Νοικοκυριά: Προτιμούν την αποταμίευση παρά την επένδυση

Οι Ευρωπαίοι αποταμιεύουν αλλά δεν επενδύουν αρκετά και η Κύπρος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της θεωρούμενης αντίφασης. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τα τεράστια ποσά που παραμένουν σε μετρητά και τραπεζικές καταθέσεις, αντί να κατευθύνονται προς τις κεφαλαιαγορές.

Παράλληλα, περίπου 80% των νοικοκυριών της Ευρωζώνης δεν κατέχουν μετοχές ή άλλα χρηματοοικονομικά μέσα που συνδέονται με τις κεφαλαιαγορές, σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε στο ιστολόγιο της ΕΚΤ με τίτλο «Γιατί οι Ευρωπαίοι αποταμιεύουν διαφορετικά – και πώς να αξιοποιήσουν αυτές τις αποταμιεύσεις». Αναφέρεται μεταξύ άλλων στην έρευνα ότι το χάσμα με τις Ηνωμένες Πολιτείες σε ό,τι αφορά αυτή τη συμπεριφορά των πολιτών είναι εντυπωσιακό.

Τα νοικοκυριά της Ευρωζώνης διατηρούν περίπου το ένα τρίτο των χρηματοοικονομικών τους περιουσιακών στοιχείων σε καταθέσεις, έναντι μόλις 11% στις ΗΠΑ. Και η διαφορά γίνεται ακόμη μεγαλύτερη στα υψηλότερα εισοδηματικά στρώματα. Το χάσμα μεταξύ των επενδυτικών συνηθειών των ΗΠΑ και της ζώνης του ευρώ ποικίλλει ανάλογα με την κατανομή του πλούτου.

Μεταξύ των λιγότερο πλούσιων νοικοκυριών, αυτό το χάσμα είναι σχετικά μικρό, τα νοικοκυριά και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού δημιουργούν πρώτα ένα ταμείο για τις δύσκολες μέρες, αφήνοντας μικρά περιθώρια για επενδύσεις. Ωστόσο, το χάσμα είναι πολύ μεγαλύτερο για τα πλουσιότερα νοικοκυριά. Μεταξύ του πλουσιότερου 20% των νοικοκυριών στις ΗΠΑ, περισσότερο από το 65% κατέχει εισηγμένες μετοχές, ομόλογα ή αμοιβαία κεφάλαια, σε σύγκριση με λιγότερο από 45% στη ζώνη του ευρώ.

Και αποταμίευση και επένδυση

Η ΕΚΤ υποστηρίζει ότι η πρόκληση δεν είναι να εγκαταλείψουν τα νοικοκυριά την ασφάλεια των καταθέσεων, αλλά να δημιουργηθούν περισσότερες και απλούστερες επιλογές για όσους μπορούν και επιθυμούν να επενδύσουν μέρος των αποταμιεύσεών τους.

Τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία για την Κύπρο δείχνουν ότι οι συνολικές καταθέσεις στις τράπεζες ανήλθαν σε €59,2 δισ. τον Ιούλιο του 2026, ενώ το υπόλοιπο των συνολικών δανείων διαμορφώθηκε στα €28,3 δισ.

Να διευκρινίσουμε ότι οι καταθέσεις €59,2 δισ. δεν ταυτίζονται με αποταμιεύσεις των κυπριακών νοικοκυριών, καθώς περιλαμβάνει το σύνολο των καταθέσεων στο τραπεζικό σύστημα. Το πιο σημαντικό είναι ότι οι Κύπριοι επιλέγουν τις τράπεζες για τα χρήματα που έχουν περίσσεμα, ακόμη και αν παίρνουν ψίχουλα από τους τόκους.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου, το μέσο επιτόκιο για νέες καταθέσεις νοικοκυριών βρίσκεται μόλις στο 1,27%, κατατάσσοντας την Κύπρο στις χώρες με τις χαμηλότερες αποδόσεις στην Ευρωζώνη, λόγω της υπερβολικής ρευστότητας των τραπεζών. Η εικόνα αυτή συνάδει με το τι επικρατεί στην υπόλοιπη Ευρωζώνη. Η νέα ανάλυση της ΕΚΤ αναφέρει ότι περίπου €10 τρισ. αποταμιεύσεων των νοικοκυριών στην Ευρωζώνη βρίσκονται «παρκαρισμένα» σε μετρητά και τραπεζικές καταθέσεις χαμηλής απόδοσης.

Τέσσερις διαφορετικές κατηγορίες

Η ΕΚΤ υπογραμμίζει ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο προφίλ Ευρωπαίου αποταμιευτή. Για τον λόγο αυτό, διακρίνει τέσσερις βασικές κατηγορίες νοικοκυριών.

Ιδιοκτήτες ακινήτων: Πάνω από το 60% των νοικοκυριών της ζώνης του ευρώ κατέχουν το μεγαλύτερο μέρος του πλούτου τους σε μορφή ακινήτων με υψηλή ρευστότητα, συνήθως κατοικίες ή διαμερίσματα. Αυτή η ομάδα περιλαμβάνει τόσο νοικοκυριά που κατέχουν την κύρια κατοικία τους, όσο και εκείνα που χρησιμοποιούν ακίνητα ως επένδυση.

Κάτοχοι καταθέσεων: Περίπου το 25% των νοικοκυριών της ζώνης του ευρώ τηρούν τις αποταμιεύσεις τους κυρίως σε τραπεζικούς λογαριασμούς, με ελάχιστη έκθεση στις χρηματοπιστωτικές αγορές.

