Εννέα Κύπριοι και Ελλαδίτες καλλιτέχνες επιχειρούν να επαναδιατυπώσουν κάποιους από τους αρχαίους μύθους στους οποίους οι γυναίκες εμφανίζονται αδικημένες και καταπιεσμένες, με μια σειρά αρνητικά συναισθήματα που τις χαρακτηρίζουν, σε μια έκθεση της Edit Gallery στη Λεμεσό.
Στην ελληνική μυθολογία βλέπουμε πολύ συχνά ιστορίες όπου η σεξουαλική βία, εναντίον κυρίως γυναικών αλλά και νεαρών ανδρών, περιπλέκεται από τις πολλαπλές μορφές που παίρνει και τα πλαίσια μέσα στα οποία συμβαίνει, κάνοντάς την έτσι να φαίνεται σαν κάτι το φυσιολογικό. Η έκθεση «Reclaiming» στην Edit Gallery στοχεύει στο να «ξαναγράψει» μερικούς Ελληνικούς μύθους στους οποίους οι γυναίκες έχουν αδικηθεί.
Οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στην έκθεση είναι οι Αντωνάκης (GR), Αριάδνη Διογένους (CY), Δάφνη Χριστοφόρου (CY), Efi Spyrou (GR/CY), Φίκος(GR), Georgia Fambris (GR), Μαριάντρη Χρυσοστόμου (CY), PASHIAS (CY), Στέλλα Καπεζάνου (GR).
Η Έφη Σπύρου δεν επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο μύθο, αλλά μέσα από το έργο της «Golden Talks» προκαλεί και προσκαλεί τον θεατή σε διάλογο. Χρησιμοποιεί την τεχνική της ύφανσης, η οποία είναι και άρρηκτα συνδεδεμένη από τα αρχαία χρόνια με τη γυναίκα. Μέσα από τη πλέξη της κίτρινης ανακλαστικής ταινίας και του μαύρου υφάσματος δημιουργούνται γυναικείες φιγούρες οι οποίες μοιάζουν να ενεργοποιούνται με το φως. Στη μυθολογία, το φως είναι συνδεδεμένο με τη γνώση, την αλήθεια και τη δικαιοσύνη, απαραίτητα στοιχεία για την εξέλιξη της ανθρωπότητας. Μας βγάζει από το σκοτάδι, μας καθοδηγεί και μας ηρεμεί. Η εγγενής ανάγκη μας για φως, κυριολεκτικά όσο και μεταφορικά, είναι αδήριτη και επιτακτική, κάτι το οποίο αναδεικνύεται και συγκεκριμένο έργο, όπου μόνο μέσω του φωτός ενεργοποιούνται οι φιγούρες και μετατρέπονται σε αυτόφωτες και φλεγόμενες δυνάμεις, στέλνοντας μήνυμα αφύπνισης και ελπίδας στον θεατή.
Η Αριάδνη Διογένους με τα πέντε κολάζ της αναζητεί ένα εναλλακτικό τέλος στον μύθο της συνονόματής της Αριάδνης, ο οποίος είναι χαρακτηριστικός της στερεοτυπικής εικόνας μιας γυναίκας σε απόγνωση λόγω της εγκατάλειψής της από τον εραστή της. Η άλλοτε υπομονετική και γεμάτη κατανόηση γυναίκα του αρχαίου μύθου, γεμάτη πλέον θυμό επιδιώκει να απαλλαγεί από την αδυναμία που της έχει αποφέρει η ανεκπλήρωτη αγάπη χωρίς ανταπόκριση. Στο έργο της, η καλλιτέχνης εκτός από τα διάφορα στάδια -τη συνάντηση, την επιδίωξη, την εγκατάλειψη και την απόγνωση- προσθέτει σε αντίθεση με τον μύθο ένα ακόμα στάδιο, αυτό της αλλαγής. Η γυναίκα παίρνει τη ζωή της στα χέρια της, «σκοτώνει» τον άντρα και μαζί του συμβολικά τη σεξιστική και μισογυνική συμπεριφορά.
