Από το «άπιαστο όνειρο» στον πρώτο κυπριακό μικροδορυφόρο – Το philenews στα άδυτα του Κυπριακού Οργανισμού Εξερεύνησης Διαστήματος

Η ιδέα πριν από 14 χρόνια ότι η Κύπρος θα μπορούσε κάποτε να αποκτήσει ενεργό ρόλο στον τομέα του διαστήματος έμοιαζε με όνειρο άπιαστο. Σήμερα, η χώρα ετοιμάζει τον δικό της μικροδορυφόρο και έχει ενταχθεί ενεργά σε σημαντικά διεθνή διαστημικά δίκτυα.

Ο «Φ» επισκέφθηκε τις εγκαταστάσεις του Κυπριακού Οργανισμού Εξερεύνησης Διαστήματος (CSEO) στη Λευκωσία και συνομίλησε με τον πρόεδρό του, Γιώργο Δανό, για την εξέλιξη του κυπριακού διαστημικού τομέα τα τελευταία 14 χρόνια, την έρευνα που πραγματοποιείται σήμερα στο νησί και τα επόμενα σχέδια του οργανισμού.

Η σχέση του Γιώργου Δανού με το διάστημα ξεκίνησε από τα παιδικά του χρόνια, όταν οι γονείς του αγόρασαν το πρώτο του τηλεσκόπιο όταν ήταν περίπου έξι ή επτά ετών, σημειώνει. Μάλιστα, προσθέτει, ότι προτού ακόμη μάθει να διαβάζει καλά, περνούσε ώρες ξεφυλλίζοντας διαστημικές εγκυκλοπαίδειες και παρατηρώντας τις εικόνες τους.

Στο σχολείο δημιούργησε έναν μαθητικό όμιλο με αντικείμενο την εξερεύνηση του διαστήματος, ενώ κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας προσκαλούσε αξιωματικούς στο σπίτι του για να παρατηρήσουν τους πλανήτες μέσα από το τηλεσκόπιό του.

Αργότερα, σπούδασε στο Imperial College London, όπου συμμετείχε σε φοιτητικές οργανώσεις που ασχολούνταν με την εξερεύνηση του διαστήματος. Σταδιακά, ανέλαβε την προεδρία και στη συνέχεια συμμετείχε στο διοικητικό συμβούλιο της ευρύτερης βρετανικής φοιτητικής οργάνωσης.

Μετά το πανεπιστήμιο εργάστηκε στη Βρετανία και συνδέθηκε επαγγελματικά με τον όμιλο Virgin του Ρίτσαρντ Μπράνσον (Richard Branson). Έπειτα, όμως, από περίπου 15 χρόνια στο εξωτερικό, αισθάνθηκε ότι είχε έρθει η ώρα να επιστρέψει στην Κύπρο.

«Ένιωθα έντονα ότι έπρεπε να επιστρέψω», θυμάται. «Ήξερα απλώς ότι ήμουν έτοιμος να γυρίσω και να γράψω εδώ, στην Κύπρο, το επόμενο κεφάλαιο της ζωής μου. Όταν επέστρεψα, επειδή ανέκαθεν ασχολούμουν με το διάστημα, άρχισα να αναζητώ τι θα μπορούσα να κάνω που να είναι σχετικό με αυτό και, παράλληλα, να προσφέρει στη χώρα. Έτσι, το 2012 ιδρύσαμε τον Κυπριακό Οργανισμό Εξερεύνησης Διαστήματος. Τότε, οι διαστημικές δραστηριότητες στην Κύπρο βρίσκονταν ακόμη σε εμβρυακό στάδιο, οπότε εργαστήκαμε πολύ για να βοηθήσουμε στην ανάπτυξη και την αναβάθμιση του τομέα».

Καθώς μας ξεναγούσε στις εγκαταστάσεις του οργανισμού, το πάθος του για το διάστημα ήταν εμφανές. Παρά τις τεχνικές γνώσεις και την εμπειρία που έχει αποκτήσει όλα αυτά τα χρόνια, μπορούσε κανείς ακόμη να διακρίνει κάτι από εκείνο το παιδί που περνούσε ώρες κοιτάζοντας εικόνες σε διαστημικές εγκυκλοπαίδειες.

Από την ειρωνεία στη διεθνή αναγνώριση

«Συνεργαστήκαμε στενά με την κυβέρνηση, τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος και τη διεθνή διαστημική βιομηχανία, ενώ παράλληλα εργαστήκαμε για να αναπτύξουμε τον εγχώριο τομέα», εξηγεί ο Δανός. «Ο πρώτος στόχος του οργανισμού ήταν να γίνει η Κύπρος μέλος του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος και χαίρομαι ιδιαίτερα που αυτός ο στόχος επιτεύχθηκε».

Το 2016 η Κύπρος απέκτησε το καθεστώς συνεργαζόμενου κράτους του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος και έκτοτε προχώρησε στο καθεστώς συνδεδεμένου μέλους. Δεν πίστευαν, όμως, όλοι ότι μια χώρα όπως η Κύπρος θα μπορούσε να φτάσει σε αυτό το σημείο. Οι διαστημικές φιλοδοξίες του νησιού αντιμετωπίστηκαν αρχικά με ειρωνεία, τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό.

