Το πόρισμα της Αρχής κατά της Διαφθοράς, όπου εξ αφορμής του περιβόητου βιβλίου του δημοσιογράφου Μακάριου Δρουσιώτη «Κράτος Μαφία» καταγράφονται ενδεχόμενες ποινικές ευθύνες τού τέως Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας σε συσχέτιση, κατά περίπτωση, με εμπορία επηρεασμού και κατάχρηση εξουσίας, δεν μονοπώλησε μόνο τις επίμαχες συζητήσεις των τελευταίων εβδομάδων, πυροδοτώντας συγχρόνως την ένταση αντιπαραθέσεων μεταξύ των δύο μεγάλων κομμάτων.
Προφανής, ειρήσθω, η εργαλειοποίηση και απροκάλυπτο το εφαλτήριο εκκίνησης για τις προεδρικές εκλογές του 2028. Γι’ ακόμη, όμως, μια φορά η κοινωνία των νουνεχών πολιτών θέτει επιτακτικά το ζήτημα της αξιοπιστίας των θεσμών και της απρόσβλητης υγιούς λειτουργίας τους, ως εκ τούτου της άμεσης αναγκαιότητας να υπάρξει επί τέλους ένα πραγματικό και όχι κατ’ επίφαση κράτος δικαίου, που να μην επιτρέπει ούτε καν την υποψία διολίσθησης σε υποχθόνιες πρακτικές διαπλοκής, διαφθοράς και καταρράκωσης του δημόσιου συμφέροντος έναντι προσωπικών ιδιοτελών κινήτρων και ισχυρών ανίερων συμφερόντων.
Σε έναν τόπο, ιδίως, που εξακολουθεί να βιώνει την τραγωδία της Τουρκικής Εισβολής με τις τραυματικές εμπειρίες της συνεχιζόμενης επί 52 έτη παράνομης στρατιωτικής κατοχής του 37% των εδαφών μας.
Τα φαινόμενα, ωστόσο, θεσμικής παθογένειας έως και πολιτειακής κρίσης δεν γνωρίζουν γεωγραφικά και χρονικά όρια μήτε αναστολές κοινωνικοπολιτικών προβλημάτων στην αμφίδρομη σχέση αιτίων αιτιατών. Από τα πάμπολλα παραδείγματα της Ελληνικής αρχαιότητας οι συνειρμοί εστιάζονται σε ορισμένα κραυγαλέα εξ αυτών, όπως παραδίδονται στα κείμενα της αρχαιοελληνικής μας γραμματείας. Αρχής γενομένης από τα Ομηρικά Έπη, προσφυής η τυφλή κατάχρηση εξουσίας λόγω αλαζονικής ηγεμονικής δύναμης.
Στην Ιλιάδα, ο Αγαμέμνονας εκμεταλλεύεται την αρχιστρατηγία του, για να προσβάλει τον Αχιλλέα και να του αρπάξει τη Βρισηίδα ως τη νόμιμη λεία του, θέτοντας το προσωπικό του γόητρο υπεράνω του σκοπού της εκστρατευτικής αποστολής. Απέναντι, βεβαίως, στον «φέρτερο» Αγαμέμνονα της ιεραρχικής θέσης υψώνει το ανάστημά του ο «κυδάλιμος» Νέστωρ της συναινετικής πειθούς, της δικαιοσύνης και των άγραφων νόμων. Ενώ, όταν ο Θερσίτης επικρίνει τους βασιλείς για την ετεροβαρή διανομή των λαφύρων, η απάντηση της εξουσίας είναι ο χλευαστικός ξυλοδαρμός του από τον Οδυσσέα, που επιβάλλει την αυταρχική φίμωση στην κριτική άποψη.
