Το «χωριό-φάντασμα» λίγο έξω από τη Λευκωσία που βρίσκεται ξανά στο προσκήνιο – Τι κρύβει η ιστορία του Αγίου Σωζομένου

Ο Άγιος Σωζόμενος βρίσκεται τις τελευταίες ημέρες ξανά στο επίκεντρο, αυτή τη φορά όχι για την ιστορία ή τους θρύλους που τον συνοδεύουν, αλλά για την απόφαση να προχωρήσει ο σχεδιασμός των νέων Κεντρικών Φυλακών στην περιοχή.

Λίγα μόλις χιλιόμετρα έξω από τη Λευκωσία και πολύ κοντά στην Ποταμιά, ο μικρός αυτός οικισμός παραμένει εδώ και δεκαετίες εγκαταλειμμένος. Μισογκρεμισμένα πλινθόκτιστα σπίτια, παλιά σχολικά κτίρια, εκκλησίες, το ασκητήριο λαξευμένο στον βράχο και ο επιβλητικός, αλλά ημιτελής, ναός του Αγίου Μάμαντος είναι ό,τι συναντά σήμερα κάποιος φτάνοντας εκεί.

Κάποτε, βέβαια, ήταν ένα μικρό μεικτό χωριό, όπου ζούσαν Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι. Η ζωή του οικισμού άλλαξε δραματικά το 1964, μέσα στο ήδη τεταμένο κλίμα των διακοινοτικών συγκρούσεων. Στην περιοχή σημειώθηκαν αιματηρά επεισόδια, με νεκρούς και από τις δύο κοινότητες, και οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοι εγκατέλειψαν στη συνέχεια το χωριό. Από τότε ο Άγιος Σωζόμενος έμεινε ουσιαστικά έρημος. Ανάμεσα στα χαλάσματα μπορεί ακόμη κανείς να διακρίνει τα ίχνη μιας κανονικής κοινότητας, με σπίτια, σχολεία και χώρους λατρείας.

Το περιοδικό TIME, έγραφε στις 14 Φεβρουαρίου 1964:
Εφτά Ελληνοκύπριοι επιβαίνοντες σε ένα Land Rover πλησίασαν το χωριό. Οι Έλληνες είπαν πως ήθελαν να ξεκινήσουν μια τουρπίνα νερού που εξυπηρετεί ένα χωριό εκεί δίπλα και τους έστησαν ενέδρα οι Τουρκοκύπριοι. Οι δε Τουρκοκύπριοι είπαν πως οι επιβαίνοντες στο Land Rover Ελληνοκύπριοι άνοιξαν πυρ εναντίον Τουρκοκύπριων βοσκών. Όπως και αν ξεκίνησε η “φάση” το αποτέλεσμα ήταν να σκοτωθούν δύο Ελληνοκύπριοι στο Land Rover και να πληγωθούν άλλοι δύο πριν καταφέρουν να απομακρυνθούν από το χωριό. 

Δεν άργησαν όμως να επιστρέψουν αυτή τη φορά με ενισχύσεις από τα γύρω χωριά. Περικύκλωσαν το χωριό και έγινε μάχη με αρκετές απώλειες και από τις δύο πλευρές.
Μετά τη μάχη και την άφιξη ειρηνευτών έφτασαν στο χωριό 50 οπλισμένοι Τουρκοκύπριοι οι οποίοι μετέφεραν τους κατοίκους του χωριού στη Λουρουτζίνα και από τότε το χωριό είναι εγκαταλειμμένο.

Σε άρθρο της, η εφημερίδα Χαραυγή, την επόμενη μέρα, έκανε λόγο για περισσότερους νεκρούς Ελληνοκύπριους απ’ ότι Τουρκοκύπριους.

Μαζί με την εγκατάλειψη ήρθαν με τα χρόνια και οι θρύλοι. Ένας από τους πιο γνωστούς λέει πως, αν κάποιος βρεθεί στο χωριό τη νύχτα, μπορεί να ακούσει τις κραυγές ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους στις συγκρούσεις. Πρόκειται βέβαια για λαϊκή διήγηση, χωρίς οποιαδήποτε τεκμηρίωση, η οποία όμως ακολουθεί εδώ και χρόνια τον Άγιο Σωζόμενο και έχει συμβάλει στη φήμη του ως «χωριού-φαντάσματος». Το ίδιο το σκηνικό άλλωστε, με τα ερειπωμένα σπίτια, τα άδεια παράθυρα και τα παλιά κτίρια μέσα στην πεδιάδα, αφήνει εύκολα χώρο στη φαντασία.