Κάτοχοι συνταξιοδοτικών προϊόντων: Περίπου το 10% των νοικοκυριών της ζώνης του ευρώ συμμετέχουν έμμεσα στις χρηματοπιστωτικές αγορές μέσω επαγγελματικών και προαιρετικών συνταξιοδοτικών και ασφαλιστικών προϊόντων.

Επενδυτές στην κεφαλαιαγορά: Μόνο μια μικρή μειοψηφία (μόλις 4%) των νοικοκυριών της ζώνης του ευρώ επενδύει ένα σημαντικό μέρος του πλούτου του απευθείας στις χρηματοπιστωτικές αγορές, μέσω μετοχών, μέσων σταθερού εισοδήματος, αμοιβαίων κεφαλαίων ή ETF.

Προφίλ ανά κατηγορία

H κατηγορία των νοικοκυριών ιδιοκτήτες ακινήτων είναι πιο συνηθισμένη σε νοικοκυριά μεσαίου και υψηλότερου πλούτου, αντανακλώντας το κεφάλαιο που απαιτείται για την κατοχή περιουσίας. Αυτή η ομάδα αποταμιεύει κυρίως για προληπτικούς λόγους και για την πρόνοια για γήρας.

Ωστόσο, η περιουσία δεν μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μετρητά και τα νοικοκυριά που έχουν μεγάλο μέρος του πλούτου τους συνδεδεμένο με ακίνητα ενδέχεται να δυσκολευτούν όταν προκύψουν απρόβλεπτα έξοδα.

Για τον καταθέτη αναφέρεται ότι ο κύριος λόγος που αποταμιεύουν είναι για να διασφαλίσουν ότι έχουν χρήματα στην άκρη για απρόβλεπτα έξοδα ή έκτακτες αποταμιεύσεις. Για πολλά νοικοκυριά χαμηλότερου πλούτου, οι περιορισμένοι οικονομικοί πόροι φαίνεται να περιορίζουν την ικανότητά τους να συμμετέχουν στις κεφαλαιαγορές.

Οι «κάτοχοι συνταξιοδοτικών προϊόντων» συγκεντρώνονται στη μέση της κατανομής του πλούτου. Το κύριο κίνητρό τους για αποταμίευση είναι η παροχή σύνταξη γήρατος, γεγονός που συνάδει με την έμμεση έκθεση  στις κεφαλαιαγορές μέσω συνταξιοδοτικών και ασφαλιστικών προϊόντων. Αντίθετα, οι «επενδυτές στην κεφαλαιαγορά» – αν και μια μικρή μειοψηφία – έχουν ένα εκπληκτικά ποικίλο προφίλ πλούτου. Επίσης, αποταμιεύουν κυρίως για την παροχή γήρατος, αντανακλώντας τους μακροπρόθεσμους επενδυτικούς ορίζοντες που συχνά συνδέονται με την άμεση συμμετοχή στην αγορά.

Τι μπορούν να κάνουν οι χώρες

Η ΕΚΤ υποστηρίζει ότι απαιτείται συνδυασμός μέτρων, προσαρμοσμένων στις ανάγκες διαφορετικών ομάδων νοικοκυριών.

Η ενίσχυση του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού αποτελεί μία από τις βασικές προτάσεις. Η Σλοβενία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς το Εθνικό Πρόγραμμα Χρηματοοικονομικής Εκπαίδευσης, που ξεκίνησε το 2010, συνδέεται με υψηλές επιδόσεις της χώρας στον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό.

Παράλληλα, η ΕΚΤ αναφέρεται στην ανάγκη για απλά και προσβάσιμα επενδυτικά προϊόντα. Στη Φινλανδία, οι επενδυτικοί λογαριασμοί μετοχών έχουν ενθαρρύνει τη συμμετοχή στις κεφαλαιαγορές. Στο τέλος του 2024, το 37% των νοικοκυριών της χώρας κατείχε αμοιβαία κεφάλαια, εισηγμένες μετοχές ή και τα δύο.

Στην Ολλανδία, από την άλλη πλευρά, τα υποχρεωτικά επαγγελματικά συνταξιοδοτικά προγράμματα επιτρέπουν στα νοικοκυριά να αποκτούν έμμεση έκθεση στις κεφαλαιαγορές χωρίς να χρειάζεται να λαμβάνουν οι ίδιοι καθημερινές επενδυτικές αποφάσεις.

Γιατί οι Ευρωπαίοι αποφεύγουν τις αγορές

Η ΕΚΤ εντοπίζει τέσσερις βασικούς παράγοντες που περιορίζουν τη συμμετοχή των νοικοκυριών στις κεφαλαιαγορές.

Ο πρώτος είναι οι οικονομικοί περιορισμοί, ιδιαίτερα για τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα. Για ένα νοικοκυριό με περιορισμένους πόρους, η δημιουργία ενός ταμείου έκτακτης ανάγκης προηγείται της επένδυσης.

Ο δεύτερος είναι η αντίληψη του κινδύνου. Ακόμη και όταν υπάρχουν διαθέσιμα χρήματα, αρκετά νοικοκυριά θεωρούν τις χρηματοπιστωτικές αγορές περίπλοκες ή υπερβολικά αβέβαιες.

Ο τρίτος παράγοντας είναι ο χαμηλός χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός. Η περιορισμένη γνώση σχετικά με τις επενδύσεις, τη διαφοροποίηση, τον κίνδυνο και τις αποδόσεις μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά.

Ο τέταρτος αφορά θεσμικά και δομικά εμπόδια, όπως η φορολογία, ο τρόπος λειτουργίας των συνταξιοδοτικών συστημάτων και η περιορισμένη διαθεσιμότητα απλών επενδυτικών προϊόντων.