Η Στέλλα Καπεζάνου παρουσιάζει τη στιγμή της αρπαγής της Βρισηίδας από τον Αχιλλέα, μόνο που στο έργο της, σε αντίθεση με τον μύθο, δεν είναι καθόλου πρόθυμη να παραδοθεί. Ζωγραφισμένη με έντονο κόκκινο χρώμα, φλέγεται από θυμό και αποφασιστικότητα να αμυνθεί. Το μόνο στοιχείο ευαισθησίας είναι το διάφανο πέπλο που αδυνατεί να καλύψει τη γύμνια της. Ο Αχιλλέας στέκεται πιο χαμηλά, είναι ασπρόμαυρος, ζωγραφισμένος με κάρβουνο, σε πλήρη αντίθεση με την Βρισηίδα της οποίας η απεικόνιση είναι εμφανώς πιο δυνατή, βάρβαρη. Παρουσιάζεται πιο όμορφος, κομψός και άνετος, τονίζοντας ειρωνικά το ρητό «πας μη Έλλην βάρβαρος». Η καλλιτέχνης έτσι θολώνει τα νερά για το ποιος είναι τελικά ο βάρβαρος σε αυτή την σκηνή. Τα στοιχεία που προδίδουν τον Αχιλλέα είναι το ξίφος καθώς και η προβιά του ζώου που έχει ριγμένη στους ώμους. Η όλη σκηνή διαδραματίζεται πάνω σε καρπούζια, φρούτο το οποίο έχει αρνητικό συμβολισμό και θεωρείται ρατσιστικό στερεότυπο, υπογραμμίζοντας με αυτό τον τρόπο την κτηνωδία που χαρακτηρίζει τέτοιες πράξεις.
Η Δάφνη Χριστοφόρου παρουσιάζει μια άλλη εκδοχή του μύθου της Δάφνης και του Απόλλωνα, στην οποία η συνονόματή της φαίνεται να καλωσορίζει τον θεό με τους λύκους και τους κύκνους του. Αντί να μεταμορφωθεί σε ένα δέντρο με σκληρά φύλλα, απολαμβάνει τα υπέροχα αισθησιακά δώρα που της προσφέρει ο Απόλλωνας. Αντιστρέφει τον μύθο έτσι ώστε, αντί για την ανηλεή καταδίωξη μιας γυναίκας από έναν άντρα που δεν δέχεται το όχι, παρουσιάζει μια τέλεια ιστορία αγάπης. Η καλλιτέχνης, με έναν υποβόσκοντα σαρκασμό, δηλώνει πως «ο Απόλλωνας μπορεί να ήταν λάγνος, αλλά ήταν επίσης και πολύ προικισμένος σε διάφορους τομείς όπως η μουσική, η ιατρική, η τοξοβολία και προστάτης των παιδιών. Το σώμα του ήταν ο ορισμός της κλασικής ανδρικής ομορφιάς και φαντάζομαι ότι κάθε γυναίκα θα ήθελε να βρίσκεται δίπλα του». Ωστόσο, θα μπορούσε αυτή η νέα πλοκή να είναι και αποκύημα της φαντασίας του Απόλλωνα;
O PASHIAS, παρουσιάζοντας τη θεά Θέμιδα στο έργο του, θέλει να τονίσει τον χαρακτηρισμό της δικαιοσύνης ώς τυφλής, αλλά με την κυριολεκτική της έννοια και όχι την έννοια της αντικειμενικότητας προς όλους. Είναι μια δικαιοσύνη που κλείνει τα μάτια και γυρίζει την πλάτη στα θύματα. Ποιος πιστεύει, άραγε, ακούγοντας τις ιστορίες έμφυλης βίας -και όχι μόνο- ότι η σημερινή Θέμις είναι «ιχναία και πανδερκής θεά»; Το έργο του αποτελείται από τρία γλυπτά στα οποία ο ίδιος παίρνει τη θέση της Θέμιδας στο μαρμάρινο βάθρο, κάτι που συνηθίζει στην πρακτική του, θέλοντας με τον τρόπο αυτόν να παρακινήσει τον θεατή να τοποθετήσει τον εαυτό του στην αντίστοιχη θέση. Η Θέμις μπορεί να είναι οποιαδήποτε και οποιοσδήποτε. Ο καλλιτέχνης μας ενθαρρύνει να αφαιρέσουμε το αυτο-επιβαλλόμενο μαντίλι που έχουμε τοποθετήσει στα μάτια, να αναγνωρίσουμε και να απορρίψουμε τα έμφυλα στερεότυπα για να αποδοθεί η δικαιοσύνη.
