Πριν από έξι χρόνια στεκόμασταν μπροστά στο κάγκελο του δημοτικού. Του είχα γράψει ένα γράμμα. Του έλεγα να σκέφτεται μόνος του. Να αμφιβάλλει. Να μη χάσει τη φυσική του περιέργεια. Να συνεχίσει να κάνει ερωτήσεις. Να μην πιστέψει ποτέ ότι τα ξέρει όλα. «Να διατηρείς το γιατί σου.» του έγραφα.
Την περασμένη εβδομάδα αποφοίτησε. Μαζί με το απολυτήριο, τα παιδιά πήραν έναν πάπυρο. «Να πιστεύετε στον εαυτό σας ακόμα και όταν τα πράγματα φαίνονται δύσκολα. Κάθε μικρό βήμα σας φέρνει πιο κοντά στα μεγάλα σας όνειρα. Μην ξεχνάτε να χαμογελάτε και να μοιράζεστε αγάπη όπου κι αν πάτε. Το μέλλον σας ανήκει. Κάντε το όμορφο.»
Διάβασα ξανά το δικό μου γράμμα και μετά τον πάπυρο. Το πρώτο μιλούσε για την περιέργεια. Ο δεύτερος για την αυτοπεποίθηση. Το πρώτο για τις ερωτήσεις. Ο δεύτερος για τα όνειρα. Η αυτοπεποίθηση χωρίς περιέργεια γίνεται βεβαιότητα. Η περιέργεια χωρίς αυτοπεποίθηση γίνεται δισταγμός. Και τα δύο όμως μιλούσαν για το ίδιο πράγμα: να συνεχίσεις να κυνηγάς τα όνειρά σου χωρίς να εγκαταλείψεις τις ερωτήσεις σου. Να κρατήσεις τον ηθικό σου πυρήνα και την εσωτερική σου πυξίδα.
Σε λίγους μήνες θα περάσει το επόμενο κάγκελο. Ένα μεγαλύτερο σχολείο. Με περισσότερους μαθητές, περισσότερες απαιτήσεις, περισσότερες επιλογές και περισσότερους περισπασμούς.
Συνειδητοποιώ ότι η πιο σημαντική συμβουλή σήμερα δεν είναι διαφορετική από εκείνη που του έδωσα τότε. Μόνο που τώρα αποκτά μεγαλύτερη αξία. Να συνεχίσεις να ρωτάς. Γιατί ο κόσμος γύρω μας δεν έχει έλλειψη απαντήσεων. Έχει έλλειψη καλών ερωτήσεων. Ζούμε σε μια εποχή όπου όλοι ανταγωνίζονται για την προσοχή μας. Η προσοχή έγινε ίσως το πολυτιμότερο αγαθό.
Ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων μπορεί να αγοράσει λίγη από την προσοχή μας. Για να μας πουλήσει ένα προϊόν, μια ιδέα ή ακόμη και μια πολιτική επιλογή. Δεν είναι όμως τα βίντεο το πρόβλημα. Ούτε τα κοινωνικά δίκτυα. Το ερώτημα είναι αν πίσω από την εντύπωση υπάρχει ουσία, πίσω από το σύνθημα σκέψη και πίσω από τη βεβαιότητα γνώση.
Γι’ αυτό και πιστεύω πως η μεγαλύτερη πρόκληση για τη γενιά των παιδιών μας δεν είναι να μάθει να χρησιμοποιεί τα εργαλεία του μέλλοντος. Αυτό θα το κάνει καλύτερα από εμάς. Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να διατηρήσει την ικανότητα να σκέφτεται ανεξάρτητα από αυτά.
Να μπορεί να ξεχωρίζει το σημαντικό από το θορυβώδες. Να αντιστέκεται στην ευκολία των έτοιμων απαντήσεων. Να ακούει πριν αποφασίσει. Να αμφιβάλλει πριν βεβαιωθεί.
Ελπίζω να θυμάται ότι η δημοκρατία, όπως και η μάθηση, χρειάζεται ανθρώπους που συμμετέχουν και όχι μόνο παρακολουθούν. Κοιτάζοντας τον γιο μου στην αποφοίτησή του, δεν ένιωσα ότι ολοκληρώθηκε μια διαδρομή. Ένιωσα ότι ανεβαίνει επίπεδο. Όχι μόνο στο σχολείο. Στη ζωή. Και αν είχα σήμερα την ευκαιρία να προσθέσω λίγες γραμμές σε εκείνο το πρώτο γράμμα, θα του έγραφα κάτι απλό:
Να συνεχίσεις να πιστεύεις στον εαυτό σου. Να συνεχίσεις να ονειρεύεσαι. Αλλά πάνω απ’ όλα, να συνεχίσεις να ρωτάς «γιατί». Γιατί σε έναν κόσμο γεμάτο ανθρώπους που διεκδικούν την προσοχή σου, η ελευθερία σου θα κρίνεται πάντα από την ποιότητα των ερωτήσεων που επιλέγεις να κάνεις. Γιατί οι κοινωνίες προχωρούν χάρη στους ανθρώπους που τολμούν να αμφισβητήσουν το προφανές, να αναζητήσουν το καλύτερο και να φανταστούν αυτό που ακόμη δεν υπάρχει. Ίσως τελικά να είμαι ένας καταδικασμένος αισιόδοξος. Γιατί κάθε φορά που ακούω ένα παιδί να ρωτά «γιατί», δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι το μέλλον δεν θα είναι καλύτερο από το παρόν.
Πριν από έξι χρόνια σταματήσαμε για λίγο μπροστά στο πρώτο κάγκελο. Σε λίγο θα σταθούμε μπροστά από το επόμενο. Και αν κάτι έμαθα σε αυτή τη διαδρομή, είναι ότι το ζητούμενο δεν είναι να έχεις όλες τις απαντήσεις. Το ζητούμενο είναι να μη χάσεις ποτέ την περιέργεια να τις αναζητάς. Γιατί εκεί αρχίζει η μάθηση. Εκεί αρχίζει η ελευθερία. Και, ίσως, εκεί αρχίζει και η ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο.
*Διευθυντής Διοίκησης και Οικονομικών Πανεπιστημίου Κύπρου