Ο Δανός θυμάται σατιρικές κυπριακές τηλεοπτικές εκπομπές να διακωμωδούν το ενδεχόμενο να ταξιδέψουν Κύπριοι στο διάστημα, με αστεία για σεφταλιές και σουβλάκια που θα έφταναν μέχρι την τροχιά της Γης. Αντί να ενοχληθεί, αντιμετώπισε το χιούμορ θετικά. «Μερικές φορές έχουμε μάθει να επικοινωνούμε μέσα από τα αστεία», λέει, υποστηρίζοντας ότι ακόμη και η ειρωνεία βοήθησε να διαδοθεί το μήνυμα πως «η Κύπρος κάνει κάτι στο διάστημα».

Σήμερα, όμως, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική – και όσοι γελούσαν τότε μοιάζουν πλέον να έχουν διαψευστεί από τις εξελίξεις. Ο CSEO έχει αναπτύξει δεσμούς και διαύλους συνεργασίας με κορυφαίους διεθνείς οργανισμούς και εταιρείες, όπως η NASA, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος και η Lockheed Martin, καθώς και με διαστημικές υπηρεσίες και ερευνητές από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπωνία, τη Γαλλία, την Ιταλία, το Ισραήλ και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Το 2018, ο τότε επικεφαλής επιστήμονας της NASA, Τζέιμς Γκριν, ταξίδεψε στην Κύπρο για να καθοδηγήσει ομάδες που συμμετείχαν σε διαγωνισμούς διαστημικής καινοτομίας. Σύμφωνα με τον Δανό, τα τελευταία χρόνια επισκέπτονται ολοένα συχνότερα το νησί εκπρόσωποι της NASA και άλλες εξέχουσες προσωπικότητες της διεθνούς διαστημικής κοινότητας.

Ο ίδιος αναφέρεται, επίσης, στη συμμετοχή του CSEO στις διεθνείς συζητήσεις για τη βιώσιμη εξερεύνηση της Σελήνης. «Φέραμε στο ίδιο τραπέζι όλες τις χώρες που εμπλέκονται στην επιστροφή στη Σελήνη. Συμμετείχαν οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ρωσία, η Κίνα και η Ινδία. Όπως όλοι γνωρίζουμε, οι σχέσεις μεταξύ αυτών των χωρών δεν είναι οι καλύτερες. Γι’ αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι καταφέραμε να τις φέρουμε κοντά και να συμφωνήσουν στις αρχές με βάση τις οποίες θα επιστρέψουμε στη Σελήνη». Οι συζητήσεις πραγματοποιήθηκαν σε επίπεδο Ηνωμένων Εθνών, με τον CSEO να διαδραματίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στην προσπάθεια.

Ο Δανός, ωστόσο, αποφεύγει τις υπερβολές ως προς τη θέση της Κύπρου. «Δεν μπορούμε να συγκρίνουμε την έρευνα που πραγματοποιούμε εμείς με εκείνη που διεξάγουν, για παράδειγμα, η Ιαπωνία, το Ηνωμένο Βασίλειο ή η Γαλλία. Τα μεγέθη δεν είναι συγκρίσιμα», επισημαίνει. Ο CSEO, υποστηρίζει, «κατάφερε να εντάξει την Κύπρο στο διεθνές δίκτυο διαστημικής έρευνας και συνεργασίας».

Τι κάνει στην πράξη ο CSEO

Για τον κ. Δανό, η δημιουργία ενός διαστημικού τομέα δεν περιορίζεται στην εκτόξευση αντικειμένων σε τροχιά.

Το έργο του CSEO στηρίζεται σε τέσσερις πυλώνες: Την εκπαίδευση, την καινοτομία και τις νεοφυείς επιχειρήσεις, την έρευνα και ανάπτυξη και τη διεθνή συνεργασία. «Ξεκινάμε, ασφαλώς, από την εκπαίδευση. Αν δεν εκπαιδεύσεις τον κόσμο, πώς θα μπορέσεις να προχωρήσεις στα επόμενα βήματα;» διερωτάται.

Στόχος είναι, επίσης, να δημιουργηθούν στην Κύπρο ευκαιρίες απασχόλησης σε ιδιαίτερα εξειδικευμένους τομείς, οι οποίες στο παρελθόν θα απαιτούσαν από τους ενδιαφερόμενους να εγκαταλείψουν το νησί. «Στον CSEO πραγματοποιούμε διαστημική έρευνα, ασχολούμαστε με τη διαστημική μηχανική και κατασκευάζουμε δορυφόρους. Δραστηριοποιούμαστε διεθνώς και συνεργαζόμαστε με διεθνείς οργανισμούς. Παράλληλα, διεξάγουμε έρευνα αιχμής στους τομείς της διαστημικής υγείας και του διαστημικού καιρού», λέει.

