Την πρωτοβουλία της για την προώθηση της συνεταιριστικής στέγασης (cohousing) που αφορά τη συλλογική διαβίωση για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας στην Κύπρο παρουσίασε σε ημερίδα στις 2 Ιουλίου η μη κυβερνητική οργάνωση «55 συν/πλην μαζί» που ιδρύθηκε πριν δύο χρόνια με στόχο την βελτίωση της ποιότητας της ζωής των πολιτών μεγαλύτερης ηλικίας μέσω της αλληλεγγύης και αλληλοστήριξης στη διεκδίκηση των βασικών δικαιωμάτων τους.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Frederick και το Επιστημονικό Τεχνικό Επιμελητήριο Κύπρου (ΕΤΕΚ) στο οίκημα του ΕΤΕΚ στη Λευκωσία, τελούσε υπό την αιγίδα του δημάρχου της πρωτεύουσας Χαράλαμπου Προύντζου και άνοιξε ουσιαστικά τον δημόσιο διάλογο για την ανάγκη ανάπτυξης εναλλακτικών και βιώσιμων μορφών προσιτής, ασφαλούς και αξιοπρεπούς στέγασης για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας στην Κύπρο, όπως η συλλογική διαβίωση και η συγκατοίκηση. Χαιρετισμό απηύθυνε μεταξύ άλλων η αντιπρόεδρος του «55 συν/πλην μαζί» Άννα Παφίτου.
Όπως επεσήμανε η συντονίστρια της ημερίδας Δέσπω Χαραλάμπους μέλος του δ.σ. του «55 συν/πλην μαζί» και ειδική σύμβουλος της οργάνωσης, «η συλλογική στέγαση δεν είναι μια θεωρητική ή περιθωριακή ιδέα, είναι μια ρεαλιστική δυνατότητα που μπορεί να απαντήσει σε υπαρκτές κοινωνικές, δημογραφικές, στεγαστικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις και να συνδεθεί με ευρύτερους στόχους της δημόσιας πολιτικής όπως τη μείωση του ενεργειακού αποτυπώματος και τη δημιουργία δικτύων αλληλοβοήθειας. Όταν μιλάμε για συλλογική στέγαση, στην πραγματικότητα μιλάμε για το πώς φανταζόμαστε τις πόλεις του μέλλοντος, που δεν είναι μόνο κτίρια. Είναι κοινότητες, πόλεις που συνδέουν ανθρώπους, γειτονιές όπου υπάρχει επαφή, αλληλεγγύη, συμμετοχή και φροντίδα». Τη θέση αυτή ανέδειξαν με τις παρεμβάσεις τους ο δρ Σταύρος Πάρλαλης αναπληρωτής Καθηγητής Κοινωνικής Εργασίας στο Πανεπιστήμιο Frederick, ο Καθηγητής Βύρων Ιωάννου πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών στο ίδιο πανεπιστήμιο, αλλά και ο Ελβετός Καθηγητής Matthias Drilling από το Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Επιστημών της Ζυρίχης (ZHAW University of Applied Sciences) που παρουσίασε βέλτιστες πρακτικές από επιτυχημένα μοντέλα συλλογικής διαβίωσης σε ευρωπαϊκές χώρες. Μέσω διαδικτυακής σύνδεσης παρουσιάστηκαν επίσης οι εμπειρίες από πρωτοβουλίες συλλογικής διαβίωσης στον ελλαδικό χώρο από εκπροσώπους των οργανώσεων «Συγκατοίκηση Φίλων 60+60-» (Σάκης Καβακόπουλος) και «Cohab Athens» (Κωνσταντίνα Θεοδώρου).
