ΜΕΡΟΣ Β΄
«Και επειδή αποτελεί το πρωταρχικό και σύμφυτο αγαθό, γι’ αυτό δεν επιλέγουμε κάθε ηδονή, αλλά τότε παραλείπουμε πολλές ηδονές, όταν αυτές συνεπάγονται περισσότερες δυσκολίες. Και πολλούς πόνους τους θεωρούμε καλύτερους από τις ηδονές, αφού η ηδονή που θα ακολουθήσει είναι μεγαλύτερη επειδή υπομείναμε τους πόνους για πολύ καιρό» Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα (129)
Η ηδονή ως σκοπός της ζωής ενέχει ευθύνη. Ο Επίκουρος υπογραμμίζει το αυτονόητο: όλοι οι άνθρωποι θέλουν να αισθάνονται καλά, να ζουν ευχάριστα, ηδέως, επομένως θα πρέπει να προσέξουν τις συνέπειες.
«Καμία ηδονή δεν είναι καθαυτή κακό. Αλλά τα αποτελέσματα μερικών ηδονών επιφέρουν πολύ περισσότερες ενοχλήσεις παρά ηδονές» Επίκουρος, Κύριαι Δόξαι 8
Ο υπέρμαχος της ηδονής, για να βιώσει τη μέγιστη ευχαρίστηση, δεν θα μπορούσε να υποστηρίξει το αλάνθαστο της άκρατης ηδονής. Για πρώτη φορά, η ηδονή επιλέγεται με βάση την αξιολόγησή της, το μελλοντικό -όχι μόνο το παροντικό- της αποτύπωμα. Σε ένα σύντομο απόσπασμα (Κύρια Δόξα 26) ο Επίκουρος καταδεικνύει ποιες επιθυμίες πρέπει να αποφύγει αυτός που επιδιώκει την ηδονή:
«Από τις επιθυμίες, όσες δεν οδηγούν στον πόνο εάν δεν ικανοποιηθούν δεν είναι αναγκαίες, αλλά έχουν την τάση να διαλύονται εύκολα όταν δεν ικανοποιούνται εύκολα ή όταν φαίνεται ότι αποφέρουν βλαβερές συνέπειες»
Ένας επικούρειος ηδονιστής λοιπόν δεν θα επιζητήσει την ικανοποίηση μη αναγκαίων επιθυμιών, καθώς στόχος δεν είναι απλώς η ηδονή αλλά η αποφυγή του πόνου, της λύπης. Αυτό γίνεται εμφανές στην περίφημη επιστολή όπου ο δάσκαλος Επίκουρος συμβουλεύει τον μαθητή, Μενοικέα (Επ. Μεν. 128):
«Η σταθερή θεώρηση αυτών των πραγμάτων γνωρίζει να οδηγεί κάθε επιλογή και αποφυγή στην υγεία του σώματος και την αταραξία της ψυχής, γιατί αυτός είναι ο σκοπός της ευτυχισμένης ζωής. […] Την ηδονή την χρειαζόμαστε όταν η απουσία της μας προξενεί πόνο· όταν δεν αισθανόμαστε πόνο, δεν χρειαζόμαστε πια την ηδονή»
Μια επιθυμία που παράγει μόνο βλάβη, προφανώς, δεν οδηγεί στην απόλαυση. Ο Επίκουρος αντιδρά στον ηδονισμό του παρόντος. Ο πόνος δεν αποφεύγεται πάντοτε, αντιθέτως, καθοδηγεί τον βίο, προφυλάσσει και διδάσκει. Ο πόνος «σημαίνει»:
«Και η εμφάνιση κάποιων σωματικών πόνων ωφελεί ως προφύλαξη από παρόμοιους πόνους» (Επίκουρου Προσφώνησις 73)
Ο πόνος δεν είναι αμελητέος. Είναι το όριο της ηδονής. Αυτός είναι ο ηδονισμός του Επίκουρου: Όταν εξαφανιστεί ο πόνος από τις σωματικές φυσικές ανάγκες δεν υπάρχει πλέον ανάγκη για ηδονή, αφού η ηδονή είναι η εξάλειψη κάθε πόνου. Μία από τις πρώτες «Κύριες Δόξες» του Επίκουρου ξεκαθαρίζει το θολό τοπίο των άκρατων επιθυμιών, της ανθρώπινης απληστίας που δεν αφήνει τον άνθρωπο να απολαύσει αυτό που έχει ήδη κατακτήσει:
«Όριο του μεγέθους των ηδονών είναι η εξάλειψη κάθε πόνου» (Κ.Δ. 3).
Ο Επίκουρος θέλει να κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους. Κατανοεί ότι ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πολλά, αλλά μόνος του δημιουργεί τις ανάγκες του. Γι’ αυτό ο φιλόσοφος προτείνει να σταθούμε λίγο και να αναλογιστούμε όσα κατέχουμε, εκείνα που κάποτε ανήκαν στις επιθυμίες μας, ώστε να αποφύγουμε την απληστία.
«Δεν πρέπει να καταστρέφουμε αυτά που έχουμε τώρα από επιθυμία για αγαθά που μας λείπουν, αλλά να σκεφτόμαστε ότι και αυτά που έχουμε κάποτε τα επιθυμούσαμε» (Ε.Π. 35)
Ποτέ ο Επίκουρος δεν συνηγόρησε στην ικανοποίηση φαύλων επιθυμιών. Το σώμα δεν θέλει να πονάει και η ψυχή θέλει να είναι ήρεμη. Αυτή είναι η αταραξία που προσφέρει η θεώρηση των πραγμάτων από την επικούρεια σκοπιά. Ο Επίκουρος δεν κάνει λάθος. Η φρόνηση συνεπικουρεί στην επίτευξη της ηδονής, στην απαλοιφή του πόνου:
«Ψωμί και νερό φέρνουν τη μέγιστη ηδονή, όταν προσφερθούν σε κάποιον που τα έχει ανάγκη. Το να συνηθίσει λοιπόν κανείς σε απλή και όχι πολυτελή διατροφή συνεπικουρεί στην υγεία και κάνει τον άνθρωπο ακαταπόνητο στις υποχρεώσεις της ζωής∙ και όταν κάποτε επισκεπτόμαστε σε διαλείμματα τις πολυτελείς απολαύσεις, αντιμετωπίζουμε τις μεταβολές της τύχης χωρίς φόβο. […] Αρχή όλων αυτών λοιπόν και μέγιστο αγαθό είναι η φρόνηση. Γι’ αυτό και η φρόνηση είναι πολυτιμότερη από τη φιλοσοφία» (Επ. Μεν. 130-1)
*Το παρόν κείμενο γράφτηκε με αφορμή το 1ο Παγκύπριο Συμπόσιο Επικούρειας Φιλοσοφίας, 23 Μαΐου 2026, Λάρνακα. Ευχαριστίες στους τρεις Κήπους που διδάσκουν την Επικούρεια ευδαιμονία, της Λύσης, της Θεσσαλονίκης και της Αθήνας.
**Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