Η ιστορία της περιοχής, όμως, πηγαίνει πολύ πιο πίσω από τα γεγονότα του 1964. Ανασκαφές του Τμήματος Αρχαιοτήτων στην περιοχή Αγίου Σωζομένου, στο πλαίσιο του προγράμματος «Επισκόπηση και Ανασκαφές στην περιοχή Αγίου Σωζομένου» υπό τη διεύθυνση της Δρος Δέσποινας Πηλείδου, έφεραν στο φως σημαντικά κατάλοιπα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Στις θέσεις Τζίρπουλος, Barsak, Νικολήδες και Αμπέλια εντοπίστηκαν οχυρώσεις, εργαστηριακοί χώροι και εγκαταστάσεις που συνδέονται με παραγωγικές δραστηριότητες και την επεξεργασία γεωργικών προϊόντων. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η ευρύτερη περιοχή είχε οργανωμένη και έντονη ανθρώπινη παρουσία ήδη πριν από χιλιάδες χρόνια.

Από τα κτίσματα που ξεχωρίζουν περισσότερο σήμερα είναι ο ημιτελής ναός του Αγίου Μάμαντος. Για χρόνια υπήρχε ένα βασικό ερώτημα γύρω από την ιστορία του: ποιος τον έκτισε και γιατί έμεινε στη μέση; Με το θέμα ασχολήθηκε εκτενώς η ιστορικός και ερευνήτρια Νάσα Παταπίου. Σε μελέτη της συνδέει τον ναό με τον Ευγένιο Συγκλητικό, τρίτο κόμη Rochas και έναν από τους σημαντικούς φεουδάρχες των τελευταίων χρόνων της Βενετοκρατίας. Ο Συγκλητικός απέκτησε το φέουδο της Ποταμιάς, στο οποίο περιλαμβανόταν και ο Άγιος Σωζόμενος, και σύμφωνα με την έρευνά της αποφάσισε να ανεγείρει εκεί έναν ναό αφιερωμένο στον Άγιο Μάμαντα, προστάτη άγιο της οικογένειάς του.

Η Παταπίου τοποθετεί την έναρξη των εργασιών μεταξύ 1567 και των αρχών του 1570. «Είμαι πλήρως πεπεισμένη ότι ο κτίτορας του ημιτελούς ναού του Αγίου Μάμαντος δεν είναι κανείς άλλος παρά ο Ευγένιος Συγκλητικός», αναφέρει, εκτιμώντας ότι η οθωμανική κατάκτηση της Κύπρου ήταν και ο λόγος που ο ναός δεν ολοκληρώθηκε. Ο Ευγένιος Συγκλητικός σκοτώθηκε στις 9 Σεπτεμβρίου 1570, κατά την άλωση της Λευκωσίας, και το οικοδόμημα έμεινε στη μέση. Περισσότερους από τέσσερις αιώνες αργότερα, ο ναός εξακολουθεί να δεσπόζει πάνω από τα ερείπια του χωριού.

Λίγο πιο πάνω, μέσα στον βράχο, βρίσκεται το ασκητήριο του Αγίου Σωζομένου, που σήμερα λειτουργεί ως μικρό εκκλησάκι. Στο εσωτερικό του σώζονται τοιχογραφίες διαφορετικών περιόδων, αρκετές από τις οποίες έχουν υποστεί σημαντικές φθορές. Σε ορισμένες μορφές Αγίων έχουν καταστραφεί ή αφαιρεθεί τα πρόσωπα και κυρίως τα μάτια.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ίδια η ταυτότητα του Αγίου. Σύμφωνα με τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πιθανότατα υπήρχαν δύο τοπικοί άγιοι με το όνομα Σωζόμενος. Ο ένας συνδέεται με την Καρπασία και αναφέρεται και ως επίσκοπος, ενώ ο δεύτερος θεωρείται ένας από τους λεγόμενους 300 «Αλαμάνους» αγίους που ήρθαν στην Κύπρο από την Παλαιστίνη. Ο Άγιος Σωζόμενος της Ποταμιάς είναι ο δεύτερος. Ο Λεόντιος Μαχαιράς τον αναφέρει στο Χρονικό του ως άγιο που ασκήτευσε στην Ποταμιά, ενώ η παράδοση συνδέει το σπήλαιο με τον τόπο άσκησης και ταφής του. Στο εσωτερικό υπάρχει και αγίασμα, ενώ οι τοιχογραφίες παρουσιάζουν σκηνές με θαύματα και θεραπείες που του αποδίδονται.