Η Μαριάντρη Χρυσοστόμου επικεντρώνεται στην πράξη της Κίρκης να μεταμορφώσει τους άντρες σε γουρούνια. Μήπως από τότε προέρχεται η γνωστή πεποίθηση ότι όλοι οι άντρες είναι γουρούνια; Πώς μετατρέπεται ένα ζώο σε σύμβολο χυδαίας συμπεριφοράς; Η καλλιτέχνης αναρωτιέται γιατί ο μύθος παρουσιάζεται με την οπτική ότι η Κίρκη ήταν μια κακιά μάγισσα, και όχι από το ενδεχόμενο να είχε συμβεί κάτι το οποίο πυροδότησε τις ενέργειές της. Το νησί της ήταν μια στάση για κουρασμένους ταξιδιώτες που δεν είχαν άλλες προθέσεις παρά να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους για ξεκούραση, φαγητό, κλοπή, λεηλασία και βιασμό; Η Κίρκη είναι εύθραυστη αλλά ταυτόχρονα δυνατή, θυμώνει αλλά δείχνει ευγένεια στους ξένους. Είναι περιθωριοποιημένη εξαιτίας των δυνάμεών της, επειδή οι γυναίκες δεν πρέπει να είναι τόσο ισχυρές. «Η Κίρκη δεν είναι ούτε κακιά ούτε αθώα, είναι απλά πολύπλευρη. Μια γυναίκα που πληγώθηκε και έπρεπε να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Μια γυναίκα που δέχθηκε σεξουαλική επίθεση και περίμενε κάποιον να τη σώσει. Συνέχισε να περιμένει, αλλά κανείς δεν εμφανίστηκε, και ακόμα κι αν το έκαναν, πιθανότατα να την κατηγορούσαν». Αλλά ποιος είναι το πραγματικό ζώο σε αυτήν την περίπτωση;
Η Georgia Fambris στο έργο της το οποίο ονομάζει «My bla-blady right!» εμπνέεται από τον μύθο της νύμφης Λαρούντας, κατά τον οποίο τιμωρείται ο λόγος, η έκφραση και η καταγγελία. Αν ανατρέξουμε στους αρχαίους συγγραφείς, τους ιστορικούς αλλά και στους φιλοσόφους, θα δούμε ότι στην αρχαία Ελλάδα και ειδικά στην Αθήνα η γυναίκα δεν έχει λόγο, ούτε δημόσιο αλλά σχεδόν ούτε και ιδιωτικό, με την έννοια ότι παρέμενε υποταγμένη στον άνδρα και θεωρείτο βιολογικά και ψυχολογικά πλάσμα που δεν είχε την ικανότητα να ελέγξει τον εαυτό της. Παραδείγματα: «Τα πολλά λόγια δεν ταιριάζουν παρά στους άνδρες μόνο» (Οδύσσεια α’ 356). «Στολίδι για τη γυναίκα είναι τα λίγα λόγια» (Δημόκριτος). «Η σιωπή είναι το κόσμημα για τις γυναίκες» (Σοφοκλής, Αίας 293). Η καλλιτέχνης δίνει έμφαση στην εικόνα της γλώσσας ως κυρίαρχο όργανο, θέλοντας να συμβολίσει τον λόγο, την ελεύθερη έκφραση και την ελευθερία. Η απεικόνιση στο έργο είναι ηθελημένα προκλητική σαν μια αυθάδικη γκριμάτσα. Υπάρχουν και άλλες γυναικείες φιγούρες, και αυτές με τις γλώσσες έξω παιχνιδιάρικα.