Οι Μνηστήρες στην Οδύσσεια, προκειμένου να κερδίσουν τον θρόνο της Ιθάκης, καταχρώνται την εξουσία της ευγενούς καταγωγής τους, παραβιάζοντας τον ιερό θεσμό της φιλοξενίας και σχεδιάζοντας τη δολοφονία του Τηλέμαχου. Η έλλειψη, επίσης, ελέγχου οδηγεί σε ανενδοίαστη μηχανορραφία ηθικής διάβρωσης στο εσωτερικό του οίκου, όπως συμβαίνει με τον χοιροβοσκό Μελάνθιο, ο οποίος προδίδει τον αφέντη του και συμμαχεί με τους Μνηστήρες για προσωπικό όφελος. Στο προοίμιο του διδακτικού του έπους «Έργα και Ημέραι» ο Ησίοδος κατηγορεί τους «δωροφάγους βασιλείς», ήτοι τους άπληστους σε δώρα και χρηματισμό δικαστές, για την άδικη απόφασή τους στον διαμοιρασμό της κληρονομικής περιουσίας μεταξύ του ιδίου και του αδελφού του Πέρση.
Στιγματίζοντας έτσι τα ευτελή κίνητρα της διαφθοράς στους ανθρώπους της εξουσίας, οι οποίοι κατ’ εξοχήν εντέλλονται να υπερασπίζονται τους νόμους και να αποδίδουν δικαιοσύνη. Την πραγμάτωση αυτού του υπέρτατου αγαθού, που κατά την Πλατωνική Πολιτεία συνιστά την τήρηση μιας ισορροπίας μεταξύ του καλύτερου και του χειρότερου, επί τη βάσει συμπεφωνημένων κανόνων και νόμων.
Από την αρχαϊκή περίοδο του 8ου και 7ου αιώνα π.Χ. ας έλθουμε στην Αθήνα των μέσων του 4ου π.Χ. αιώνα, της ήττας και της οικονομικής εξαθλίωσης, οι αρχές της οποίας ανάγονται περί το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, ήτοι το 404-403 π.Χ. Τότε που οι πλούσιοι έγιναν λιγότεροι και πλουσιότεροι και οι φτωχοί περισσότεροι και φτωχότεροι. Τότε που ο πληθυσμός, κατά ένα μεγάλο μέρος, είχε εγκαταλείψει την ύπαιθρο, αναζητώντας τα μέσα επιβίωσής του στο κλεινόν άστυ. Εντούτοις, η έλλειψη εργασίας, σε συνδυασμό με τη γνωστή αντιπάθεια των Αθηναίων για τις χειρωνακτικές εργασίες, είχε ως επακόλουθο όλοι να προσβλέπουν στις κρατικές παροχές, ζητώντας με κάθε μέσο έναν μισθό ή κάποιο επαρκές βοήθημα.
Το ανθηρό απόθεμα της πολιτείας είχε αντικαταστήσει η ευμάρεια μιας μικρής μειοψηφίας που ζούσε ενίοτε με επιδεικτική πολυτέλεια. Πολιτικοί άνδρες αποκτούσαν περισσότερο πλούτο, που προερχόταν φυσικά και από «λαδώματα», ενώ οι επιλήψιμες πράξεις τους έμεναν συχνά ατιμώρητες. Χαρακτηριστικά είναι όσα καταλόγισε ο Δημοσθένης στους Αθηναίους στον δικανικό του λόγο «Κατά Αριστοκράτους» (205-209), που εκφώνησε το 352 π.Χ. Μεταξύ άλλων τούς υπενθύμισε ότι τώρα δεν τιμωρούν όσους ζημιώνουν την πατρίδα, ενώ τον 5ο αιώνα δεν δίστασαν να καταδικάσουν πολιτικούς άνδρες του αναστήματος ενός Θεμιστοκλή και ενός Κίμωνα μόλις αντιλήφθηκαν ότι αυτοί, παρασυρμένοι από την αλαζονεία της εξουσίας, προέβαιναν σε κολάσιμες πράξεις.