Εναλλακτικές μορφές στέγασης και κυπριακές ιδιαιτερότητες
Η πρόταση πολιτικής του «55 συν/πλην μαζί», για εναλλακτικές μορφές στέγασης και φροντίδας ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, συγκεκριμενοποιείται σε υπόμνημα που η οργάνωση απέστειλε στο υπουργείο Εσωτερικών και στο υφυπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας, ζητώντας την υλοποίηση πιλοτικού έργου που να αποτελέσει, όπως αναφέρει, τη βάση για επέκταση και υιοθέτηση στη συνολική πολιτική στέγασης από το κράτος. Η οργάνωση εισηγείται όπως το πιλοτικό αυτό έργο προνοεί την ανεξάρτητη διαβίωση σε μικρά οργανωμένα σπίτια και ειδικά σχεδιασμένα χωριά. Εισηγείται επίσης «να υποστηριχθούν και άλλα μοντέλα, όπως η συστέγαση ατόμων σε μεγάλα σπίτια/διαμερίσματα ή σε πολυκατοικίες με μικρά διαμερίσματα και έναν μεγάλο κοινόχρηστο χώρο».
Στο υπόμνημα αναφέρεται ότι «οι επιτυχημένες διεθνείς εμπειρίες δείχνουν ότι ο συνδυασμός κρατικής στήριξης, συνεταιριστικών σχημάτων και πολεοδομικών κινήτρων, μπορεί να καταστήσει προσιτή και βιώσιμη αυτή τη μορφή στέγασης. Ωστόσο απαιτείται προσαρμογή στις ιδιαιτερότητες της Κύπρου – μικρή κλίμακα οικισμών, περιορισμένη κοινωνική κατοικία και διαφορετικό νομικό-πολεοδομικό πλαίσιο – ώστε τα μοντέλα να σχεδιαστούν με τρόπο που να είναι ρεαλιστικός, οικονομικά εφικτός και κοινωνικά αποδεκτός. Ειδικότερα πρέπει να εξεταστούν μοντέλα όπως οι συνεταιριστικές μικρές στεγαστικές κοινότητες σε αστικές ή ημιαστικές περιοχές, αξιοποιώντας κρατική ή δημοτική (ή παραχώρηση από εκκλησιά ή άλλους οργανισμούς). Στις κοινότητες αυτές, με κοινόχρηστους χώρους, το κάθε άτομο (ή ζευγάρι) διατηρεί την ανεξαρτησία του, αλλά απολαμβάνει κοινωνική στήριξη.
Άλλο μοντέλο είναι τα πολυώροφα (π. χ. τριώροφα) μικρά κτίρια με μικρά διαμερίσματα και κοινόχρηστους χώρους, προσαρμοσμένα στις ανάγκες των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, με παροχή βασικών υπηρεσιών φροντίδας. Τρίτο μοντέλο είναι η συστέγαση σε ένα σπίτι (home-sharing), όπου ένας αριθμός ατόμων συγκατοικούν, μοιράζονται λειτουργικά έξοδα και λαμβάνουν υποστηρικτικές υπηρεσίες, μειώνοντας το κόστος και την απομόνωση. Τέλος υπάρχουν τα μοντέλα των διαγενεακών συστεγάσεων που ενθαρρύνουν τη συμβίωση νέων (π. χ. φοιτητών) και ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, με αμοιβαία οφέλη κοινωνικά και οικονομικά». Υπογραμμίζεται ότι «η προώθηση εναλλακτικών μορφών στέγασης ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, προϋποθέτει την αναθεώρηση και προσαρμογή του υφιστάμενου νομοθετικού πλαισίου και απαιτεί ένα συντονισμένο πλαίσιο στήριξης από το κεντρικό κράτος και την τοπική αυτοδιοίκηση. Η όλη πολιτική για προώθηση εναλλακτικών μορφών στέγασης, μπορεί να στηριχθεί σε ένα μείγμα χρηματοδοτικών πηγών σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο».