Παρά την εγκατάλειψη, ο Άγιος Σωζόμενος κάθε άλλο παρά ξεχασμένος είναι. Τα τελευταία χρόνια προσελκύει φωτογράφους, ποδηλάτες, οικογένειες, τουρίστες, ερευνητές και νέους που τον ανακαλύπτουν μέσα από τα social media.

Το 1987, ο Πανίκος Χρυσάνθου κατέγραψε στο ντοκιμαντέρ «A Detail in Cyprus» μαρτυρίες Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων που είχαν ζήσει στο χωριό.

Η περιοχή επανήλθε στο προσκήνιο λόγω των σχεδιασμών για τις νέες Φυλακές. Η απόφαση έχει προκαλέσει αντιδράσεις από τις τοπικές αρχές, κυρίως γιατί, όπως υποστηρίζουν, δεν προηγήθηκε ουσιαστική ενημέρωση ή διαβούλευση. Ο Δήμαρχος Νότιας Λευκωσίας – Ιδαλίου, Σταύρος Χατζηγιάννης, μιλώντας στον ΑΝΤ1, είπε ότι οι δήμοι θα έπρεπε να ερωτηθούν πριν ληφθεί μια απόφαση τέτοιας κλίμακας μέσα στα διοικητικά τους όρια. «Θέλαμε να ερωτηθούμε για τις Κεντρικές Φυλακές και να ρωτείται γενικά η τοπική αρχή για κάθε τι που θα γίνει εντός των διοικητικών της ορίων», ανέφερε, λέγοντας ότι οι τοπικές αρχές πληροφορήθηκαν τον σχεδιασμό μέσα από τον Τύπο.

Ο κ. Χατζηγιάννης αναφέρθηκε και στην εικόνα που υπάρχει σήμερα στην περιοχή, σημειώνοντας ότι γύρω από το προτεινόμενο τεμάχιο βρίσκονται δεξαμενές λυμάτων, βιολογικοί σταθμοί, χοιροστάσια, κτηνοτροφικές μονάδες και λατομικές ζώνες. Έθεσε μάλιστα θέμα ποιότητας του αέρα, ακόμη και για τους ίδιους τους κρατούμενους, αλλά και ζήτημα επάρκειας του οδικού δικτύου. Όπως είπε, ο Δήμος είχε ήδη άλλους σχεδιασμούς για την περιοχή, με στόχο τη δημιουργία οργανωμένης κτηνοτροφικής ζώνης και τη σταδιακή μεταφορά υφιστάμενων μονάδων.

Αντιδράσεις υπήρξαν και από το Κίνημα Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών. Το Κίνημα με ανακοίνωσή του εκφράζει ανησυχία για το ενδεχόμενο ο σχεδιασμός να επηρεάζει προστατευόμενη περιοχή του Δικτύου Natura 2000 και σημειώνει ότι ο Άγιος Σωζόμενος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως «no man’s land» μόνο και μόνο επειδή δεν κατοικείται. Ζητά ουσιαστική διαβούλευση και πλήρη περιβαλλοντική αξιολόγηση, επισημαίνοντας παράλληλα ότι στην ευρύτερη περιοχή λειτουργούν ήδη λατομεία, χώροι διαχείρισης αποβλήτων και εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων.

Από την πλευρά του, ο Υπουργός Δικαιοσύνης Κωνσταντίνος Φυτιρής εξηγεί ότι ο Άγιος Σωζόμενος προκρίθηκε αντί του Μαθιάτη, κυρίως επειδή πρόκειται για κρατική γη και επειδή στην περιοχή υπάρχουν ήδη βασικές υποδομές. Όπως ανέφερε στον Alpha Κύπρου , το οδικό δίκτυο, η ηλεκτροδότηση, η ύδρευση και η αποχέτευση μπορούν να περιορίσουν σημαντικά το κόστος του έργου. Διαβεβαίωσε ότι οι νέες φυλακές δεν θα δημιουργήσουν οχληρία στους κατοίκους και σημείωσε ότι, μόλις ετοιμαστούν τα πρώτα σχέδια, θα γίνει διαβούλευση με τις τοπικές αρχές. Στον σχεδιασμό, όπως έχει πει, περιλαμβάνεται και η αναβάθμιση του ιστορικού χώρου του Αγίου Σωζομένου, ώστε να μπορεί να γίνει επισκέψιμος.

Με πληροφορίες από mixanitouxronou, alioshabielenberg, Τμήμα Αρχαιοτήτων