Τους επισήμανε ότι, αν και επρόκειτο για μεγάλους πολιτικούς που αποδεδειγμένα είχαν ωφελήσει την πόλη τους («χρηστούς μεν όντας ετίμων»), δεν επέτρεψαν να παραμείνουν ατιμώρητοι («αδικείν δ’ επιχειρούσιν ουκ επέτρεπον»). Και συνέχισε: «Πράγματι, τότε η πόλη ήταν πλούσια και λαμπρή, σε ιδιωτικό όμως επίπεδο κανένας δεν υπερείχε από τους πολλούς. Και ιδού η απόδειξη: αν κανείς από σας ξέρει πώς ήταν το σπίτι του Θεμιστοκλή ή του Μιλτιάδη και των άλλων σπουδαίων ανδρών της εποχής εκείνης, μπορεί να δει ότι δεν ήταν καθόλου πιο εντυπωσιακό από τα σπίτια των απλών ανθρώπων, ενώ τα οικοδομήματα της πόλης και τα δημόσια έργα ήταν τόσο μεγαλοπρεπή και τόσο ωραία, ώστε δεν υπάρχει πιθανότητα να ξεπεραστούν ποτέ στο μέλλον…
Σήμερα όμως οι πολιτικοί έχουν τόσο μεγάλη περιουσία, ώστε μερικοί από αυτούς έχουν κατασκευάσει σπίτια πιο μεγαλοπρεπή από πολλά δημόσια οικοδομήματα, και μερικοί άλλοι έχουν αγοράσει περισσότερη γη από όλους μαζί εσάς που βρίσκεστε στο δικαστήριο…. Εκείνα τα χρόνια ο Αριστείδης, ο οποίος είχε λάβει πλήρη εξουσιοδότηση να καθορίσει τους φόρους, δεν έγινε ούτε κατά μία δραχμή πλουσιότερος και όταν πέθανε τον έθαψε η πόλη με δημόσιες δαπάνες. Όποτε χρειαζόμασταν κάτι, υπήρχαν περισσότερα χρήματα στο δημόσιο ταμείο από ό,τι είχαν όλοι οι Έλληνες… Τώρα όμως αυτοί που διαχειρίζονται τις υποθέσεις της πόλης έχουν γίνει από φτωχοί πλούσιοι και έχουν μαζέψει για να τρώνε καλά επί πολλά χρόνια. Εσείς όμως… αν χρειαστεί να κάνετε κάτι, δεν έχετε τα μέσα να το πράξετε. Γιατί εκείνα τα χρόνια ο λαός ήταν κύριος των πολιτικών, ενώ τώρα είναι υπηρέτης τους.».
Αλλά ούτε και ο ίδιος ο Δημοσθένης απέφυγε την κατηγορία της δωροδοκίας στο μεγαλύτερο ίσως οικονομικό σκάνδαλο της αρχαιότητας, που συντάραξε την Αθήνα του 4ου αιώνα π.Χ., γνωστό ως «Αρπάλεια χρήματα», στο οποίο ενεπλάκησαν πολλά και σημαντικά δημόσια πρόσωπα. Συγκεκριμένα, ο αριστοκρατικής καταγωγής Μακεδόνας Άρπαλος και παιδικός φίλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, καθώς έπασχε από αναπηρία και ήταν ακατάλληλος για τον πόλεμο, ορίστηκε θησαυροφύλακάς του. Καθώς όμως ο Αλέξανδρος πολεμούσε στην Ασία, ο έκδοτος στις ηδονές Άρπαλος διασπάθιζε το ταμείο.
Όταν δραπετεύοντας με 5.000 τάλαντα και 6.000 μισθοφόρους που άφησε στο Ταίναρο, έφτασε στην Αθήνα το 324 π.Χ. ζητώντας άσυλο, ο Αντίπατρος απαίτησε την έκδοσή του, αλλά διά της δωροδοκίας την απέφυγε. Φυλακίστηκε όμως από τους Αθηναίους και τα χρήματα κατασχέθηκαν, πλην από τα 700 τάλαντα που είχε δηλώσει ότι έφερε, βρέθηκαν μόνο τα μισά. Η οργή τότε του δήμου στράφηκε κατά του Δημοσθένη που είχε εισηγηθεί την φυλάκιση του Άρπαλου και ο οποίος θεωρήθηκε ένας από τους υπευθύνους του ελλείμματος. Ο Πλούταρχος διευκρινίζει ότι ο Δημοσθένης δωροδοκήθηκε με είκοσι τάλαντα από τον Άρπαλο, που «ήταν φοβερός στην διάγνωση της απληστίας των ανθρώπων από την έκφρασή τους όταν αντίκριζαν το χρυσάφι».
