Πρωταθλητές σε προσφορά και κατανάλωση αίματος στην Ευρώπη – Πώς θα αξιοποιηθεί Τεχνητή Νοημοσύνη και Εθνική Ψηφιακή Πλατφόρμα

Συμφωνίες με άλλες χώρες για εξασφάλιση αίματος σε περιόδους κρίσης, χιλιάδες αποκλεισμοί υποψήφιων αιμοδοτών, σοβαρή υποστελέχωση, χειρόγραφα αρχεία, προβλήματα στη διαχείριση των αποθεμάτων και ένα κυπριακό παράδοξο: Πρώτοι στην Ευρώπη στην αιμοδοσία, πρώτοι και στην κατανάλωση αίματος.

Η Εθνική Στρατηγική για το Αίμα 2026–2030 αποτυπώνει τα κενά και αδυναμίες του υφιστάμενου συστήματος το οποίο, όπως διαπιστώνεται, αντιμετωπίζει σοβαρά οργανωτικά και λειτουργικά προβλήματα.

Η Κύπρος καταγράφει κατανάλωση 100 μονάδων ερυθρών αιμοσφαιρίων ανά 1.000 κατοίκους, έναντι 47 στην Ελλάδα και 48 στην Ιταλία, ενώ το ποσοστό επιστροφών μονάδων αίματος από τα δημόσια και ιδιωτικά νοσηλευτήρια, εξαιρουμένων των Κέντρων Θαλασσαιμίας, φθάνει το 47,8%, χωρίς αυτό βεβαίως να συνεπάγεται καταστροφή του αίματος.

Την ίδια ώρα, παρά την αύξηση των προσελεύσεων, οι επιτυχείς αιμοληψίες μειώθηκαν το 2025, με τους αποκλεισμούς υποψήφιων αιμοδοτών να ξεπερνούν τις 16.500. Περαιτέρω, το 2025 εξυπηρετήθηκαν 98.949 περιστατικά, έναντι 94.382 το 2024.

Η Στρατηγική θέτει στο μικροσκόπιο τα κριτήρια απόρριψης, ενώ μεταξύ των παραγόντων που συνδέονται με τα υψηλά ποσοστά αποκλεισμών καταγράφεται και η περιορισμένη εμπειρία νεοπροσλαμβανόμενων γιατρών. Παράλληλα, καταγράφει ελλείψεις προσωπικού, εξάρτηση από έκτακτες προσλήψεις και απουσία ολοκληρωμένου συστήματος ψηφιακής παρακολούθησης των αποθεμάτων.

Για την αντιμετώπιση των προβλημάτων, ο σχεδιασμός προβλέπει διασυνοριακές συμφωνίες προμήθειας αίματος, αύξηση των αποθεμάτων ασφαλείας από τρεις σε πέντε ημέρες, επανεξέταση των κριτηρίων αποκλεισμού αιμοδοτών, ενίσχυση της αιμοεπαγρύπνησης και δημιουργία Εθνικής Πλατφόρμας Αίματος.

Στις παρεμβάσεις περιλαμβάνονται ακόμη η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης για την πρόβλεψη αναγκών και η εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων εξοικονόμησης αίματος στα χειρουργεία.

Τέλος, η Στρατηγική επιχειρεί να καλύψει και το κομμάτι της διαχείρισης των αποθεμάτων, περιλαμβάνοντας δράσεις που στοχεύουν στην ενίσχυση της ορθολογικής χρήσης του αίματος, καθώς εκτιμάται ότι 30%–40% των μεταγγίσεων ενδεχομένως θα μπορούσε να αποφευχθεί, επισημαίνοντας ωστόσο ότι η απουσία πλήρους ψηφιοποίησης δεν επιτρέπει σήμερα την ακριβή αξιολόγησή του.

Διασυνοριακή προμήθεια αίματος

Στο κεφάλαιο της επιχειρησιακής συνέχειας, η Εθνική Στρατηγική προβλέπει «ανάπτυξη διασυνοριακών συνεργασιών και συμφωνιών αμοιβαίας υποστήριξης, πλήρως εναρμονισμένων με τις απαιτήσεις του Κανονισμού SoHO», κάνοντας παράλληλα ειδική αναφορά στην ανάγκη για «συμφωνίες διασυνοριακής προμήθειας».

Ο σχεδιασμός αυτός αποσκοπεί στη διασφάλιση της επάρκειας αίματος σε περιόδους κρίσης ή έκτακτων αναγκών, στη βάση του ευρωπαϊκού Κανονισμού που θεσπίζει ενιαίους κανόνες ποιότητας και ασφάλειας για το αίμα, τους ιστούς, τα κύτταρα και άλλες ουσίες ανθρώπινης προέλευσης.