Μια μικρή κοινότητα στέγασης ως πιλοτικό έργο
Το υπόμνημα του «55 συν/πλην μαζί» στο υπουργείο Εσωτερικών και στο υφυπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας αναφέρει ότι το πιλοτικό έργο στέγασης και φροντίδας ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, μπορεί να είναι μια μικρή κοινότητα στέγασης με πιθανή συνεργασία με μια τοπική αρχή (π. χ. δήμο με διαθέσιμη δημοτική γη). Προσθέτει ότι «το έργο μπορεί να περιλαμβάνει 10–15 αυτόνομες μικρές κατοικίες, κοινόχρηστο χώρο (καφενείο/χώρο συνεύρεσης, αίθουσα δραστηριοτήτων) και ενσωμάτωση υπηρεσιών φροντίδας κατ’ οίκον με μικρό ιατρικό κέντρο και συμμετοχή των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας στον σχεδιασμό και λειτουργία της κοινότητας σε ένα πλαίσιο κοινωνικής υποστήριξης και συλλογικής διαχείρισης. Η πιλοτική υλοποίηση θα λειτουργήσει ως εργαστήριο καλών πρακτικών, θα αξιολογηθεί ώστε να αποτελέσει πρότυπο για την συμπερίληψη του ως σχέδιο στην ολοκληρωμένη πολιτική για στέγαση και φροντίδα των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας». Στο υπόμνημα περιλαμβάνεται επίσης η εισήγηση για «σύσταση διατομεακής Επιτροπής Εργασίας που μπορεί να αποτελείται από εκπροσώπους αρμόδιων υπουργείων και τμημάτων της κυβέρνησης, τοπικής αυτοδιοίκησης, οργανώσεων πολιτών/ΜΚΟ, του ΕΤΕΚ του ΚΕΒΕ και άλλων ιδιωτικών φορέων και ακαδημαϊκών. Η αποστολή της Επιτροπής θα είναι η μελέτη των εναλλακτικών μορφών στέγασης ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, η προετοιμασία και υλοποίηση ενός πιλοτικού έργου στην Κύπρο και η διαμόρφωση εισήγησης για ολοκληρωμένη πολιτική για τη στέγαση και φροντίδα ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας».
Η σημασία της συλλογικής στέγασης στην Κύπρο
Την έννοια, τις μορφές και τη σημασία της συλλογικής στέγασης στην Κύπρο ανέλυσε στην κεντρική εισήγηση της ημερίδας ο Καθηγητής Βύρων Ιωάννου πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών στο Πανεπιστήμιο Frederick. Εξήγησε την έννοια της συλλογικής στέγασης (collaborative/collective housing) «ως ένα μοντέλο κατοίκησης όπου οι κάτοικοι επιλέγουν συνειδητά να ζουν ως κοινότητα. Διατηρούν την ιδιωτικότητά τους, αλλά μοιράζονται κοινόχρηστους χώρους, πόρους και τη λήψη αποφάσεων για τη διαχείριση του χώρου τους. Βασική διαφορά από μια συμβατική πολυκατοικία είναι η συνειδητή συνεργασία και η συλλογική διακυβέρνηση». Ανέφερε ότι «η έννοια της κοινής διαβίωσης δεν είναι ξένη στην κυπριακή παράδοση και παραδείγματα αποτελούν οι κοινές αυλές, τα χάνια, τα μοναστήρια και άλλες μορφές συλλογικής οργάνωσης της καθημερινής ζωής». Μίλησε επίσης για τις «σύγχρονες κοινωνικές και δημογραφικές εξελίξεις στην Κύπρο, όπως η αύξηση των μονοπρόσωπων νοικοκυριών, η γήρανση του πληθυσμού και οι μεταβολές στις οικογενειακές δομές, που δημιουργούν την ανάγκη για νέες μορφές κατοίκησης». Ο καθηγητής Ιωάννου παρουσίασε σχετικά παραδείγματα από έρευνα του Πανεπιστημίου Frederick (2015–2025) και στη συνέχεια ανέλυσε το πολεοδομικό και θεσμικό πλαίσιο της Κύπρου. Όπως είπε, «η συλλογική στέγαση δεν αποτελεί μόνο εναλλακτική μορφή κατοικίας, αλλά μια κοινωνική και πολεοδομική λύση που μπορεί να ενισχύσει την κοινωνική συνοχή, να αντιμετωπίσει την απομόνωση, να αξιοποιήσει καλύτερα τους διαθέσιμους πόρους και να συμβάλει στην κάλυψη των νέων στεγαστικών αναγκών της Κύπρου».
