συχνό πρόβλημα. Μάλιστα, το πρόβλημα επιτείνεται από το γεγονός ότι οι γραμματικές (σχολικές αλλά και επιστημονικές) δεν δίνουν κάποια θεραπεία. Η επικρατούσα τάση όμως είναι η εξής:
1. τα δισύλλαβα επώνυμα σε -ος που τονίζονται στην παραλήγουσα κρατούν το -ο στην κλητική: λ.χ. Γιώργο, Άντρο. Ο κανόνας ισχύει για τα ονόματα και όχι για άλλα ουσιαστικά. Έτσι, το ουσιαστικό λύκος σχηματίζει κλητική λύκε, αλλά αν πρόκειται λ.χ. να απευθυνθούμε σε κάποιο κύριο Λύκο, τότε θα πούμε κύριε Λύκο.
2.τα υπερδισύλλαβα επώνυμα σε -ος που τονίζονται στην παραλήγουσα συνήθως κρατούν επίσης το -ο στην κλητική: κύριε Παντζηνάκο, κ. Χατζηλύκο. Ωστόσο, στις περιπτώσεις των υπερδισύλλαβων συχνά εμφανίζεται διτυπία (που δεν είναι λάθος). Έτσι, μπορεί να συναντήσουμε τύπους όπως Βενιζέλο/Βενιζέλε κ.λπ., όπου πάντως η συχνότερη εμφάνιση είναι αυτή με -ο.
3. Τα ονόματα που τονίζονται στην προπαραλήγουσα σχηματίζουν την κλητική σε -ε: κύριε Σιζόπουλε. Τα βαφτιστικά κύρια ονόματα σε -ος (δηλαδή το μικρό, όχι το επίθετο) σχηματίζονται με τους ίδιους κανόνες όπως προηγουμένως: κύριε Γιώργο, αλλά κύριε Γεώργιε (τονίζεται στην προπαραλήγουσα), κύριε Σταύρο, κύριε Πέτρο. Υπάρχει και η διτυπία Παύλο/Παύλε. Όσα τονίζονται στην προπαραλήγουσα σχηματίζονται κανονικά σε -ε: Αλέξανδρε, Θεόδωρε. Εξαιρούνται τα Κωνσταντίνος: Κωνσταντίνε (και όχι Κωνσταντίνο) και Ροδόλφος: Ροδόλφε (και όχι Ροδόλφο).