Η δράση τοποθετείται στην περίοδο 2026–2027 και περιλαμβάνει το Κέντρο Αίματος, τις Τράπεζες Αίματος, το Υπουργείο Υγείας και το Υπουργείο Άμυνας.

Παράλληλα, προβλέπονται «κρυοσυντήρηση παραγώγων αίματος», «διεξαγωγή ασκήσεων ετοιμότητας» και ανάπτυξη εναλλακτικών εγκαταστάσεων σε περίπτωση καταστροφής των υφιστάμενων υποδομών.

Στον σχεδιασμό περιλαμβάνεται ακόμη «αύξηση στοκ ασφαλείας από 3 σε 5 ημέρες», ενώ εξετάζεται η δημιουργία μηχανισμού έγκαιρης προειδοποίησης για ελλείψεις, με παρακολούθηση των διαθέσιμων ποσοτήτων ανά ομάδα αίματος.

Κενά στο σημερινό σύστημα και αποκλεισμοί αιμοδοτών

Το 2025 καταγράφηκαν 90.795 προσελεύσεις υποψήφιων αιμοδοτών, αλλά μόνο 74.279 επιτυχείς αιμοληψίες. Οι αποκλεισμοί έφθασαν τους 16.516, έναντι 14.481 το 2024.

Για την αντιμετώπιση των «σχετικά υψηλών ποσοστών αποκλεισμού αιμοδότη», η Στρατηγική προβλέπει «έγκαιρη ενημέρωση αιμοδοτών που αποκλείονται», «επανεξέταση κριτήριων απόρριψης» και «ανάπτυξη επικοινωνίας με αιμοδότες που αποκλείστηκαν».

Περιλαμβάνει επίσης «καταγραφή και ανάλυση λόγων απορρίψεων (π.χ. αναιμία) και προτάσεις δημόσιας υγείας», καθώς και «προληπτικά μέτρα π.χ. χορήγηση σιδήρου σε γυναίκες, ενημέρωση πρωτοβάθμιας φροντίδας».

Στην αποτίμηση των στατιστικών, το Κέντρο Αίματος συνδέει το υψηλό ποσοστό αποκλεισμών με τη συνεχή εναλλαγή ιατρικού προσωπικού, επισημαίνοντας ότι οι νεοπροσλαμβανόμενοι ιατροί «προβαίνουν συχνότερα σε αποκλεισμούς αιμοδοτών λόγω περιορισμένης εμπειρίας στην αιμοδοσία».

Πρώτη στην αιμοδοσία και στην κατανάλωση

Η αποτύπωση της σημερινής κατάστασης αναδεικνύει δύο ευρωπαϊκές πρωτιές.

Συγκεκριμένα, η Κύπρος παρουσιάζει υψηλό ποσοστό εθελοντικής αιμοδοσίας, αλλά ταυτόχρονα, όπως καταγράφεται στη Στρατηγική, «παρουσιάζει την μεγαλύτερη κατανάλωση παραγώγων αίματος στην Ευρώπη».

Η κατανάλωση φθάνει τις 100 μονάδες ερυθρών ανά 1.000 κατοίκους, έναντι 47 στην Ελλάδα, 48 στην Ιταλία και 26 στην Αγγλία.

Ακόμη και χωρίς τις μεταγγίσεις για θαλασσαιμία, ο κυπριακός δείκτης παραμένει στις 66 μονάδες.

Η Στρατηγική αναφέρει ότι η Κύπρος «αξιοποιεί 32% – 34% του συλλεχθέντος αίματος στις μεταγγίσεις ατόμων με αιμοσφαιρινοπάθειες».

Παράλληλα, καταγράφει «αύξηση 23% (73,864 – 90,795) αιμοδοτών (2020 – 2025) και 17% στις επιτυχείς αιμοληψίες», αποτυπώνοντας τη διαχρονική ενίσχυση της εθελοντικής αιμοδοσίας.

Μεταγγίσεις και επιστροφές αίματος

Το 2025 εξυπηρετήθηκαν 98.949 περιστατικά, έναντι 94.382 το 2024. Οι μονάδες ερυθρών που διατέθηκαν μειώθηκαν από 119.866 σε 117.181, ενώ οι επιβεβαιωμένες μεταγγίσεις περιορίστηκαν από 78.963 σε 72.429.

Το ποσοστό επιστροφών μονάδων ανήλθε στο 37,6% συνολικά και στο 47,8% για τα δημόσια και ιδιωτικά νοσηλευτήρια, εξαιρουμένων των Κέντρων Θαλασσαιμίας.