Η κοινωνική διάσταση και το παράδοξο της κυπριακής κατοικίας
Την κοινωνική διάσταση της συλλογικής στέγασης και τις θετικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας ανέπτυξε ο δρ Σταύρος Πάρλαλης αναπληρωτής Καθηγητής Κοινωνικής Εργασίας στο Πανεπιστήμιο Frederick, εξετάζοντας τη συλλογική στέγαση (co-housing) ως μια καινοτόμο κοινωνική πολιτική. Ανέφερε ότι αυτή η πολιτική μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης στην Κύπρο και την Ευρώπη και παρουσίασε στοιχεία που δείχνουν ότι «περισσότερα από το 30% των νοικοκυριών στην Ευρωπαϊκή Ένωση δαπανούν άνω του 30% του εισοδήματός τους για στέγαση και περίπου 40 χιλιάδες άτομα στην Κύπρο ζουν σε ευάλωτες στεγαστικές συνθήκες». Πρόσθεσε ότι «το 24% των νέων ηλικίας 18–34 ετών παραμένουν στο πατρικό τους σπίτι λόγω οικονομικών δυσκολιών, ενώ η κατάσταση επιδεινώνεται από τη γήρανση του πληθυσμού, την έλλειψη κοινωνικής κατοικίας, την ανεπαρκή φροντίδα ευάλωτων ομάδων και την πίεση της αγοράς ακινήτων». Ο δρ Πάρλαλης σημείωσε ένα «παράδοξο της κυπριακής κατοικίας» επισημαίνοντας ότι «παρόλο που υπάρχουν πολλές κατοικίες, μεγάλο μέρος τους είναι υπο-χρησιμοποιημένο (μεγάλα σπίτια με λίγους ενοίκους), ενώ οι νέοι δυσκολεύονται να βρουν προσιτή στέγη. Επιπλέον αυξάνονται τα ενοίκια, επεκτείνεται η βραχυχρόνια μίσθωση (π. χ. airbnb), ενώ ο πληθυσμός γερνά και αυξάνεται ο κίνδυνος φτώχειας στους ηλικιωμένους». Τόνισε ότι η στέγαση αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και όχι απλώς εμπορικό αγαθό, που μπορεί να προσφέρει σημαντικά οφέλη σε ηλικιωμένους, σε μετανάστες και πρόσφυγες, σε άτομα χαμηλού εισοδήματος, άτομα με αναπηρία, μονογονεϊκές οικογένειες, νέους και φοιτητές, ενώ η διεθνής έρευνα δείχνει ότι τα μοντέλα συλλογικής στέγασης μειώνουν τη μοναξιά, βελτιώνουν την ψυχική υγεία, ενισχύουν τα κοινωνικά δίκτυα, μειώνουν τις εισαγωγές ηλικιωμένων σε ιδρύματα φροντίδας».
Ανέφερε ότι η εφαρμογή του μοντέλου στην Κύπρο παρουσιάζει δυσκολίες λόγω έλλειψης νομοθετικού πλαισίου, περιορισμένης χρηματοδότησης, κοινωνικών αντιστάσεων και στερεοτύπων, έλλειψης εξειδικευμένων επαγγελματιών και διεπιστημονικής συνεργασίας. Κατέληξε υπογραμμίζοντας ότι «η συλλογική στέγαση μπορεί να αποτελέσει μια ουσιαστική απάντηση στη στεγαστική κρίση, αρκεί να υποστηριχθεί από ενεργή κρατική πολιτική, κατάλληλη νομοθεσία, χρηματοδότηση, επαγγελματική υποστήριξη και επιστημονική τεκμηρίωση».
Παραδείγματα συνεργατικής κατοίκησης στην Ευρώπη
Ο Καθηγητής Matthias Drilling από το Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Επιστημών της Ζυρίχης μίλησε για το πώς η συνεργατική κατοίκηση (co-housing) και η ευρύτερη έννοια της κοινοτικά βασισμένης κατοίκησης (community-based housing) μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της γήρανσης του πληθυσμού στην Ευρώπη. Παρουσίασε δύο επιτυχημένα παραδείγματα, της Νορβηγίας όπου υπάρχει συνεργασία κράτους, δήμων και πανεπιστημίων και της Ιρλανδίας όπου η φιλική προς τους ηλικιωμένους κατοικία ενσωματώθηκε στις εθνικές πολιτικές στέγασης, υγείας και πολεοδομίας. Παρουσίασε επίσης παραδείγματα από άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως συγκατοίκηση ηλικιωμένων με φοιτητές στην Πορτογαλία, συνεταιριστικές κατοικίες στην Ελβετία και κοινοτικά συγκροτήματα στην Ισπανία.