Ο Αντωνάκης στο έργο του έχει αναφορές στο έργο του Goya το οποίο απεικονίζει τον Κρόνο να τρώει τα παιδιά του και σε μια αφηρημένη απόδοση μας φανερώνει την Μέδουσα να καταβροχθίζει τον Περσέα, ενισχύοντας φαινομενικά την αντίληψη ότι η Μέδουσα ήταν ένα τέρας. Ωστόσο, ο καλλιτέχνης το κάνει μόνο για να τονίσει ότι η Μέδουσα είναι ίσως ο πιο παρεξηγημένος γυναικείος χαρακτήρας στην αρχαία ελληνική μυθολογία, εφόσον ο μύθος επικεντρώνεται στη βία που ασκεί η Μέδουσα εναντίων των ανδρών αλλά πουθενά δεν αναφέρεται ο βιασμός της από τον Ποσειδώνα. Η απεικόνισή της ως ένα τέρας γίνεται το κεντρικό σεξιστικό θέμα του μύθου, και καθώς επαναφέρεται σε μια πατριαρχική και ανδροκρατούμενη κοινωνία, το γεγονός ότι ήταν θύμα βιασμού επισκιάζεται από την τρομακτική εμφάνιση και την ικανότητά της να μετατρέπει τους άνδρες σε πέτρα. Εστιάζοντας στην τερατώδη εμφάνιση της Μέδουσας, δεν εξετάζουμε τους ρόλους των ανδρών και της κουλτούρας του βιασμού στην ιστορία. Ο καλλιτέχνης με το έργο του πηγαίνει ενάντια στο στερεότυπο, αφού το θηλυκό «τέρας» καταφέρνει να αναδειχθεί νικητής στη μάχη ενάντια στον άτρωτο και δυνατό άντρα.
Ο Φίκος εστιάζει σε έναν μύθο, στον οποίο κάποιος θα μπορούσε να πει ότι παρουσιάζεται η πρώτη γυναίκα που έστειλε με τον τρόπο της μήνυμα αντίστασης κατά της σεξουαλικής παρενόχλησης: Η Φιλομήλα, θύμα βιασμού από τον άνδρα της αδελφής της, τον βασιλιά της Θράκης Τηρέα, εξιστόρησε σε υφαντό τον βιασμό της, όταν εκείνος της έκοψε τη γλώσσα για να μην αποκαλύψει τι συνέβη. Το υφαντό με το οποίο η Φιλομήλα κοινοποίησε την κακοποίησή της μετατρέπεται σε σύμβολο προτροπής στα θύματα να μιλήσουν. Το ίδιο το έργο του Φίκου είναι παρότρυνση προς όλα τα θύματα να σπάσουν τη σιωπή τους. Παρουσιάζει τη Φιλομήλα με το υφαντό της, το οποίο σε αυτή την περίπτωση δεν εξιστορεί τη δική της ιστορία αλλά διάφορες ιστορίες κακοποίησης και αρπαγής της ελληνικής μυθολογίας. Η Φιλομήλα ενσαρκώνει όλα τα θύματα τα οποία ήρθε ο καιρός να βρουν το θάρρος και να αποκαλύψουν την βία όποιας μορφής έχουν υποστεί.
Λεμεσός, The Edit Gallery, «Reclaiming». Μέχρι 21 Ιουλίου. Τηλ. 25 251710 – info@theeditgallery.com – i: @the_editgallery | fb: theeditgallery – www.theeditgallery.com
Κεντρική φωτο: Αντωνάκης, «Η Μέδουσα καταβροχθίζει τον Περσέα»
Φιλελεύθερα, 4.7.2021.
