Μάρκος Αυρήλιος: Ήταν ο αυτοκράτορας φιλόσοφος;

«Αν βρεις κάτι καλύτερο στον ανθρώπινο βίο από τη δικαιοσύνη, την αλήθεια, τη σωφροσύνη, την ανδρεία και, με μια λέξη, κάτι ανώτερο από την αυτάρκεια της διάνοιάς σου για όσα μπορείς να πράξεις σύμφωνα με τον ορθό λόγο, και για την κατάσταση που σου έχει ανατεθεί από τη μοίρα χωρίς δική σου επιλογή∙ αν, λέω, βλέπεις κάτι καλύτερο από αυτό, στρέψου σ’ αυτό με όλη σου την ψυχή και απόλαυσε αυτό το άριστο αγαθό που βρήκες» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν 3.6

Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν έχει επιλέξει τον τίτλο του αυτοκράτορα. Εξάλλου, για τον ίδιο ένας τίτλος δεν σημαίνει κάτι περισσότερο από το ότι πρέπει να επιτελέσει το έργο που του αναλογεί∙ το έργο του ανθρώπου. Οι τέσσερις αρχαιοελληνικές αρετές, η δικαιοσύνη, η φρόνηση (ο Μάρκος Αυρήλιος -χωρίς να απομακρύνεται- την αντικαθιστά με την αλήθεια), η σωφροσύνη, η ανδρεία συνεχίζουν να είναι οδηγός του δικού του βίου. Η θέση του ως αυτοκράτορα της Ρώμης τού παρέχει όλα όσα μπορεί να έχει στην εξουσία του ένας άνθρωπος της εποχής του. Εύκολα μπορεί να παρασυρθεί, θεωρώντας σημαντικά όσα συνοδεύουν το αξίωμά του, παραβλέποντας την πραγματική φύση ενός ηγέτη που υπηρετεί τον λαό του. Γι’ αυτό γράφει:

«Γιατί δεν επιτρέπεται στο πολιτικό και λογικό αγαθό να αντιπαραβάλλεις οτιδήποτε ξένο, όπως τον έπαινο του πλήθους, την εξουσία, τον πλούτο ή τις απολαύσεις των ηδονών. Όλα αυτά, αν σου φανεί ότι και για λίγο σου ταιριάζουν, επικρατούν αμέσως και σε παρασύρουν» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν 3.6β

Ο Μάρκος Αυρήλιος πρέπει να γράφει. Για τον εαυτό του, για να μην παρασυρθεί από τις εξωτερικές καταστάσεις. Γι’ αυτό αναζητεί τη γαλήνη. Όχι για να απαλλάξει τον εαυτό του από την ταραχή της καθημερινότητας -αυτό θα μπορούσε να το επιτύχει και με άλλους τρόπους-, αλλά για να τον συναντήσει, να συνομιλήσει μαζί του, να του υπενθυμίσει πώς πρέπει να ζει. Με αυτόν τον τρόπο βιώνει τη ζωή ενσυνείδητα, ελέγχοντας τον «δαίμονά» του -τον εαυτό του- το μόνο που πραγματικά βρίσκεται στην εξουσία του. Σημασία δεν έχει το να «ξαναδιαβάσει» όσα έχει γράψει, ούτε να μελετήσει και πάλι τα διδάγματα των αρχαίων που τον έχουν αναθρέψει (3.14). Η φιλοσοφία υπηρετεί τον ίδιο, γι’ αυτό την εξασκεί καθημερινά με τη γραφή. Ο εσωτερικός διάλογος βρίσκεται πάντοτε σε αρμονία με τον ορθό λόγο:

«Ποτέ μην θεωρείς συμφέρον για τον εαυτό σου οτιδήποτε σε αναγκάζει να αθετήσεις τον λόγο σου, να χάσεις την αυτοεκτίμησή σου, να μισήσεις κάποιον, να γίνεις καχύποπτος, να καταραστείς, να υποκριθείς, να επιθυμήσεις οτιδήποτε που χρειάζεται τοίχους και κουρτίνες. Γιατί αυτός που έχει επιλέξει τον δικό του νου, τον δαίμονα μέσα του, και τη λατρεία της αρετής του, δεν δημιουργεί τραγωδίες, δεν στενάζει, δεν έχει ανάγκη ούτε την ερημιά ούτε την πολυκοσμία· και, το κυριότερο απ’ όλα, θα ζήσει χωρίς ούτε να επιδιώκει ούτε να αποφεύγει κάτι» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν 3.7
Ο Μάρκος Αυρήλιος έχει συνείδηση της τρωτότητάς του. Ο διάλογος περιλαμβάνει και αυτή την πλευρά. Ο δαίμονας δεν είναι πάντοτε ακέραιος. Το αντίθετο. Θέλει να ικανοποιήσει τη ζωώδη πλευρά του εαυτού του. Ο Μάρκος Αυρήλιος προσπαθεί να αντισταθεί. Συνομιλεί:

«Αλλά εσύ, λέω, διάλεξε απλά και ελεύθερα το καλύτερο και κρατήσου σφιχτά από αυτό. ‘Αλλά το καλύτερο είναι ό,τι με συμφέρει’. Λοιπόν, αν είναι συμφέρον για σένα ως λογικό ον, κράτησέ το· αν όμως είναι χρήσιμο μόνο για σένα ως ζώο, πες το ξεκάθαρα, και μείνε στην κρίση σου χωρίς αλαζονεία. Πρόσεξε μόνο να εξετάσεις την κατάσταση με ασφάλεια» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν 3.7

Πώς αλλιώς θα παραμείνει ο αυτοκράτορας άνθρωπος, αν δεν το υπενθυμίζει καθημερινά στον εαυτό του; Οι σκέψεις δεν αρκούν. Πρέπει να αποτυπώνονται στο χαρτί.

Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν γράφει για κανέναν άλλο, εκτός από τον εαυτό του. Δεν επιθυμεί να διδάξει, αλλά να επικεντρωθεί στην ύπαρξή του και να προσφέρει το καλό. Ο τίτλος του φιλόσοφου- αυτοκράτορα δικαίως του έχει απονεμηθεί. Και ας μη δίδαξε ποτέ φιλοσοφία σε κάποια σχολή. Και ας μην έγραψε τίποτε ποτέ για να νουθετήσει κάποιον άλλο πέρα από τον εαυτό του. Εφάρμοσε τον φιλοσοφικό βίο αθόρυβα, συνομιλώντας με τον δαίμονά του. Και παρέμεινε άνθρωπος.

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com