Χαιρετίζουν ΕΤΕΚ, υπουργείο Εσωτερικών, Δήμος Λευκωσίας
Σε χαιρετισμό που απηύθυνε το μέλος του δ. σ. του ΕΤΕΚ Λώρα Νικολάου εκ μέρους του προέδρου του Επιμελητηρίου Κωνσταντίνου Κωνσταντή, διαβεβαίωσε ότι «το ΕΤΕΚ στο πλαίσιο του θεσμικού του ρόλου ως Τεχνικού Συμβούλου της πολιτείας παραμένει έτοιμο να συνεισφέρει με την τεχνογνωσία του και να συμβάλει στη διαμόρφωση των κατάλληλων πολεοδομικών και θεσμικών προϋποθέσεων που θα επιτρέπουν εναλλακτικές μορφές στέγασης στην Κύπρο γιατί ένα πιο ανθρώπινο, συμπεριληπτικό και βιώσιμο δομημένο περιβάλλον αποτελεί δικαίωμα που οφείλουμε να διασφαλίσουμε για τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας».
Εκ μέρους του υπουργού Εσωτερικών Κωνσταντίνου Ιωάννου χαιρετισμό ανέγνωσε ο Ηρακλής Αχνιώτης, που αναφέρθηκε στην ενιαία στεγαστική πολιτική του κράτους. Είπε ότι αυτή «περιλαμβάνει εργαλεία που μπορούν να αξιοποιηθούν για τη στέγαση ηλικιωμένων συμπολιτών μας όπως το σχέδιο «Ανακαινίζω-Ενοικιάζω», τα ειδικά πολεοδομικά κίνητρα για προσιτή στέγη και τα σχέδια αναζωογόνησης των ορεινών, ακριτικών και μειονεκτικών περιοχών και συγκεκριμένων περιοχών της υπαίθρου». Ο υπουργός συνεχάρη την οργάνωση «55 συν/πλην μαζί» που όπως ανέφερε «λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στις ανάγκες των πολιτών και στα κέντρα λήψης αποφάσεων, φέρνοντας στο προσκήνιο βέλτιστες πρακτικές από το εξωτερικό και καταθέτοντας ρεαλιστικές προτάσεις προσαρμοσμένες στα κυπριακά δεδομένα. Σας διαβεβαιώνω – κατέληξε – ότι το υπουργείο Εσωτερικών αντιμετωπίζει τις εισηγήσεις σας με μεγάλη σοβαρότητα και ότι τα συμπεράσματα της σημερινής σας ημερίδας θα αποτελέσουν χρήσιμο εργαλείο και πολύτιμη πρώτη ύλη για τη συνεχή αναβάθμιση και εξειδίκευση των δικών μας σχεδιασμών».
Από τον Κώστα Φωτίου μέλος του δ. σ. της οργάνωσης, μεταφέρθηκε χαιρετισμός του αντιδημάρχου Λευκωσίας Χρύσανθου Φάκα ο οποίος συνεχάρη τους διοργανωτές της ημερίδας «για τη συμβολή τους στην προώθηση πολιτικών και πρωτοβουλιών που ενισχύουν την αξιοπρεπή διαβίωση και την κοινωνική συμμετοχή των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας και αποδεικνύουν ότι η κοινωνία των πολιτών μπορεί να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην προώθηση καινοτόμων προτάσεων σε προκλήσεις της εποχής μας».
Σημειώνουμε ότι πριν από την ημερίδα πραγματοποιήθηκαν εργαστήρια που συντόνισαν η Άννα Παφίτου, ο Παναγιώτης Χατζηχριστοφή, ο Νίκος Πασχάλη και ο Βύρων Ιωάννου.