Οι επιστροφές δεν συνεπάγονται καταστροφή, αφού μονάδες που δεν χρησιμοποιούνται μπορούν να επαναδιατεθούν. Το ποσοστό καταστροφής ερυθρών καταγράφηκε στο 1,2%.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η εκτίμηση της Στρατηγικής για τις μεταγγίσεις που ενδεχομένως θα μπορούσαν να αποφευχθούν. Συγκεκριμένα, αναφέρεται αυτούσια: «Εκτιμάται ότι ένα ίσως σημαντικό ποσοστό μεταγγίσεων, της τάξης του 30%–40%, αλλά δύσκολο να αξιολογηθεί σήμερα λόγω της απουσίας πλήρους ψηφιοποίησης όλων των υπηρεσιών και νοσηλευτηρίων, εντός και εκτός ΓεΣΥ, θα μπορούσε να αποφευχθεί».

Η εκτίμηση αυτή συνδέεται με τον στόχο της Στρατηγικής για «μείωση αχρείαστων μεταγγίσεων» κατά τουλάχιστον 30% σε σύγκριση με το 2025.

Υποστελέχωση και ελλείψεις

Στην ανάλυση των αδυναμιών καταγράφεται «υποστελέχωση υπηρεσιών και εξάρτηση από έκτακτο προσωπικό, αγορά υπηρεσιών ή/και ημερομίσθιο προσωπικό».

Στις υπηρεσίες αίματος απασχολούνται περίπου 17 ιατροί, τέσσερις μόνιμοι και 13 με αγορά υπηρεσιών, ενώ οι ανάγκες υπολογίζονται σε περίπου 22.

Στις Τράπεζες Αίματος απασχολούνται επίσης 56 λειτουργοί νοσοκομειακού εργαστηρίου, από τους οποίους μόλις δύο είναι μόνιμοι και οι υπόλοιποι 54 εργοδοτούμενοι αορίστου χρόνου.

Η Στρατηγική καταγράφει επίσης «περιορισμένη ψηφιακή διασύνδεση μεταξύ Κέντρου Αίματος» και των υπόλοιπων δομών, ενώ στοιχεία εξακολουθούν να τηρούνται μέσω χειρόγραφων αρχείων.

Στους κινδύνους περιλαμβάνονται «μη επάρκεια αποθεμάτων σε κρίσεις (πόλεμος, φυσικές καταστροφές)» και η έλλειψη εναλλακτικών εγκαταστάσεων.

Επισημαίνεται επίσης ότι «η απουσία ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος και real-time παρακολούθησης αποθεμάτων περιορίζει την άμεση λήψη αποφάσεων», ιδιαίτερα σε περιόδους αυξημένων αναγκών.

Οι πέντε πυλώνες και οι δράσεις

Η Στρατηγική αναπτύσσεται σε πέντε πυλώνες: «Αιμοδοσία/Διαχείριση/Διάθεση», «Δομή και Στελέχωση», «Αιμοεπαγρύπνηση», «Ποιότητα υπηρεσιών και εποπτεία» και «Καινοτομία, έρευνα και ψηφιοποίηση».

Για τη διευκόλυνση των αιμοδοτών προβλέπεται «εφαρμογή ενός σταθερού ωραρίου 07:30 – 20:00 σε όλους τους σταθμούς αιμοδοσίας», ενίσχυση κινητών μονάδων, ηλεκτρονικά ραντεβού και ψηφιακή κάρτα.

Στον τομέα της ορθολογικής χρήσης αίματος περιλαμβάνεται η εφαρμογή του Patient Blood Management, με στόχο τη μείωση των μη αναγκαίων μεταγγίσεων. Στους δείκτες του 2030 προβλέπεται «προεγχειρητικός έλεγχος αναιμίας» σε ποσοστό άνω του 90%.

Για την ασφάλεια προβλέπεται «εφαρμογή συστήματος για την άμεση αναφορά σοβαρών παρενεργειών ή περιστατικών που επηρεάζουν δότες ή/και λήπτες», καθώς και ενίσχυση της αιμοεπαγρύπνησης.

Στην ποιότητα και εποπτεία περιλαμβάνεται «σχεδιασμός Εθνικής Πλατφόρμας Αίματος» για παρακολούθηση των διαδικασιών και των αποθεμάτων.

Τέλος, στον τομέα της καινοτομίας προβλέπεται «χρήση AI για ανάλυση δεδομένων, πρόβλεψη αναγκών», βελτιστοποίηση του προγραμματισμού αιμοδοσιών και διαχείριση αποθεμάτων, καθώς και ηλεκτρονική ταυτότητα αιμοδότη μέσω του «Ψηφιακού Πολίτη».