Στις εγκαταστάσεις του οργανισμού στη Λευκωσία, αυτή η δραστηριότητα αποκτά απτή μορφή. Οι εγκαταστάσεις θεωρούνται κορυφαία ευρωπαϊκή διαστημική υποδομή κατηγορίας Tier 3 και διαθέτουν εξοπλισμό για την κατασκευή και τη δοκιμή δορυφόρων και διαστημικών εξαρτημάτων. Μεταξύ άλλων, περιλαμβάνουν τεχνολογία τρισδιάστατης εκτύπωσης, μεγάλο θάλαμο θερμικού κενού, εξοπλισμό δοκιμών κραδασμών και καθαρό χώρο προδιαγραφών ISO 7, καθώς και υποδομές ελέγχου αποστολών και επικοινωνιών.

Ο CSEO συμμετέχει, επίσης, σε έρευνες για τις επιδράσεις των συνθηκών του διαστήματος στον ανθρώπινο οργανισμό. Ο κ. Δανός αναφέρεται σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου για τη μελέτη γονιδίων που επηρεάζονται από τη μικροβαρύτητα και άλλες διαστημικές συνθήκες, με πιθανές εφαρμογές και οφέλη τόσο για τους αστροναύτες όσο και για τους ανθρώπους στη Γη.

Ένας ακόμη βασικός τομέας έρευνας είναι ο διαστημικός καιρός. Η ηλιακή δραστηριότητα μπορεί να επηρεάσει τους δορυφόρους, τις τηλεπικοινωνίες, τα ηλεκτρικά δίκτυα και την υγεία των αστροναυτών. Ο CSEO χρησιμοποιεί μοντέλα και τεχνητή νοημοσύνη για να μελετήσει και να προβλέψει αυτές τις επιπτώσεις.

Πρώτα ο δορυφόρος και κάποτε ένας Κύπριος στο διάστημα

Το επόμενο μεγάλο βήμα παίρνει ήδη μορφή: Η κατασκευή του πρώτου μικροδορυφόρου τύπου CubeSat του CSEO πλησιάζει στην ολοκλήρωσή της. Σύμφωνα με τον κ. Δανό, ο οργανισμός βρίσκεται σε προχωρημένες συζητήσεις με εταιρείες παροχής υπηρεσιών εκτόξευσης για την τοποθέτηση του δορυφόρου σε τροχιά.

Ο δορυφόρος θα φέρει κάμερα που θα επιδείξει τη δυνατότητα εντοπισμού πυρκαγιών – μια εφαρμογή με προφανή σημασία για την Κύπρο και την ευρύτερη περιοχή.

Ο Γιώργος Δανός διευκρινίζει, ωστόσο, ότι ένας μόνο δορυφόρος δεν αρκεί για την παροχή ολοκληρωμένης υπηρεσίας εντοπισμού και παρακολούθησης πυρκαγιών. «Δεν μπορείς να παρακολουθείς τις πυρκαγιές με έναν μόνο δορυφόρο. Χρειάζεσαι έναν ολόκληρο στόλο δορυφόρων. Με έναν αποδεικνύεις τη δυνατότητα. Με πολλούς, μπορείς να τη μετατρέψεις σε υπηρεσία».

Ο μικροδορυφόρος θα μεταφέρει, επίσης, ωφέλιμα φορτία που σχετίζονται με τη διαστημική υγεία και τον διαστημικό καιρό.

Πέρα από την πρώτη αποστολή, ο κ. Δανός, υπό την ιδιότητά του ως συμπρόεδρος για θέματα καινοτομίας της διεθνούς Επιτροπής Διαστημικής Έρευνας (COSPAR), επιθυμεί τη δημιουργία ενός διεθνούς αστερισμού δορυφόρων. Οι δορυφόροι θα είναι εξοπλισμένοι με διαφορετικούς αισθητήρες για τη μελέτη των επιδράσεων του Ήλιου στη Γη και της σχέσης τους με την κλιματική αλλαγή.

«Αναγνωρίζουμε ότι χρειάζεται να στείλουμε πολλούς δορυφόρους, με διαφορετικούς αισθητήρες, ώστε να μελετήσουμε τις επιδράσεις του Ήλιου στον πλανήτη μας», εξηγεί.

Και ύστερα έρχεται ίσως το πιο προφανές ερώτημα: θα μπορούσε κάποτε ένας Κύπριος να ταξιδέψει στο διάστημα;

Για τον κ. Δανό, πρόκειται για έναν σημαντικό στόχο, ο οποίος, όμως, θα πρέπει να επιδιωχθεί μόνο όταν υπάρχει ουσιαστική επιστημονική και οικονομική αιτιολόγηση. «Ο στόχος να πάει ένας Κύπριος στο διάστημα είναι σημαντικός», λέει, υπογραμμίζοντας ότι ένα τέτοιο εγχείρημα θα απαιτούσε συνεργασία μεταξύ κυβέρνησης, βιομηχανίας, ακαδημαϊκής κοινότητας και μη κυβερνητικών οργανώσεων, καθώς και κατάλληλη προετοιμασία της χώρας για τις ανάγκες των επόμενων δεκαετιών. «Δεν το κάνεις, όμως, μόνο και μόνο επειδή είναι εντυπωσιακό και συναρπαστικό. Πρέπει να υπάρχει λόγος».