Ο κορυφαίος Αττικός ρήτορας καταδικάστηκε σε πρόστιμο πενήντα ταλάντων, φυλακίστηκε μέχρι να το αποπληρώσει και γρήγορα δραπέτευσε στην Αίγινα. Ο Άρπαλος απελάθηκε βιαστικά από την Αθήνα, καθότι οι ρήτορες που δωροδοκήθηκαν φοβούνταν αποκαλύψεις. Καταφεύγοντας στην Κρήτη, δολοφονήθηκε από τον φίλο του Θίβρωνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι κατήγορος του Δημοσθένη στο δικαστήριο της Ηλιαίας ήταν ο ρήτορας φίλος του Υπερείδης και ο φιλομακεδόνας Δείναρχος ως λογογράφος. Τελικώς, η καταδικαστική απόφαση για τον Δημοσθένη δεν σημαίνει την πάσα αποδεδειγμένη αλήθεια, καθότι τα διασωθέντα τεκμήρια είναι ελάχιστα περί του τυχόντος χρηματισμού του.
Ο Πλούταρχος όμως επιβεβαιώνει το γεγονός, επειδή την επομένη της δωροδοκίας ο ρήτορας προσήλθε στην εκκλησία του Δήμου και αρνούμενος να μιλήσει για το θέμα του Αρπάλου, προφασίστηκε ότι ήταν άρρωστος. Οι πιο ευφυείς όμως Αθηναίοι πολίτες λοιδορώντας τον είπαν ότι το στόμα του δεν έφραζε το συνάχι αλλά τα αργύρια.
Ας επισημανθεί ότι η Αθηναϊκή Δημοκρατία των 400.000 κατοίκων διέθετε μηχανισμούς ελέγχου και τιμωρίας για προστασία του κοινού συμφέροντος, καθώς οι πολιτικοί αξιωματούχοι και δημόσιοι λειτουργοί ήταν υποχρεωμένοι να λογοδοτούν για τις πράξεις τους και ιδιαίτερα για τη διαχείριση του δημόσιου χρήματος. Αν αποδεικνυόταν ότι έθεσαν την πόλη σε κίνδυνο ή καταχράστηκαν δημόσια περιουσία, αντιμετώπιζαν αυστηρές ποινές, όπως πρόστιμα, κατάσχεση της περιουσίας τους, εξορία, στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων (ατιμία), μέχρι και θανάτωση.
Ένας εκ των ελεγκτικών θεσμών ήταν η εύθυνα, δηλαδή η υποχρεωτική λογοδοσία των αξιωματούχων μετά το τέλος της θητείας τους. Αν δεν επέστρεφαν τα οφειλόμενα χρήματα, η περιουσία τους μπορούσε να κατασχεθεί από το κράτος. Ενδεικτικές τρεις περιπτώσεις: Ο Κλέων κατηγορήθηκε για κατάχρηση χρημάτων και δημαγωγική πολιτική, χωρίς όμως να υπάρξει επίσημη καταδίκη. Ο Αντιφών, που συμμετείχε στην ολιγαρχική στάση των 400, καταδικάστηκε για προδοσία, του επιβλήθηκε η ποινή του θανάτου και κατασχέθηκε η περιουσία του. Ο Θεμιστοκλής, παρά τη μεγάλη του προσφορά στην πόλη, εξοστρακίστηκε και αργότερα κατηγορήθηκε για συνωμοσία με τους Πέρσες.
Τηρουμένων των αναλογιών, επιβεβλημένες οι συγκρίσεις της νυν με την τότε ιστορική πραγματικότητα.
